Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI VÙNG ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm “nông thôn”, “nông thôn mới” Nông thôn là vùng không gian thuộc lãnh thổ một quốc gia, nằm ngoài các khu vực đô thị (thành phố, thị xã, thị trấn.) và được quan niệm khác nhau theo điều kiện cụ thể, đặc thù về kinh tế - xã hội, điều kiện tự nhiên ở mỗi nước. Cho đến nay, chưa có sự thống nhất về khái niệm nông thôn.
Theo Từ điển Bách Việt Nam: “Nông thôn là vùng lãnh thổ của một nước hay một số đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế, xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp” [34, tr. 287] Theo Từ điển tiếng Việt, nông thôn là khu vực dân cư tập trung chủ yếu làm nghề nông để phân biệt với thành thị [35, tr. Theo tác giả Vũ Văn Phúc trong công trình Xây dựng nông thôn mới những vấn đề lý luận và thực tiễn, nông thôn là một xã hội, là môi trường sống của người nông dân, nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội với nhiều nét đặc thù và nói gọn lại: đó không phải là đô thị (về không gian sống, về cấu trúc và tổ chức xã hội, về quan hệ con người và sinh kế) nhưng cũng không hoàn toàn đối lập với đô thị (nhất là về văn hóa) [15, tr. Theo tác giả Hồ Xuân Hùng trong công trình Nông thôn mới Việt Nam: một số vấn đề lý luận và thực tiễn, nông thôn là vùng lãnh thổ khác với thành thị, ở đó có cộng đồng dân cư chủ yếu là những người làm nghề nông (nông dân), là vùng có mật độ dân cư thưa, kết cấu hạ tầng, trình độ dân trí, trình độ sản xuất hàng hóa, tiếp cận thị trường thấp kém hơn khu vực đô thị.
Về văn hóa 9 - xã hội, nông thôn là không gian chứa đựng các giá trị văn hóa hiện vật và phi hiện vật mang tính truyền thống sâu sắc [10, tr. Theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT ngày 04/10/2013 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, khái niệm nông thôn được xác định là: “Nông thôn là phần lãnh thổ được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” [12]. Từ những quan niệm trên, theo chúng tôi nhận thức: nông thôn là một vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân, lấy sản xuất nông nghiệp làm chính. Tập hợp này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị.
Mặt khác, cho đến nay, khái niệm NTM vẫn chưa có văn bản nào khẳng định thống nhất, rõ ràng. Tuy vậy, qua nhiều công trình nghiên cứu, chúng ta có thể thấy, có nhiều quan niệm với nội dung khá tương đồng về khái niệm NTM. Cụ thể: Theo tác giả Hồ Xuân Hùng, NTM là kết quả của một quá trình phát triển nông thôn theo định hướng chiến lược mới, đáp ứng các yêu cầu phát triển về kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế mới ở nông thôn trong các điều kiện cụ thể của từng vùng nông thôn [10, tr. Theo tác giả nhóm tác giả Bùi Quang Dũng, NTM là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nông thôn, kết hợp đầy đủ các khía cạnh từ kinh tế, sản xuất tới phát triển văn hóa, giáo dục, môi trường, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội và hệ thống chính trị [2, tr.
Một số quan niệm khác cho rằng, NTM là nông thôn có kinh tế phát triển, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân được nâng cao, có quy hoạch, kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường sinh thái trong lành, dân trí cao, giữ gìn được bản sắc văn hóa dân tộc, an ninh chính trị được giữ vững. Như vậy, công thức NTM là: NTM = Nông dân mới + Nền nông nghiệp mới. 10 Từ những phân tích trên, theo chúng tôi nhận thức, NTM đó là khu vực nông thôn có kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân được nâng cao, dân trí cao, bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ và tái tạo. Khái niệm “xây dựng nông thôn mới”, “xây dựng nông thôn mới vùng đồng bào dân tộc thiểu số” Xây dựng NTM là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hóa, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao.
Xây dựng NTM là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị. NTM không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp. Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đã xác định: xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa [13]. Theo tác giả Hồ Xuân Hùng, xây dựng NTM có thể hiểu là phát triển nông thôn trong một giai đoạn ở một địa bàn cụ thể nhằm đạt mục tiêu lựa chọn nào đó với sự tác động của các chính sách, biện pháp đặc thù được áp dụng trong giai đoạn đó, chẳng hạn phát triển nông thôn trong giai đoạn bắt đầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, chuyển từ nền nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp hàng hóa, hiện đại thì nông thôn cũng từng 11 bước thay đổi từ “cổ truyền” sang “văn minh, tiên tiến”, gọi là NTM [10, tr.
Xây dựng NTM bao gồm tất cả các vấn đề gắn với đời sống của người dân và môi trường, không gian sống ở khu vực nông thôn (giáo dục, y tế, nhà cửa, dịch vụ công cộng, cơ sở vật chất, năng lực lãnh đạo, quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa cũng như các vấn đề kinh tế của địa phương nói chung, kinh tế ngành nói riêng), là một quá trình ổn định, bền vững với những thay đổi kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường hướng tới hội nhập bền vững trong tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường. Mục tiêu trọng tâm là nâng cao được đời sống dân cư tại cộng đồng và được sống trong một xã hội nông thôn năng động, văn hóa hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời ở đó môi trường được bảo vệ và ngày càng được tôn tạo. Từ những phân tích trên, theo chúng tôi nhận thức xây dựng NTM chính là thực hiện chương trình phát triển toàn diện, vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn nhằm nâng cao đời sống người dân và sự phát triển. Đó là quá trình thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường; trong đó có hàm ý là tạo ra những “con người mới” có văn hóa trong môi trường NTM.
Mặt khác, dân cư của các DTTS chiếm số lượng nhỏ trong tổng số dân cư cả nước, chỉ chiếm vài % tổng số dân cư cả nước, địa bàn sinh sống của đồng bào của các DTTS chủ yếu tập trung vào các vùng núi và vùng sâu vùng xa và phần lớn sống ở khu vực nông thôn. Vì vị trí địa lý sinh sống của họ nhiều cách trở nên khả năng tiếp xúc với cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công cơ bản như giáo dục, y tế còn gặp nhiều hạn chế. Điều này gây ảnh hưởng tới đời sống kinh tế - xã hội của đồng bào vùng DTTS cũng như trình độ dân trí và hiểu biết pháp luật của người dân. Hơn nữa, các DTTS ở Việt Nam có nền văn hoá đậm đà bản sắc, mang đậm những nét độc đáo góp phần làm phong phú, đa dạng nền văn hoá Việt Nam.
Mỗi dân tộc lại có những nét văn hoá đặc trưng chứa 12 đựng những giá trị văn hoá truyền thống thể hiện qua các phong tục, tập quán, các lễ hội truyền thống, lễ nghi, trang phục và các nghề truyền thống. Ngoài ra, các dân tộc còn có tiếng nói, chữ viết riêng. Những nét đẹp truyền thống đó luôn được Nhà nước gìn giữ, bảo tồn, phát huy các truyền thống văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc. Chính vì thế, nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách ngày càng toàn diện và phù hợp về công tác dân tộc với quan điểm: Tập trung đầu tư phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS sinh sống là đầu tư cho phát triển, xóa đói, giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, thu hẹp dần khoảng cách về mức sống so với vùng phát triển; giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc, góp phần thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, nhằm đạt mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau” trong quá trình xây dựng NTM.
Với những phân tích trên, chúng tôi có thể hiểu: Xây dựng NTM vùng đồng bào DTTS là quá trình thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển toàn diện, vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn vùng đồng bào DTTS nhằm nâng cao mọi mặt đời sống người dân vùng DTTS và sự phát triển bền vững. Đó là quá trình thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, cơ sở vật chất, sinh kế…; trong đó có hàm ý là tạo ra những “con người mới” có văn hóa trong môi trường NTM vùng đồng bào DTTS. Sự cần thiết phải xây dựng NTM vùng đồng bào DTTS Việt Nam là một quốc gia có nhiều dân tộc sinh sống, trong đó dân tộc Kinh là dân tộc đa số và 53 DTTS. Các DTTS cư trú chủ yếu ở miền núi trên địa bàn rộng lớn, có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về chính trị, kinh tế, an ninh quốc phòng và môi trường sinh thái.