Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Văn hóa nhà trường là một nội dung quan trọng của quản lý và lãnh đạo nhà trường. Việc xây dựng văn hóa trong các nhà trường nói chung và nhà trường THPT nói riêng từ lâu đã trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam.
Đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đi sâu vào vấn đề này. Xuất phát điểm để nghiên cứu VHNT đó là xã hội học văn hóa và văn hóa tổ chức. Dưới góc độ văn hóa tổ chức, tác giả Schein, E.H (1985) đã nghiên cứu một cách chi tiết về văn hóa tổ chức, các cấp độ cũng như biểu hiện của văn hóa tổ chức, sự hình thành và phát triển của văn hóa trong các loại hình tổ chức khác nhau. Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng phân tích cụ thể vai trò lãnh đạo trong xây dựng, thay đổi nhằm phát triển, cải thiện văn hóa của tổ chức.
Những nghiên cứu này của ông được sử dụng như một cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu VHNT - một tổ chức với những đặc trưng riêng biệt. Một tác giả khác cũng có nhiều đóng góp trong nghiên cứu văn hóa tổ chức là Geert Hofstede. Tác giả đưa ra các chiều đo văn hóa tổ chức, trên cơ sở đó phân tích sự khác nhau giữa văn hóa của các tổ chức, các quốc gia. Năm chiều đo kích thước văn hóa Geert Hofstede đưa ra bao gồm: khoảng cách quyền lực, chủ nghĩa cá nhân, nam tính hay nữ tính, sự không chắc chắn, định hướng dài hạn.
Những nghiên cứu của ông cho đến nay vẫn là vấn đề được quan tâm tranh luận, đồng thời có những nghiên cứu trực tuyến sử dụng năm chiều đo kích thước VH để đánh giá văn hóa của các quốc gia trên toàn cầu (Geert Hofstede, 1991). Với tính chất của một tổ chức, VHNT được nghiên cứu bởi nhiều tác giả. Peterson và Terrence Deal là những người có nghiên cứu quan trọng về VHNT. Hai tác giả đã chỉ ra những biểu hiện cụ thể của VHNT, sự hình thành của VHNT, phân tích các yếu tố của VHNT tích cực cũng như chỉ ra các biểu hiện cụ 8 thể của VHNT độc hại.
Để khắc phục những yếu tố độc hại còn tồn tại trong VHNT và nuôi dưỡng những yếu tố của VHNT tích cực đòi hỏi phải có vai trò lãnh đạo của người hiệu trưởng. Trong cuốn “Shaping school culture fieldbook”, D. Peterson và Terrence Deal đã đưa ra các chỉ dẫn cụ thể để đánh giá VHNT và định hình lại VHNT theo hướng tích cực (D. Peterson và Terrence Deal, 2010).
Ngoài ra, các tác giả khác như Christopher R. cũng đã nghiên cứu cụ thể về ảnh hưởng của VHNT đến chất lượng GD, đồng thời đưa ra một số công cụ để đánh giá thực trạng VHNT, qua đó làm cơ sở cho việc nuôi dưỡng vun trồng những giá trị VH tích cực, cải thiện những yếu tố độc hại còn tồn tại trong VHNT. Ở Việt Nam VHNT từ lâu đã được nghiên cứu ở nước ta nhưng là nghiên cứu ở một số khía cạnh, biểu hiện cụ thể đơn lẻ như văn hóa học đường, văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp… trong nhà trường. VHNT với tính trọn vẹn như văn hóa của một tổ chức chỉ được đề cập đến trong các nghiên cứu gần đây về quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường.
Tác giả Trần Kiểm (2008) nghiên cứu theo hướng áp dụng các vấn đề cơ bản của văn hóa tổ chức vào giáo dục và quản lý giáo dục. Tác giả chỉ ra bộ ba cấu thành nên văn hóa tổ chức đó là nhận thức - hành vi - thái độ và được xem xét trong mối quan hệ với các yếu tố bên trong và với môi trường bên ngoài của tổ chức. Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc trong tài liệu về quản lý VHNT của mình đã hệ thống lại các vấn đề cơ bản của văn hóa tổ chức cũng như VHNT, từ đó đưa ra những gợi ý và những hướng vận dụng trong xây dựng VHNT đối với các nhà trường ở Việt Nam. Tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2014) trong chuyên đề xây dựng và phát triển nhà trường đã nêu lên những vấn đề cơ bản của VHNT để từ đó đề xuất các nội dung, biện pháp cũng như xác định vai trò của hiệu trưởng trong xây dựng VHNT.
Phạm Quang Huân (2007) trong bài “Văn hóa tổ chức - Hình thái cốt lõi của VHNT” cũng tiếp tục khẳng định, VHNT là văn hóa của một tổ chức. 9 Tác giả phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của VHNT đồng thời đưa ra 5 lý do để khẳng định tầm quan trọng của VHNT đối với chất lượng giáo dục: văn hóa là tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nào, VHNT tạo động lực làm việc, VHNT hỗ trợ điều phối và kiểm soát, VHNT hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường. Trong quyển sách “Bối cảnh mới, ngôi trường mới, nhà quản lý GD mới” của tác giả Tô Xuân Dân chủ biên (2006) đã đề cập đến xây dựng VH tổ chức trong ngôi trường mới với cấu trúc VH tổ chức, những hình thái cốt lõi của VHNT, tạo dựng hệ giá trị cốt lõi và xây dựng, duy trì, phát triển VH học đường. Trong Chỉ thị số 40/2008/CT-BGDĐT ngày 22/7/2008 của Bộ GD&ĐT đã phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn 2008 - 2013 với mục tiêu, yêu cầu và nội dung cụ thể trong đó đề cập đến năm nội dung thực hiện như: xây dựng trường, lớp xanh, sạch, đẹp, an toàn.
Dạy và học có hiệu quả, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi của HS ở mỗi địa phương, giúp HS tự tin trong học tập. Rèn luyện kỹ năng sống cho HS. Tổ chức các hoạt động tập thể vui tươi, lành mạnh. HS tham gia tìm hiểu, chăm sóc và phát huy giá trị các di tích lịch sử, VH ở địa phương.
Tóm lại, các nghiên cứu, các văn bản chỉ đạo nói trên nhìn chung tập trung vào hai hướng cơ bản: thứ nhất, các vấn đề lý thuyết của VHNT (sự hình thành và phát triển của VHNT, cấu trúc, các cấp độ và biểu hiện của VHNT, vai trò của VHNT, vai trò của hiệu trưởng trong xây dựng VHNT.), thứ hai, nghiên cứu và xây dựng các công cụ, đưa ra các hướng dẫn để vận dụng vào thực tiễn nhằm đánh giá VHNT, định hình VHNT theo hướng tích cực; thực hiện những nghiên cứu cụ thể về đánh giá VHNT hay xây dựng các giá trị của văn hóa trường học như những gợi ý hay hướng dẫn để các nhà trường có thể áp dụng vào điều kiện thực tế của trường mình. Hiện nay, chưa có công trình nào nghiên cứu về “Xây dựng văn hóa nhà trường Trung học phổ thông trên địa bàn huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương”. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường 1.
Khái niệm quản lý Quản lý là một hiện tượng xuất hiện rất sớm, là một phạm trù tồn tại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mọi chế độ xã hội, mọi quốc gia trong mọi thời đại mà qua đó có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý. Tuy các cách diễn đạt về quản lý có những điểm khác nhau nhưng chúng tôi nhận thấy khái niệm quản lý bao hàm ý nghĩa chung là: + Quản lý là một dạng hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo hoàn thành công việc chung qua việc phối hợp những nỗ lực của mọi người trong tổ chức. + Quản lý là phương thức tốt nhất để đạt được mục tiêu chung của một nhóm người, một tổ chức, một cơ quan hay nói rộng hơn là một nhà nước. + Quản lý là quá trình tác động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý, thông qua các cơ chế quản lý, nhằm sử dụng hiệu quả các nguồn lực trong điều kiện môi trường biến động khiến hệ thống ổn định, phát triển, đạt được những mục tiêu đã định.
Dựa vào những quan niệm nêu trên, chúng tôi hiểu: quản lý là một quá trình tác động có tổ chức, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được các mục tiêu chung. Bản chất của quản lý là một loại lao động đặc biệt nhằm điều khiển lao động xã hội ngày càng phát triển. Các loại hình lao động càng phong phú, phức tạp thì hoạt động quản lý càng có vai trò quan trọng. Khái niệm quản lý giáo dục Quản lý giáo dục là một khoa học quản lý chuyên ngành.
Cũng giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Những khái niệm về quản lý giáo dục (QLGD) tuy có những điểm khác nhau trong cách diễn đạt nhưng nhìn chung đó là sự tác động có tổ chức, có định hướng phù hợp với quy luật khách của chủ thể quản lý ở các cấp lên đối tượng quản lý nhằm đưa hoạt động giáo dục của từng cơ sở và của toàn bộ hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu đã định. 11 Trong QLGD, chủ thể quản lý ở các cấp chính là bộ máy QLGD từ Trung ương đến Địa phương, còn đối tượng quản lý chính là nguồn nhân lực, cơ sở vật chất kỹ thuật và các hoạt động thực hiện chức năng của giáo dục đào tạo. Hiểu một cách cụ thể là: + QLGD là hệ thống tác động có kế hoạch, có ý tưởng, có mục đích của chủ thể quản lý tới đối tượng bị quản lý.
+ QLGD là sự tác động lên tập thể GV, HS và các lực lượng GD trong và ngoài nhà trường, nhằm huy động họ cùng phối hợp tham gia các hoạt động giáo dục của nhà trường để đạt được những mục đích đã định. Như vậy, có thể hiểu khái quát: QLGD là quá trình tác động có ý thức của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, thực hiện các chức năng quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu mong muốn. Khái niệm quản lý nhà trường Trung học phổ thông Nhà trường hay trường học là “Nơi tiến hành công tác giảng dạy, đào tạo toàn diện hay về một lĩnh vực chuyên môn nào đó cho những tập thể học sinh, học viên” (Hoàng Phê - chủ biên, 1992).