Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Tìm hiểu quy định xử lý hình sự vi phạm về chất thải nguy hại. Kinh nghiệm quốc tế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật cho Việt Nam.

• Chuyên ngành: Luật Hình sự
• Đề tài: Xử lý hình sự vi phạm chất thải nguy hại: Kinh nghiệm quốc tế
• Loại tài liệu: Bài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2023

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của quản lý chất thải nguy hại

Chất thải nguy hại là một trong những tác nhân quan trọng nhất gây ô nhiễm môi trường, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. Theo định nghĩa pháp luật, quản lý chất thải nguy hại bao gồm tất cả các hoạt động từ phát sinh, thu gom, vận chuyển, xử lý, cho đến tiêu hủy chất thải có tính chất nguy hại. Việt Nam trong những năm gần đây đã tăng cường quản lý chặt chẽ loại chất thải này thông qua các quy định pháp luật hành chính và hình sự. Đặc biệt, với tốc độ công nghiệp hóa nhanh chóng, lượng chất thải nguy hại tăng đáng kể, buộc nhà nước phải áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm khắc để bảo vệ môi trường và an toàn cộng đồng.

1.1. Định nghĩa và phân loại chất thải nguy hại

Chất thải gây nguy hại được định nghĩa theo Luật Bảo vệ Môi trường là những chất thải có chứa các thành phần độc hại, có khả năng gây tổn hại đến môi trường và sức khỏe con người. Các loại chất thải nguy hại bao gồm: chất thải từ hoạt động công nghiệp, chất thải y tế, pin và pin sạc, hóa chất độc hại, và các phế thải nguy hiểm khác. Mỗi loại chất thải nguy hại đòi hỏi phương pháp xử lý riêng biệt, tuân theo quy chuẩn quốc tế và pháp luật Việt Nam.

1.2. Tầm quan trọng của quản lý chặt chẽ

Quản lý chất thải nguy hại hiệu quả là nền tảng để bảo vệ môi trường bền vững. Các vụ xả thải trái phép, xử lý chất thải không đúng cách đã gây ra những thảm họa môi trường lớn. Do đó, nhà nước Việt Nam đã ghi nhận tội hình sự vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại từ năm 2009, nhằm xử lý các hành vi đặc biệt nguy hiểm lên đến trách nhiệm hình sự.

II. Quy định pháp luật hình sự Việt Nam về tội vi phạm quản lý chất thải nguy hại

Pháp luật hình sự Việt Nam đã xác định tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại là một tội danh độc lập, được quy định rõ ràng trong Bộ luật Hình sự. Lần đầu tiên, tội này được ghi nhận trong sửa đổi bổ sung năm 2009 của Bộ luật Hình sự 1999, và tiếp tục được quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại được xác định khi hành vi gây ra mức độ nguy hiểm đáng kể cho môi trường hoặc sức khỏe con người. Hình phạt áp dụng bao gồm tiền phạt và tù giam, tùy thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm. Tuy nhiên, trên thực tế, việc áp dụng tội này còn gặp nhiều khó khăn trong xác định dấu hiệu pháp lý, phân biệt với các tội danh khác.

2.1. Dấu hiệu pháp lý của tội phạm

Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại được xác định thông qua các dấu hiệu: hành vi vi phạm quy định về xả thải, tích trữ, vận chuyển chất thải nguy hại trái phép; gây hậu quả nghiêm trọng cho môi trường, sức khỏe con người hoặc sinh vật. Dấu hiệu khách thể bao gồm chứng minh tính chất nguy hiểm của chất thải và mức độ gây hại.

2.1. Hình phạt và xử lý trách nhiệm

Theo quy định hiện hành, người vi phạm bị xử lý hình phạt từ tiền phạt hàng chục đến hàng trăm triệu đồng, kết hợp với tù giam từ 2 đến 7 năm tùy mức độ. Bên cạnh trách nhiệm hình sự cá nhân, các tổ chức, đơn vị có thể bị phạt hành chính cao hơn. Xử lý tội phạm môi trường nhấn mạnh nguyên tắc bồi thường thiệt hại môi trường.

III. Kinh nghiệm pháp luật từ các nước trên thế giới

Các nước như Trung Quốc, Đức, Liên bang Nga, và Singapore đã xây dựng các hệ thống pháp luật rất chặt chẽ đối với quản lý chất thải nguy hại và xử lý hình sự. Trung Quốc áp dụng mức hình phạt rất nặng, bao gồm tử hình trong các trường hợp đặc biệt nguy hiểm. Đức sử dụng tiêu chí "mức độ ô nhiễm" cụ thể để xác định tội phạm, giúp việc áp dụng pháp luật rõ ràng hơn. Liên bang Nga tập trung vào trách nhiệm của các cán bộ chịu trách nhiệm quản lý môi trường. Singapore có quy định về hình phạt cao và chế độ bồi thường môi trường toàn diện. Những kinh nghiệm này cho thấy việc xác định rõ dấu hiệu pháp lý, áp dụng hình phạt phù hợp, và tăng cường trách nhiệm quản lý là những yếu tố quan trọng trong đấu tranh phòng chống tội phạm về quản lý chất thải nguy hại.

3.1. Mô hình pháp luật Đức và Liên bang Nga

Cộng hòa Liên bang Đức quy định chi tiết tiêu chí về mức độ ô nhiễm để xác định tội phạm môi trường. Liên bang Nga áp dụng nguyên tắc trách nhiệm cá nhân của người quản lý cấp cao. Cả hai nước đều có thực tiễn xét xử lâu dài, tích lũy kinh nghiệm quý báu trong phân biệt tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại với các tội danh khác.

3.2. Hệ thống hình phạt và bồi thường tại các nước

Singapore và Trung Quốc áp dụng hình phạt rất nặng, gồm tiền phạt triệu đô la và tù giam 5-15 năm. Các nước này cũng yêu cầu bồi thường môi trường ngay lập tức, bao gồm chi phí khôi phục hệ sinh thái. Những kinh nghiệm này có thể tham khảo để hoàn thiện pháp luật xử lý chất thải nguy hại ở Việt Nam.

IV. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Mặc dù tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại đã được ghi nhận trong pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 2009, nhưng việc áp dụng thực tế hầu như không xảy ra. Nguyên nhân chính bao gồm: quy định chưa rõ ràng về dấu hiệu pháp lý, khó khăn trong xác định mức độ nguy hiểm, phân biệt với các tội danh khác như tội gây ô nhiễm môi trường hay tội tiêu hủy tài sản. Do đó, cần phải sửa đổi, bổ sung các quy định để làm rõ: (1) Xác định cụ thể các dấu hiệu pháp lý, tiêu chí mức độ nguy hiểm dựa trên lượng chất thải, mức độ ô nhiễm, khu vực bị ảnh hưởng; (2) Hoàn thiện khung hình phạt phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm môi trường; (3) Tăng cường năng lực điều tra, truy tố, xét xử bằng cách đào tạo cán bộ chuyên sâu về quản lý chất thải nguy hại. Những kiến nghị này, kết hợp với kinh nghiệm quốc tế, sẽ giúp Việt Nam hiệu quả hơn trong xử lý tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại và bảo vệ môi trường bền vững.

4.1. Sửa đổi các dấu hiệu pháp lý và khung hình phạt

Cần xác định cụ thể lượng chất thải nguy hại (tính bằng tấn hoặc m³) và mức độ ô nhiễm vượt quy chuẩn cho từng trường hợp. Khung hình phạt nên được chia rõ từng mức độ: mức 2-5 năm cho vi phạm cơ bản, 5-10 năm cho vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng. Bồi thường môi trường phải là bắt buộc trong mọi trường hợp xử lý tội phạm vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại.

4.2. Tăng cường năng lực cơ quan điều tra và xét xử

Cần thiết lập đội ngũ chuyên viên môi trường trong cơ quan Công an, VKSND, TAND để xử lý tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại một cách chuyên sâu. Đồng thời, phối hợp chặt chẽ với Bộ Tài nguyên và Môi trường, các cơ quan kiểm tra môi trường để cung cấp chứng cứ kỹ thuật, giúp làm rõ tính chất nguy hại của chất thải và mức độ gây hại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ CHẤT THẢI GÂY NGUY HẠI VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI 1. Khái quát những vấn đề chung về chất thải nguy hại 1. Khái niệm chất thải gây nguy hại và quản lý chất thải nguy hại Tình trạng ô nhiễm môi trường là vấn đề nhức nhối của hầu hết các quốc gia và cũng không riêng gì Việt Nam, tình trạng ô nhiễm này cũng là mối lo ngại to lớn với sự phát triển bền vững của nước nhà và sức khỏe của cộng đồng. Ô nhiễm môi trường ở đây là một thuật ngữ rộng dùng để chỉ một hiện tượng tự nhiên bị biến đổi về các tính chất vật lý, sinh học, hóa học… và gây tác hại to lớn đến đời sống sức khỏe của con người.

Ô nhiễm môi trường là từ ngữ chung để nói đến môi trường bị suy thoái và mất đi tính trong lành, nhưng sâu trong đó còn rất nhiều nguyên nhân nhỏ lẻ dẫn đến tình trạng ô nhiễm chung, ví dụ như ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ồn, ô nhiễm biển, ô nhiễm môi trường nước do loang dầu xả thải không đúng quy trình… Đó là một số thống kê, báo cáo tiêu biểu cho những nguyên nhân nhỏ lẻ dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường chung và theo nhóm nghiên cứu những báo cáo trên đều hướng đến việc các chất thải, đặc biệt là các chất thải nguy hại trong sinh hoạt được xả, xử lý không đúng theo quy trình dẫn đến tình trạng trên. Những điều đó được nhóm nghiên cứu tham khảo và phân tích sâu từng khía cạnh ở các nội dung dưới đây. Một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng môi trường bị ô nhiễm, suy thoái nghiêm trọng đó là con người có các hoạt động xả các chất thải ra môi trường hằng ngày. Các chất thải dần dần có thể đe dọa môi trường sống ngay tức khắc như làm cho cá chết hàng loạt, nguồn nước, khí độc hoặc thực phẩm trồng trọt bị nhiễm độc khiến con người bị ngộ độc, có thể dẫn đến tử vong hoặc suy giảm sức khỏe.

Các chất thải cũng có thể dần dần tích tụ đến một lúc nào đó có thể gây ra tình trạng chất lượng môi trường bị giảm sút, không còn là nơi phù hợp để con người và sinh vật sinh sống và phát triển. Tuy nhiên, hằng ngày con người xả các chất thải ra môi trường rất nhiều nhưng không phải mọi chất thải đó đều được xem là chất thải nguy hại mà chỉ một trong số đó có chứa các thành phần có khả năng gây thiệt hại một cách đáng kể cho môi trường mới được xem xét để đưa vào diện các chất thải được xem là chất thải nguy hại. 12 Chất thải nguy hại là gì? Quản lý chất thải nguy hại ra sao? Ở đây nhóm nghiên cứu sẽ phân tích trên phương diện từ ngữ, thuật ngữ về khái niệm quản lý chất thải nguy hại, Điều đầu tiên là thuật ngữ chất thải. Chúng ta thường sử dụng thuật ngữ này một cách phổ biến nhưng cần có một định nghĩa chính xác về cụm từ này.

Theo Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (EPA) đã cho ra định nghĩa một cách đơn giản cho khái niệm trên: “chất thải và chất thải nguy hại là chất thải có các đặc tính gây nguy hiểm hoặc có khả năng gây hại cho sức khỏe con người hoặc môi trường. Chất thải nguy hại cũng bao gồm các dạng vật chất khác nhau, bao gồm: chất rắn, chất lỏng và chất khí”. Hay tại Việt Nam khái niệm chất thải được định nghĩa ở Điều 3, khoản 18, 20 của Luật Bảo vệ môi trường 2020, cụ thể là: “Chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí hoặc ở dạng khác được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.” Các văn bản dưới luật cũng đưa ra những định nghĩa hết sức cụ thể về khái niệm trên, điển hình như Nghị định số 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu cũng dành hẳn một điều để giải thích từ ngữ trên, cụ thể ở điều 3, khoản 1, 2, 3, 4 của NĐ 38/2015/NĐ-CP có đưa ra: “1. Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác.

Chất thải thông thường là chất thải không thuộc danh mục chất thải nguy hại hoặc thuộc danh mục chất thải nguy hại nhưng có yếu tố nguy hại dưới ngưỡng chất thải nguy hại. Chất thải rắn sinh hoạt (còn gọi là rác sinh hoạt) là chất thải rắn phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người. Chất thải rắn công nghiệp là chất thải rắn phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Một khía cạnh khác của Thông tư 20/2021/TT-BYT không đưa ra khái niệm chất thải nói chung nhưng có dẫn đến chất thải trong y tế và quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế.

Điều đó cũng được quy định tại Điều 62 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Qua đó cho thấy rằng trên có các văn bản luật, dưới luật có các nghị định, thông tư … đưa ra những định nghĩa về chất thải. Nhưng theo cách nói dân dụng hàng ngày để tồn tại thì con người chúng ta sẽ sử dụng những nhu yếu phẩm và những vật dụng cần thiết phục vụ cho đời sống. Sau khi sử dụng những vật dụng đó sẽ trở thành rác thải, chất thải.

Còn theo định nghĩa của nhóm nghiên cứu dựa vào những khái niệm được đề cập ở phía trên thì nhóm nghiên cứu cho rằng “Chất thải” bao gồm chất thải thông thường và chất thải nguy hại, đều là những vật chất tồn tại ở các dạng rắn, lỏng, khí được thải ra từ quá trình sinh hoạt, hoạt động sản xuất, kinh doanh hay nhằm phục đích khác trong đời sống của con người. Có nhiều ý kiến cho rằng, trong thời đại phát triển như hiện nay thì chỉ các quốc gia có nền kinh tế phát triển mới lo ngại về vấn đề chất thải. Bởi lẽ, vì các quốc gia ấy có những nhu cầu và điều kiện kinh tế vững chắc nên trong quá trình phát triển sẽ xuất hiện nhiều chất thải kể trên, nhưng đó là một quan điểm đi lệch với xu hướng bảo vệ 13 môi trường chung của thế giới. Vấn đề môi trường đặc biệt trong việc liên quan đến chất thải và chất thải nguy hại, điều đó luôn là vấn đề lo ngại đòi hỏi các quốc gia cùng chung tay ứng phó, tránh tình trạng ngày một đến mức báo động, vậy nên đó là việc không của riêng một quốc gia hay một vùng lãnh thổ nào.

Vì vậy, việc quản lý chất thải là việc đang được đa số các quốc gia trên thế giới đặc biệt quan tâm và nghiên cứu. Vậy nên, trong quá trình nghiên cứu về các khái niệm này thì nhóm nghiên cứu cũng sẽ tham khảo các quan điểm, góc nhìn và kinh nghiệm của một số quốc gia khác. Như đã đề cập ở trên, chúng ta đã làm rõ các khái niệm về chất thải nhưng cũng khẳng định không phải chất thải nào mà con người đưa ra môi trường cũng được xem là chất thải nguy hại mà chỉ có một trong số đó có yếu tố thể hiện sự nguy hiểm đáng kể hơn phần còn lại đối với môi trường mới được xem là chất thải nguy hại. Về vấn đề này trên thế giới, nhóm nghiên cứu đã có sự tham khảo và tổng hợp từ các định nghĩa về chất thải nguy hại ở một số quốc gia như Philippines: “Chất thải nguy hại là những chất có độc tính, ăn mòn, gây kích thích, hoạt tính, có thể cháy, nổ mà gây nguy hiểm cho người và động vật”, hay của Canada: “Chất thải nguy hại là các chất phế thải mà tính chất và số lượng của chúng có thể độc hại đến sức khỏe con người hay môi trường và cần đến kỹ thuật thải đặc biệt để loại trừ hay giảm thiểu mối độc hại”1.

Theo các tài liệu của Hoa Kỳ thì chất thải nguy hại được định nghĩa rằng: “Chất thải nguy hại là chất rất có thể gây ra hay góp phần đáng kể vào bệnh tật trầm trọng gây chết hay là mối đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe con người hoặc đến môi trường khi được quản lý không đúng cách”2. Hay theo như Chương trình môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP) đưa ra định nghĩa rằng: “Các loại phế thải ngoài phế thải phóng xạ, vì lý do tác dụng hóa học hay độc tính, dễ nổ, gây ăn mòn hay các tính chất khác gây nguy hiểm đến sức khỏe hay môi trường được định nghĩa theo luật là độc hại trong xứ sở nơi chúng được phát sinh hay thải bỏ qua đường vận chuyển”3. Đây đều là những định nghĩa được nhóm nghiên cứu sưu tầm ở tạp chí của những năm 1995, nhìn chung thì các định nghĩa của các quốc gia và tổ chức quốc tế không khác nhau về nội dung và đều hướng đến làm rõ tính độc hại và sự nguy hiểm của nó đối với cộng động chung. Cũng cùng năm đó Việt Nam ta tham gia Công ước Basel về kiểm soát vận chuyển biên giới chất thải nguy hại (CTNH) và việc tiêu hủy chúng ngày 13/3/1995.

Trải qua nhiều năm cho đến nay, chất thải nguy hại được định nghĩa rõ ràng hơn trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 tại Điều 3 khoản 20: “Chất thải nguy hại là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ 1 Lê Kim Nguyệt (2001), Hoàn thiện pháp luật về quản lý chất thải nguy hại ở Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 2 Lê Kim Nguyệt, tlđd, tr. 3 Lê Kim Nguyệt, tlđd, tr. 14 cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây nhiễm độc hoặc có đặc tính nguy hại khác”.

Đây chính là khái niệm chất thải nguy hại theo góc nhìn của pháp luật Việt Nam. Từ định nghĩa về chất thải và chất thải nguy hại như đã nêu ở trên thì việc quản lý chất thải nguy hại có một tầm quan trọng to lớn đối với môi trường sống của con người và cũng là như yêu cầu cần thiết trong việc quản lý xã hội của nhà nước. Bên cạnh ý thức gìn giữ và bảo vệ môi trường của các chủ thể trong xã hội thì vai trò của nhà nước cũng đóng vai trò to lớn.