Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG VĂN HÓA VÀ KHÁI QUÁT ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ TAM KỲ, TỈNH QUẢNG NAM 1. Cơ sở lý luận về xây dựng môi trường văn hóa "Nếu đại tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con người, thì văn hóa là cái nôi thứ hai, ở đó toàn bộ đời sống tinh thần của con người được hình thành, được nuôi dưỡng và phát triển. Con người không thể tồn tại nếu tách rời đại tự nhiên, cũng như con người không thể thực sự là con người nếu tách rời môi trường văn hóa".
Cùng với những yếu tố thuộc về tự nhiên, thì các yếu tố thuộc về văn hóa (hệ sinh thái văn hóa) thường xuyên tác động tới đời sống vật chất và tinh thần của con người trên thế giới, có giá trị góp phần bồi dưỡng vẻ đẹp tâm hồn, đạo lý, nhân cách con người. Từ những quan điểm trên, có thể nhận định rằng, văn hóa hàm chứa hệ thống giá trị nhân văn, vốn tri thức và kinh nghiệm xã hội đã được đúc kết trong thực tiễn lịch sử, tạo thành MTVH lành mạnh nuôi dưỡng con người, phát triển con người ngày càng hoàn thiện về mọi mặt ở mọi quốc gia, mọi dân tộc. Với hàm nghĩa đó, tác giả luận văn coi đây chính là cơ sở lý luận quan trọng để tiếp cận, nghiên cứu về MTVH. Khái niệm môi trường văn hóa Khái niệm môi trường văn hóa rất rộng, phức tạp và đa nghĩa, nên có nhiều cách quan niệm khác nhau: PGS.TS Trường Lưu cho rằng: MTVH vừa là một bộ phận của môi trường sống nói chung, vừa là sự "đan bện" rất phức tạp và đa dạng giữa các hệ môi trường với nhau, đồng thời tích hợp những tố chất của các hệ môi trường khác, hình thành một môi trường đặc biệt - môi trường nhân văn gắn với sự sống của con người.
10 Khái niệm MTVH được đề cập lần đầu tiên trên thế giới bởi giáo sư nhân chủng học người Pháp Georges Olivier nhắc đến trong tác phẩm "Sinh thái nhân văn" (năm 1975). Theo ông thì “MTVH hay MTNV được tạo nên bởi sự "tác động của con người tới con người" và "tổ chức xã hội của chúng ta, còn sự tác động của con người với tự nhiên cũng như sản phẩm từ nền công nghiệp đương nhiên đã có và phải có. Các nhà KHXH Xô Viết trước đây đã từng có những nghiên cứu chuyên sâu về MTVH. Cuốn "Cơ sở lý luận văn hóa Mác - Lênin" do GS.TS triết học A.
Ac-nôn-đốp chủ biên đã đưa ra quan niệm về MTVH như sau: "Môi trường văn hóa là một tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ đó các cá thể tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và sáng tạo giá trị văn hóa, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị của họ. Môi trường văn hóa không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hóa vật thể, mà còn có những con người hiện diện văn hóa" [1, tr. Trong cuốn sách "Quản lý hoạt động văn hóa" xuất bản năm 1998: "Môi trường văn hóa là một tổng thể các sản phẩm văn hóa, chương trình văn hóa, hành vi văn hóa, thiết chế, phương tiện và cảnh quan văn hóa.
mà cá nhân tiếp xúc trong suốt đời mình và có ảnh hưởng qua lại với mình" [2, tr. Trong đề tài nghiên cứu khoa học của Bộ Quốc phòng với chủ đề "Nuôi dưỡng giá trị văn hóa trong nhân cách người chiến sỹ Quân đội nhân dân Việt Nam": "Môi trường văn hóa là tổng hòa những thành tố vật chất và tinh thần tương đối ổn định trong một thời gian và không gian cụ thể, ở đó các cá nhân tác động đến nhau, con người là yếu tố quan trọng nhất của môi trường văn hóa".TS Phạm Minh Hạc: "Môi trường văn hóa chính là môi trường xã hội và tự nhiên, bao gồm các quan hệ người, nhóm, gia đình, tổ tiên, cộng đồng dân tộc, xã hội". Như vậy, MTVH là sự vận động của các mối 11 quan hệ giao tiếp, thể hiện trong ứng xử của từng người và gia phong, lối sống, nếp sống và trật tự kỷ cương của xã hội [15, tr. Từ góc nhìn giá trị học, GS.TS Đỗ Huy cho rằng: "Môi trường văn hóa gắn với toàn bộ hoạt động người, được nhìn nhận như một hệ thống các giá trị nhân văn có mối quan hệ mật thiết đối với quá trình hình thành, phát triển nhân cách con người, phát triển xã hội.
“Các lớp và không gian của môi trường gắn liền với sự đối tượng hóa các năng lực bản chất của con người.",…"môi trường văn hóa chính là sự vận động của các quan hệ của con người trong các quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu giữ và hưởng thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của mình" [3, tr. Nhìn chung quan niệm/khái niệm về MTVH của các tác giả ít có sự đối lập, hầu hết đều thừa nhận MTVH là một bộ phận quan trọng không thể thiếu được trong môi trường sống của con người. MTVH là toàn bộ yếu tố tự nhiên, nhân văn. Nó tác động biện chứng tới con người thông qua hệ thống các giá trị, các truyền thống, đạo đức, lối sống, phong tục tập quán, khuôn mẫu ứng xử của cộng đồng.
Việc nhận thức đầy đủ về bản chất MTVH phải xác định cho được nội hàm của nó, để từ đó có những hướng đi đúng đắn trong việc nghiên cứu và thực thi nhiệm vụ xây dựng MTVH. Thứ nhất, cần phân biệt rõ khái niệm "Văn hóa" và "MTVH". Đây là hai khái niệm có mối quan hệ mật thiết, thẩm thấu lẫn nhau, bởi giữa chúng có nhiều nét tương đồng. Văn hóa hình thành và phát triển trước hết trong mối quan hệ giữa con người với MTTN và MTXH.
Một khi đã hình thành, văn hóa lại tạo ra môi trường sống, MTVH của con người, góp phần quan trọng trong việc hình thành con người như một thực thể văn hóa. "Người không đẻ ra người, đứa trẻ chỉ trở nên người trong quá trình giáo dục" [15, tr. Một MTVH lành mạnh cũng được hiểu như một không gian văn hóa 12 được tạo dựng, bồi đắp bởi những giá trị chân-thiện-mỹ. Khi nói văn hóa là "thiên nhiên thứ hai" của con người chính là muốn nhấn mạnh đến sự tương đồng đó giữa "văn hóa" và "MTVH".
Hơn nữa xét về bản chất, văn hóa chính là: "Sự phát huy các năng lực bản chất của con người, là sự thể hiện đầy đủ nhất chất người, nên văn hóa trở thành năng lực tinh thần đặc biệt, giúp cho con người hoàn thiện nhân cách, tâm hồn, đồng thời nâng cao hiệu quả hoạt động của con người" [3, tr. Tuy nhiên, không thể đồng nhất "văn hóa" với "MTVH". Giữa chúng vẫn có ranh giới và hàm chứa sự khác biệt (tương đối). Theo nhiều nhà nghiên cứu, MTVH chính là bộ phận của môi trường sống đã được "nhân hóa", "văn hóa hóa", "thẩm mỹ hóa", đồng thời là sự biểu hiện văn hóa của con người ra bên ngoài.
Trong quan hệ với con người, MTVH với tư cách là tổng hòa các mối quan hệ xã hội - trở thành khách thể, là cái "bao quanh" con người, tác động trở lại con người một cách khách quan (khách quan ở đây chỉ mang tính tương đối khi đặt trong mối tương quan đối sánh với văn hóa mà thôi). Văn hóa lại hàm chứa một ý nghĩa bao quát, rộng lớn hơn nhiều. Văn hóa được nhìn nhận theo nghĩa trình độ văn hóa thì là sự phản ánh trình độ, năng lực bản chất người, nhưng về tổng thể, văn hóa là những giá trị tinh thần được đúc kết, truyền từ đời này qua đời khác, là hoạt động sáng tạo và được tích lũy trong con người vừa được thể hiện ra thế giới xung quanh con người (hoàn cảnh, MTVH) kết tinh thành hệ giá trị chuẩn mực, khuôn mẫu ứng xử.ở một quốc gia, một dân tộc hay một địa phương. Đôi khi quá trình đúc kết đó còn diễn ra trong một không gian nhỏ hẹp, mang tính hạt nhân nhưng lại quan trọng nhất, đó chính là văn hóa gia đình.
Không thể có môi trường văn hóa nếu không có hoạt động thực tiễn của chủ thể văn hóa. Văn hóa là một trong những yếu tố quan trọng định hướng, chi phối bản chất, trình độ phát triển của MTVH, từ đó đi đến nhận định quan trọng: Giá trị là hạt nhân 13 tạo nên văn hóa và MTVH. Thông qua sự vận động và phát triển của nền văn hóa hiện tồn, MTVH luôn được bồi đắp các giá trị mới, các giá trị nhân văn, nhân bản hiện đại, đảm bảo sự phát triển tiếp nối các giá trị truyền thống, tạo ra tính đa dạng, linh hoạt và rộng mở của MTVH. Theo quan điểm của tác giả luận văn, MTVH vừa trực tiếp, vừa không trực tiếp sáng tạo ra các giá trị, tùy theo hoàn cảnh lịch sử, không gian và điều kiện đặc thù.
Các hình thái KT-XH khác nhau sẽ giúp hình thành MTVH khác nhau. Mỗi kiểu MTVH nhất định lại hình thành một kiểu mẫu nhân cách phù hợp với hoàn cảnh và hình thái KT-XH ấy. Có thể đó là MTVH của giai cấp thống trị, phù hợp với lợi ích giai cấp thống trị trong xã hội đó, nhưng cũng có thể là MTVH của giai cấp bị trị trong hoàn cảnh đặc thù. Do đó, yếu tố chi phối của giai cấp thống trị không phải là yếu tố quyết định tất cả đến MTVH, vì còn có một số yếu tố khác nổi lên hàng đầu lại là yếu tố dân tộc, tôn giáo, nhân dân lao động, công nhân lao động.
Chính bản sắc văn hóa dân tộc và truyền thống văn hóa dân tộc làm cho MTVH có sức sống lâu bền và có vai trò to lớn trong việc xây dựng con người, ổn định xã hội, tạo động lực vững chắc cho sự phát triển kinh tế - xã hội trong mọi thời đại. Do đó, xây dựng MTVH ở nước ta hiện nay phải gắn liền với nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục sâu rộng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng văn hóa, lịch sử và cốt cách của dân tộc Việt Nam với hàng nghìn năm lịch sử. MTVH phản ánh chân xác bản chất, trình độ phát triển của nền văn hóa trong xã hội, nó không đơn thuần chỉ là sản phẩm của nền văn hóa trong xã hội hiện tồn mà thể hiện sự phát triển tiếp nối của truyền thống dân tộc, đã được các thế hệ liên tục tạo dựng nên, được định hình tương đối ổn định trong suốt tiến trình vận động phát triển của nền văn hóa dân tộc. Những lĩnh vực trọng yếu của như: Giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ, truyền thống, lối sống, đạo đức, thẩm mỹ.
