Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO TRONG QUÁ TRÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1. Các khái niệm liên quan đến xóa đói giảm nghèo. Các khái niệm về nghèo đói. Nghèo đói là một trong những vấn đề xã hội mà hầu hết các quốc gia đều gặp phải trong quá trình phát triển của mình.
Do đó, trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia, để thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội thì vấn đề xóa đói giảm nghèo là một trong những mục tiêu quan trọng nhất. Nghèo, đói là hai khái niệm vừa có điểm giống và khác nhau. Ta có thể chia thành hai khái niệm tách biệt nghèo và đói: * Nghèo: Là tình trạng một bộ phận dân cư chỉ có điều kiện thoả mãn một phần các nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện [6]. Trong khái niệm nghèo, lại chia ra: - Nghèo tuyệt đối: Là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thoả mãn các nhu cầu tối thiểu nhằm duy trì cuộc sống.
Nhu cầu tối thiểu là những bảo đảm ở mức tối thiểu, những nhu cầu thiết yếu về ăn, mặc, ở và nhu cầu sinh hoạt hàng ngày gồm văn hoá, y tế, giáo dục, đi lại, giao tiếp [6]. - Nghèo tương đối: là tình trạng một bộ phận dân cư có mức sống dưới mức sống trung bình của cộng đồng tại địa phương đang xét [6]. * Đói: Là tình trạng một bộ phận dân cư nghèo có mức sống dưới mức tối thiểu và thu nhập không đủ bảo đảm nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống. Đó là những hộ dân cư hàng năm thiếu đứt bữa từ 1 đến 2 tháng, thường vay nợ của cộng đồng và thiếu khả năng chi trả.
Tuy nhiên, trong thời gian gần đây khái niệm nghèo đói được dùng một 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách phổ biến. Năm 1999, Ngân hàng Thế giới đã thực hiện một cuộc điều tra về người nghèo ở trong một số nước trong đó có Việt Nam. Thông qua các ý kiến của người nghèo qua trả lời phỏng vấn, các nhà nghiên cứu đã xác định năm nội dung xung quanh về vấn đề nghèo đói: - Nghèo đói là một hiện tượng kinh tế - xã hội phức tạp. Những yếu tố dẫn đến nghèo đói khác nhau rất lớn giữa các nền kinh tế và các nhóm xã hội, các phương pháp dùng để đo sự nghèo đói cũng rất khác nhau.
- Nghèo đói thường được coi là sự thiếu thốn các thứ vật chất cần thiết cho cuộc sống trong đó lương thực là đặc biệt quan trọng cùng với đất đai nhà ở. Vì vậy, thu nhập thấp và các điều kiện sinh hoạt vật chất thấp kém là những thước đo quan trọng của nghèo đói. - Có những yếu tố tâm lý quan trọng liên quan đến nghèo đói, đặc biệt là cảm giác không có quyền hành. Những người nghèo thường bị coi thường trong cách đối xử của cá nhân hoặc của cộng đồng.
Điều này thường thấy trong trường hợp họ xin trợ giúp tạm thời hoặc lâu dài. - Sự thiếu cơ sở hạ tầng cũng tác động đến nghèo đói và thường được coi là một biến chính liên quan đến nghèo đói.điều này được thể hiện rõ ở việc có hay không các nguồn nước vì đây là một yếu tố quan trọng trong sinh hoạt hàng ngày và trong sản xuất nông nghiệp. Bên cạnh đó, giao thông cũng là một yếu tố quan trọng trong việc tiếp cận với thị trường và tiêu thụ sản phẩm. - Những người nghèo nhấn mạnh đến sự thiếu các phương tiện sản xuất và đặc biệt là sự thiếu vốn trong hoạt động sản xuất kinh doanh, cùng các kĩ năng sản xuất, kiến thức kinh doanh.
Như vậy, trong quan điểm về nghèo đói bao gồm sự thiếu hụt trên nhiều khía cạnh khác nhau. Nghèo về vật chất, thiếu vốn, thiếu phương tiện sản xuất, thiếu các cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ cho sản xuất và cuộc sống; Đồng thời nghèo cũng gây ra những ảnh hưởng tâm lí nhất định như cảm giác 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không được tôn trọng, hay bị các cá nhân và cộng đồng coi thường dẫn đến tâm lí tự ti, ngại tiếp xúc. Để đánh giá về mức độ nghèo đói, người ta có thể dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau để đánh giá. Dưới đây là một tiêu chí chủ yếu: - Lấy lương thực làm cơ sở để đánh giá (đánh giá mức độ nghèo qua lượng lương thực mà gia đình tiêu thụ hàng năm).
- Lấy tài sản làm cơ sở (nhà cửa tồi tàn, không có tư liệu sản xuất). - Lấy thu nhập làm cơ sở (căn cứ trên thu nhập bình quân đầu người hàng năm). - Lấy những chỉ dẫn cụ thể làm cơ sở (tỷ lệ bỏ học, tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng, tỷ lệ thất nghiệp…). - Lấy tài sản kết hợp với thu nhập làm cơ sở.
Trên cơ sở và những quan niệm về nghèo đói như trên, tại hội nghị chống nghèo đói khu vực Châu Á – Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993 đã đưa ra một định nghĩa chung về nghèo đói: Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phương.Từ định nghĩa trên có thể thấy nghèo là một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn các nhu cầu tối thiểu (ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục, giao tiếp). Đây được xem là một định nghĩa chung nhất về nghèo đói, một định nghĩa có tính chất hướng dẫn về mặt phương pháp, nhận xét những nét chính yếu về nghèo đói. Ngoài định nghĩa trên , thì theo Ngân hàng Thế giới “nghèo là tình trạng không có khả năng có mức sống tối thiểu”. Nguyên nhân nghèo đói Nghèo đói có nhiều nguyên nhân, song tập trung vào các nhóm nguyên nhân chủ yếu sau: - Nguồn lực hạn chế và nghèo nàn.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Người nghèo thường thiếu nhiều nguồn lực, họ bị rơi vào vòng luẩn quẩn của nghèo đói và thiếu nguồn lực. Người nghèo có khả năng tiếp tục nghèo vì họ không thể đầu tư vào nguồn nhân lực của họ. Ngược lại, nguồn vốn nhân lực thấp lại cản trở họ thoát nghèo. [3] Các hộ nghèo có rất ít đất đai và tình trạng không có đất sản xuất đang có xu hướng tăng lên, nhất là các vùng quy hoạch để phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất…, thiếu đất đai ảnh hưởng đến việc đảm bảo an ninh lương thực cũng như khả năng đa dạng hóa sản xuất.
Đa số người nghèo lựa chọn phương án sản xuất tự cung tự cấp, giá trị sản phẩm và năng suất các loại vật nuôi, cây trồng thấp, thiếu tính cạnh tranh. Người nghèo chưa có nhiều cơ hội tiếp cận với thông tin và các dịch vụ sản xuất như: khuyến nông, khuyến ngư, bảo vệ động, thực vật. Người nghèo cũng thiếu khả năng tiếp cận các nguồn vốn tín dụng. Một mặt, do không có tài sản thế chấp, những người nghèo đã phải dựa vào tín chấp với các khoản vay nhỏ, hiệu quả thấp đã làm giảm khả năng hoàn trả vốn.
Mặt khác, đa số người nghèo không có kế hoạch sản xuất cụ thể hoặc sử dụng nguồn vốn vay không đúng mục đích, do vậy họ khó có điều kiện tiếp cận các nguồn vốn và cuối cùng làm cho họ ngày càng nghèo hơn. - Trình độ học vấn thấp, thiếu việc làm và không ổn định. Những người nghèo thường có trình độ học vấn thấp, ít có cơ hội kiếm được việc làm tốt, ổn định. Mức thu nhập của họ hầu như chỉ đảm bảo nhu cầu tối thiếu, do vậy không có điều kiện để nâng cao trình độ của mình để thoát khỏi cảnh nghèo khó.
Trình độ học vấn thấp ảnh hưởng đến các quyết định liên quan đến giáo dục, sinh đẻ, nuôi dưỡng con cái…Không những của thế hệ hiện tại mà cả thế hệ trong tương lai. Suy dinh dưỡng ở trẻ em và trẻ sơ sinh là nhân tố ảnh hưởng đến khả năng đến trường của con em các gia đình nghèo và việc thoát nghèo thông qua giáo dục trở nên khó khăn hơn [15;tr18]. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Người nghèo không có đủ điều kiện tiếp cận, chưa được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Người nghèo, đồng bào dân tộc ít người và các đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt thường có trình độ học vấn thấp nên không có khả năng tự giải quyết các vấn đề vướng mắc có liên quan đến pháp luật.
Nhiều văn bản pháp luật có cơ chế để thực hiện phức tạp, người nghèo khó nắm bắt; mạng lưới dịch vụ pháp lý, số lượng các luật gia, luật sư hạn chế, phân bố không đều, chủ yếu tập trung ở các thành phố, thị xã; phí dịch vụ pháp lý còn cao. - Tỷ lệ sinh của hộ nghèo còn cao Đông con vừa là nguyên nhân vừa là kết quả của nghèo đói. Đông con là một đặc điểm của các hộ gia đình nghèo. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ sinh còn cao trong các hộ nghèo là do họ không có kiến thức cũng như điều kiện tiếp cận với các biện pháp sức khỏe sinh sản.
Tỷ lệ phụ nữ nghèo đặt vòng tránh thai thấp, tỷ lệ nam giới nhận thức đầy đủ trách nhiệm kế hoạch hóa gia đình và sử dụng các biện pháp tránh thai chưa cao. Mức độ hiểu biết của các cặp vợ chồng nghèo về vệ sinh, an toàn tình dục cũng như mối liên hệ giữa nghèo đói, sức khỏe sinh sản và gia tăng nhân khẩu còn hạn chế. Quy mô hộ gia đình lớn làm cho tỷ lệ người ăn theo cao, vì vậy nguồn lực về lao động rất thiếu. - Nguy cơ dễ bị tổn thương do ảnh hưởng của thiên tai và các rủi ro khác.
Các hộ gia đình nghèo rất dễ bị tổn thương bởi những khó khăn hàng ngày và những biến động bất thường xảy ra đối với cá nhân, gia đình hay cộng đồng. Do nguồn thu nhập của họ rất thấp, bấp bênh, khả năng tích lũy kém nên họ khó có khả năng chống chọi với những biến cố xảy ra trong cuộc sống (mất mùa, mất việc làm, thiên tai, mất nguồn lao động, mất sức khỏe…). Những đột biến này sẽ tạo ra những bất ổn lớn trong cuộc sống của họ. Các rủi ro trong sản xuất kinh doanh đối với người nghèo cũng rất cao, do họ 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.