Chương 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN QUỐC TẾ VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NUGC TREN THE GIGI Chương 2: THỰC TRANG VE HE THONG LUU KY CHUNG KHOAN HIEN HANH VA CAC GIAI PHAP XAY DUNG, PHAT TRIEN HOAT DONG LUU KY CHUNG KHOAN QUOC TE TREN TH] TRUGNG CHUNG KHOAN VIET NAM CHUONG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN QUỐC TẾ VÀ KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN HOẠT ĐỘNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN QUỐC TẾ CỦA CÁC HỆ THỐNG LƯU KÝ CHỨNG KHOÁN 1.1 Một số khái niệm trong hoạt động lưu ký, thanh toán bù trừ chứng khoán quốc tế 1.1 Một số khái niệm trong hoạt động lưu ký, thanh toán bù trừ chứng khoán quốc tế: Lưu ký, thanh toán bù trừ và đăng ký chứng khoán (trong đó có thực hiện quyển) là ba hoạt động cơ bản và phổ biến trong hoạt động đầu tư, giao dịch chứng khoán trong nước và quốc tế trên thị trường chứng khoán (TTCK), chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau và hỗ trợ cho hoạt động của thị trường chứng khoán luôn vận hành thông suốt, hiệu quả. Sau đây là một số khái niệm cơ bản về hoạt động lưu ký, thanh toán bù trừ và đăng ký chứng khoán chúng ta cần tìm hiểu: - _ Trung tâm lưu ký chứng khoán (TTLK): là một tổ chức lưu giữ và quản lý chứng khoán, cho phép các chứng chỉ chứng khoán được TTLK phi vật chất hoá và tổn tại, thể hiện trên các sổ sách điện tử. - Hé thống bút toán ghỉ sổ: là một hệ thống kế toán theo đó cho phép chuyển giao điện tử chứng khoán mà không có bất kỳ sự chuyển giao chứng chỉ chứng khoán nào. - Thanh toán bù trừ thuật ngữ “thanh toán bù trừ” được hiểu theo hai nghĩa trên TTCK.
Nó có thể là quá trình tính toán, xác định nghĩa vụ thanh toán lẫn nhau của các thành viên thị trường, thường là công việc bù trừ để chuyển giao chứng khoán và tiền. Nó cũng có thể là quá trình chuyển giao chứng khoán vào ngày thanh toán và được sử dụng trong các hệ thống thanh toán. - Tài khoản lưu ký chứng khoán: là tài khoản mà Trung tâm lưu ký chứng khoán cung cấp cho các thănh viên phục vụ cho việc lưu ký, rút, chuyển khoản và thanh toán chứng khoán. - — Thanh toán quốc tế: là việc thanh toán diễn ra ở một nước này với một nước khác khi một hoặc nhiều giao dịch tương ứng được thực hiện ở đó.
-_ Giao dịch quốc tế: là giao dịch đòi hỏi phải thanh toán quốc tế, - _ Hệ thống thanh toán chéo: là việc thanh toán giao dịch được thực hiện qua việc kết nối giữa hai hệ thống thanh toán chứng khoán tách biệt nhau. - — Thành viên lưu ký: là tổ chức được Trung tâm lưu ký cho phép sử dụng các dịch vụ về lưu ký, rút, chuyển khoản chứng khoán hay sử dụng các dịch vụ về bù trừ các chứng khoán đã giao dịch. - Tổ chức lưu ký toàn câu: là tổ chức lưu ký cung cấp cho các khách hàng của mình các dịch vụ lưu ký liên quan đến việc giao dịch và thanh toán chứng khoán không chỉ trong phạm vi quốc gia nơi tổ chức lưu ký này đặt trụ sở mà còn thực hiện ở nhiễu nước khác trên thế giới.2 Nguyên tắc hoạt động và phương thức vận hành: Trong hoạt động lưu ký, thanh toán bù trừ và đăng ký chứng khoán, nhìn chung mỗi quốc gia có thể lựa chọn cho riêng mình một mô hình hoạt động và hệ thống vận hành để phục vụ cho các sản phẩm tài chính bậc cao trong nước “va quốc tế tại TTCK nước mình và nước ngoài. Tuy nhiên, cho dù lựa chọn mô hình hoạt động nào thì những nguyên tắc hoạt động và phương thức vận hành chung, mang tính chuẩn mực vẫn được các nước tôn trọng áp dụng và điều chỉnh lại cho phù hợp.
4) Hệ thống lưu ký chứng khoán: Hiện nay, trên thế giới trong hoạt động lưu ký chứng khoán có nhiều mô hình nắm giữ chứng khoán đang được sử dụng như mô hình nắm giữ gián tiếp, trực tiếp hoặc là lai tạo giữa hai loại hệ thống nắm giữ này hay còn gọi là hệ thống nắm giữ hỗn hợp. - _ Trong hệ thống nắm giữ gián tiếp, nhà đầu tư nắm giữ chứng khoán qua sổ tài khoản do một hoặc nhiễu cấp ghi sổ trung gian giữ. Điểm đặc thù của hệ thống nắm giữ gián tiếp này là mối liên hệ giữa các cấp tài khoản với nhau như: Tổ chức hoặc Thành viên lưu ký, Trung tâm lưu ký và Tổ chức đăng ký (Đại lý chuyển nhượng hoặc Đại lý đăng ký) của tổ chức phát hành. Trên cơ sở phân cấp, các hoạt động cơ bản trong hệ thống nắm giữ này được thực hiện như sau: =_ Gửi chứng khoán: nhà đầu tư gửi chứng chỉ chứng khoán tại tổ chức lưu ký là thành viên của trung tâm lưu ký, chứng khoán sẽ được phản ánh vào tài khoản của nhà đầu tư trên sổ sách tại tổ chức lưu ký.
Tổ chức lưu ký thành viên tiếp tục tái lưu ký chứng khoán của nhà đầu tư vào trung tâm lưu ký. Tại đây chứng khoán của nhà đầu tư được phan ánh vào tài khoản chứng khoán tổng hợp của khách hàng của thành viên lưu ký. » Chuyển giao cho các chứng khoán lưu ký đã giao dịch: đối với các giao dịch mà người mua và người bán đều có tài khoản tại cùng một tổ chức lưu ký thì việc chuyển giao sẽ do tổ chức lưu ký thực hiện trên sổ sách tại chính tổ chức lưu ký. Đối với các giao dịch mà người mua và người bán có tài khoản tại các tổ chức lưu ký thành viên khác nhau, tổ chức lưu ký bên bán thực hiện chuyển giao chứng khoán ra khỏi tài khoản của người bán tại tổ chức lưu ký, đồng thời lệnh cho TTLK chuyển giao chứng khoán từ tài khoản của tổ chức lưu ký bên bán cho tài khoản trung gian của TTLK hoặc Trung tâm thanh toán bù trừ.
Sau đó TTLK chuyển chứng khoán từ tài khoản trung gian thanh toán bù trừ vào tài khoản của tổ chức lưu ký bên mua theo lệnh của Trung tâm thanh toán bù trừ. Tổ chức lưu ký bên mua sẽ thực hiện việc ghi tăng chứng khoán cho tài khoản của nhà đâu tư mua trên sổ sách của nó. Tuy nhiên trên thực tế, thường thì trung tâm thanh toán bù trừ sau khi so khớp giao dịch với các tổ chức thành viên, nó chuyển dữ liệu giao dịch đã so khớp cho trung tâm lưu ký và trung tâm lưu ký tự động thực hiện việc chuyển giao trên các tài khoản của các tổ chức lưu ký theo kết quả giao dịch do trung tâm thanh toán bù trừ cung cấp. Chức năng trung tâm thanh toán bù trừ có thể do SGDCK đảm nhiệm hoặc do một tổ chức độc lập với trung tâm lưu ký hoặc là tích hợp chung với TTLK.
"_ Thực hiện quyển cho chứng khoán lưu ký: thông tin về thực hiện quyển và phân phối quyển được chuyển qua lại giữa nhà đầu tư với tổ chức phát hành phải lần lượt qua các cấp trung gian là TTLK và các tổ chức lưu ký thành viên của nó. Cũng có quốc gia chỉ thực hiện chiều chuyển - lên, tức là cung cấp danh sách người thụ hưởng cho tổ chức phát hành, sau đó tổ chức phát hành liên hệ và phân phối quyền trực tiếp cho nhà đầu tư. -_ Trong hệ thống nắm giữ trực tiếp, nhà đầu tư nắm giữ chứng khoán qua sổ tài khoản chỉ do một cấp trung gian nắm giữ quản lý là TTLK duy nhất. =_ Hệ thống lưu ký chứng khoán tổ chức theo loại nắm giữ trực tiếp cũng hoạt động qua mạng lưới các thành viên lưu ký.
Các thành viên lưu ký trong hệ thống này đóng vai trò là đại lý cho TTLK. Nhà đầu tư là người trực tiếp sử dụng dịch vụ của trung tâm lưu ký nhưng chỉ giao tiếp qua các thành viên lưu ký. « Việc chuyển giao cho các chứng khoán đã lưu ký được TTLK thực hiện trực tiếp trên tài khoản của nhà đầu tư. Trung tâm lưu ký đóng vai trò là người bảo đảm thanh toán giao dịch, kiểm tra số dư chứng khoán trước khi cho phép giao dịch.
Theo mô hình này, hệ thống lưu ký chứng khoán phải được kết nối chặt chẽ và liên tục với hệ thống giao dịch. Hoạt động thanh toán giao dịch chứng khoán là một sự kết hợp chuyển khoản từng khoản chứng khoán và bù trừ tiển. Có nghĩa là TTLK chuyển giao chứng khoán cho từng giao dịch cụ thể trên tài khoản nhà đầu tư, không bù trừ chứng khoán. Ngược lại tiên có thể được bù trừ đến cấp thành viên.
Tổ chức thanh toán tiễn chỉ thanh toán đến tài khoản tổng hợp của các thành viên lưu ký. Việc thanh toán trực tiếp với các nhà đầu tư do thành viên lưu ký đảm nhiệm. « Thực hiện quyển cho chứng khoán lưu ký trong hệ thống nắm giữ trực tiếp đơn giản hơn nhiều so với thực hiện quyên trong hệ thống nắm giữ gián tiếp. Việc tổng hợp danh sách người thụ hưởng và phân phối quyển chỉ dừng lại ở cấp TTLK.
Các thành viên lưu ký chỉ còn là người chuyển thông tin giữa nhà đầu tư và TTLK. - _ Hệ thống nắm giữ hỗn hợp là một sự lai tạo giữa hai hệ thống nắm giữ gián tiếp và trực tiếp nhằm kết hợp ưu điểm của hai loại hệ thống nắm giữ này. Có nghĩa là nhà đầu tư có thể mở tài khoản lưu ký tại TTLK hay tại TVLK. Tuy nhiên, việc nhà đầu tư mở tài khoản tại TTLK thường chỉ giới hạn đối với các nhà đầu tư có tổ chức, là những người mà Trung tâm có thể đễ dàng giám sát khả năng hoạt động và tài chính của họ.
b) Hệ thống thanh toán bù trừ: Hoạt động và vận hành của hệ thống thanh toán bù trừ phụ thuộc vào phương pháp thanh toán bù trừ mà một thị trường chứng khoán nào đó chọn sử dụng. Trên thế giới hiện nay có các phương pháp thanh toán bù trừ sau đây: Theo từng giao dịch: đây là hình thức thanh toán cơ bản nhất. Tham gia vào thanh toán chỉ có bên mua và bên bán. Mỗi bên luôn theo dõi từng giao dịch với từng bên đối tác của giao địch.
Tất cả các giao dịch trong cùng ngày có thể được xử lý theo cùng một cách tương tự, nhưng các giao dịch của ngày hôm sau hoàn toàn độc lập với các giao dịch của ngày hôm trước. Phương pháp này có thể thích hợp cho các thị trường có mức hoạt động thấp, quy mô thị trường nhỏ.
