CHƯƠNG I: RỦI RO BIẾN ĐỘNG GIÁ VÀ VAI TRÒ CỦA THỊ TRƯỜNG GIAO SAU 1. Rủi ro biến động giá cả đối với người sản xuất (nông nghiệp) Đối với người sản xuất, rủi ro biến động giá cả là loại rủi ro đáng lo ngại và ảnh hưởng nhiều nhất đến thu nhập của họ. Rủi ro biến động giá cả hàng hóa xuất hiện khi giá sản phẩm xuống thấp hoặc giá đầu vào tăng sau khi người sản xuất đã quyết định đầu tư. Rủi ro do biến động giá hầu như xuất hiện ở mọi lĩnh vực kinh doanh bao gồm cả trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp.
Đối với người nông dân, khi họ bắt đầu gieo trồng thì tất cả đều hy vọng đến khi thu hoạch sẽ có sản lượng cao, chất lượng tốt và đặc biệt là giá bán ra bằng hay tốt hơn thời vụ trước. Không ai muốn tiếp tục nuôi trồng các cây con mà giá cả đã liên tục rớt trong nhiều năm liền. Tuy nhiên, sản lượng và chất lượng sản phẩm lại chịu ảnh hưởng nhiều bởi biến động giá theo quan hệ cung - cầu cũng như ảnh hưởng bởi giá cả đầu vào và các yếu tố bất lợi khác như thời tiết, sản lượng của các nước có diện tích canh tác lớn. Ở các nước đang phát triển, người nông dân luôn trong thế bị động, không biết trước đầu ra của sản phẩm, cũng như giá cả và nhu cầu của thị trường, phần đông trông chờ nhiều vào sự may rủi và phụ thuộc nhiều vào hoạt động thu mua của các thương lái.
Đa phần nông dân sản xuất và tiêu thụ nông sản theo tập quán lâu đời. Họ dốc vốn, công sức đầu tư trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để làm ra một loại hàng hóa chưa biết chắc giá cả, không rõ sẽ bán cho ai. Vì vậy, cả khi người nông dân đã thu hoạch xong lúa, cà phê, hạt tiêu, thuốc lá, ngô, đậu tương, cao su… thì cũng vẫn gặp phải rủi ro về giá nếu như lúc đó giá thị trường đang xuống mà chưa bán hết được hàng. Bên cạnh đó còn có yếu tố do con người gây nên - đó là tình trạng sản xuất theo phong trào không tính đến giá cả sẽ diễn biến như thế nào trong thời gian tới.
Người nông dân đứng trước một mâu thuẫn là khi được mùa thì giá rớt dẫn tới lỗ, mất mùa thì giá cao nhưng lại không có hàng để bán. Giá đầu vào có xu hướng ngày LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 càng tăng trong khi giá nông sản đầu ra lên xuống thất thường. Ở trường hợp nào đi chăng nữa thì người nông dân luôn phải chịu thiệt thòi nhiều nhất. Đối với các doanh nghiệp chế biến, nhà xuất khẩu nông sản cũng sẽ gặp rủi ro tương tự như người nông dân nếu như họ thu mua nông sản, thu mua nguyên liệu, chế biến rồi lưu kho để tiêu thụ hoặc xuất khẩu mà không có hợp đồng mua trước nguyên liệu với người cung cấp với giá ấn định (vì lúc mua giá có thể đang lên) cũng như không có hợp đồng bán trước với người tiêu thụ với giá ấn định (vì lúc bán giá có thể đang xuống) thì khi giá cả mặt hàng đó biến động, có thể đẩy doanh nghiệp vào tình trạng thua lỗ nặng nề.
Nhiều doanh nghiệp vừa ký hợp đồng bán hàng xong, giá cả biến động tăng, tiền thu về không còn đủ để mua lại số hàng tương tự vừa bán dẫn đến thua lỗ. Những biến động không thể dự đoán trước của giá hàng hóa không những có thể ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh mà còn ảnh hưởng đến thị phần, sức cạnh tranh và thậm chí là cả sự tồn tại của DN nếu điều đó xảy ra trong một thời gian dài. Như vậy cả nông dân, các thương lái, nhà chế biến và nhà xuất khẩu đều phải quan tâm đến việc quản lý rủi ro về giá đối với sản phẩm hàng hoá của mình để hạn chế thiệt hại đến mức tối đa và thu được lợi nhuận cao nhất. Chính vì vậy họ cần có những công cụ phòng ngừa để đạt được mục tiêu giảm thiểu rủi ro biến động giá, một trong những công cụ hữu hiệu đã được các nước phát triển ứng dụng từ lâu đó là thực hiện giao dịch các hợp đồng giao sau trên sàn giao dịch giao sau.
Chính nhờ có hợp đồng mua, bán trước với giá ấn định và giao hàng sau mà các bên có thể hạn chế đến mức tối đa rủi ro về biến động giá nhờ cơ chế hoán đổi và lựa chọn mà sàn sẽ trực tiếp điều hành. Điều này không thể có được trong thị trường truyền thống khi thực hiện việc giao hàng ngay theo phương thức mua đứt bán đoạn thì giá bán chỉ là giá cao vào thời điểm đó, nhưng sau đó các cơ hội giá có lợi hơn sẽ phải bỏ qua vì hàng đã bán rồi, hoặc nếu ký gửi để bán hộ thì người bán phải thanh toán tiền lưu kho, tiền bảo quản… và vẫn có thể bị ép giá do người mua cố tình gây ra. Như vậy nhờ chức năng quản lý rủi ro về giá (đây là chức năng quan trọng nhất mà thị trường giao sau thực hiện được) và nhờ kinh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 doanh tập trung có tổ chức với khối lượng giao dịch lớn thông qua các sàn giao dịch trên khắp thế giới mà thị trường giao sau đã mang lại lợi ích trực tiếp cho các thành phần tham gia cũng như góp phần bình ổn giá cả, tạo ra môi trường kinh doanh lành mạnh. Trong phần tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu sơ lược về thị trường giao sau với cách thức giao dịch như thế nào? Chức năng của nó trong hệ thống tài chính?.
Tổng quan về thị trường giao sau Thị trường giao sau là nơi mà hàng hóa được giao dịch tập trung tại một sàn giao dịch, trong đó người bán và người mua gặp nhau trên thị trường với một mức giá được chấp nhận và hàng hóa được chuyển giao khi đến một ngày đặc biệt được ấn định trong tương lai. Tất cả giao dịch đều được thông qua một trung gian môi giới của sàn với những tiêu chuẩn khắt khe về số lượng và chất lượng của hàng hóa. Hàng hóa ở đây bao gồm hàng hóa thông thường như lúa mì, cà phê, cao su,… và hàng hóa tài chính như trái phiếu, chứng chỉ tiền gửi, vàng, ngoại tệ, đồng, bạc,… Thị trường giao sau rất khác biệt so với thị trường giao ngay và thị trường kì hạn. Trước tiên là khác biệt về ngày giao hàng, trong giao dịch giao ngay là mua đứt bán đoạn, còn hợp đồng giao sau là giao vào một ngày thỏa thuận trước với mức giá định trước.
Tiếp đến là cách thức giao dịch, hợp đồng giao sau thường được giao dịch trên một sàn giao dịch chính thức mang đầy đủ tính pháp lý, người bán, người mua cần phải thực hiện kí quỹ trên tài khoản phong tỏa để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ trong giao dịch. Trên thị trường này có thể tóm gọn lại chỉ có hai chủ thể, một là người tham gia phòng ngừa (hegding), họ luôn muốn hàng hóa được bảo hiểm giá trước sự biến động khôn lường của thị trường. Hai là người đầu cơ (speculator), họ luôn muốn kiếm lợi nhuận dựa trên dự đoán chủ quan về giá cả thị trường, họ sẽ chốt lời hoặc chốt lỗ bằng cách chốt “vị thế” mua-bán trong thị trường, số tiền họ được hoặc mất sẽ không vượt quá giá trị kí quỹ phong tỏa. Trên thực tế, có 2% hợp đồng đã thỏa thuận được chuyển giao, kết thúc “vị thế” mua-bán luôn được lựa chọn nhiều khi đầu tư trên thị trường hàng hóa giao sau.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Điều khác biệt tiếp theo là ở các đặc điểm của hợp đồng giao sau như: giá cả, trung tâm thanh toán bù trừ, nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, đầu cơ… 1. Giá cả và các yếu tố quyết định Giá cả được quyết định bởi các điều kiện cung cầu, nếu trên thị trường có nhiều người mua hơn người bán, giá hàng hóa sẽ tăng lên nhanh chóng, ngược lại trên thị trường mà người mua ít hơn người bán, giá sẽ giảm. Vậy từ đâu mà hình thành nên các điều kiện cung cầu. Đó là do các lệnh đặt mua và bán khắp nơi trên thế giới đổ về và được tập trung tại sàn giao dịch hàng hóa.
Những lệnh này khi được nhập vào sàn giao dịch thì sẽ trở thành các hợp đồng giao sau với những điều kiện ràng buộc nhất định giữa bên bán và bên mua. Đối với các hợp đồng khác thì giá cả được hình thành trên mặt bằng chung là thỏa thuận, nhưng giao dịch giao sau thì không, nó có nhiều hệ thống đấu giá được kết nối với bảng điện tử của sàn, những giá này được tự do đặt theo ý muốn chủ quan của nhà đầu tư và được chuyển đến sàn thông qua hệ thống máy tính kết nối. Sự đặt giá này được đặt trong một khoản thời gian quy định, đây được gọi là giờ giao dịch. Theo đó sẽ có nhiều loại lệnh khác nhau được đặt tùy vào tính chất đầu tư của cá nhân, ví dụ như lệnh thị trường, lệnh giới hạn, lệnh dừng lỗ… Chính vì cơ chế đấu giá và cơ chế vận hành của thị trường giao sau đã làm giá cả hàng hóa phản ánh đúng giá trị thực của nó.
Mặt khác nếu lạm dụng thì sẽ gây ảnh hưởng lớn đến hiện tượng đầu cơ giá, tất nhiên luật định sẽ tạo nhiều cản trở cho các hoạt động đầu cơ giá đó, nhưng tất cả vẫn phải đảm bảo mục đích cơ bản của sàn giao dịch giao sau là cung cấp cho các thành viên có thể tự do mua bán các loại hàng hóa khác nhau vì mục đích lợi nhuận. Đồng thời sàn này được hoạt động vì mục đích phi lợi nhuận, nhưng mọi giao dịch thông qua sàn cần phải qua một trung tâm môi giới, tất nhiên nhà đầu tư phải trả một khoản phí hoa hồng nhất định cho trung tâm này. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Ngoài ra, tại sàn giao dịch luôn có một sự hiện diện không thể thiếu của một trung tâm, đó là trung tâm thanh toán bù trù. Chính trung tâm này đã điều hành hoạt động của sàn một cách trơn tru và hạn chế sự đầu cơ giá bất hợp pháp của nhà đầu tư.
Vậy trung tâm này có chức năng cụ thể ra sao? Và tầm quan trọng của nó thể hiện như thế nào? 1.