Chương 1: TONG QUAN LÝ THUYET Trong chương này, tôi xin giới thiệu khái quát một số khái niệm cơ bản về nguồn bức xa; sự phân biệt giữa nguồn phóng xạ kín và nguồn phóng xạ hở, giữa hiệu ứng tất nhiên và hiệu ứng ngẫu nhiên; các nhóm nguồn phóng xạ khác nhau; đặc điểm năm nhóm nguy cơ gây ra sự cô và ba mức báo động. Bên cạnh các khái niệm, Chương | cũng đưa vào một số định nghĩa và đơn vị thường dùng khi khảo sắt nguồn bức xạ như hoạt độ phóng xạ, liều hap thụ, liều tương đương. Dé đám bảo cho việc ƯPSC dién ra nhanh chong, tiền hành đồng thời và có sự phối hợp của các lực lượng thì việc quy định rõ nhiệm vụ của tô chức, cá nhân tham gia ứng phó là hết sức cần thiết. Vì vay, nội dung Chương | sẽ tiếp tục trình bày về cơ cau và trách nhiệm của các tô chức tham gia ứng phó với sự có bức xạ cấp tỉnh và cuối cùng, nội dung lý thuyết quan trọng nhất là các giai đoạn cơ bản trong quy trình UPSC bức xạ.
Các khái niệm và định nghĩa cơ bản 1. Nguồn bức xạ Nguồn bức xạ được giải thích trong [4] là nguồn phỏng xạ hoặc thiết bị bức xạ. Trong đó, nguồn phóng xạ là chất phóng xạ được chế tạo để sử dụng, không bao gồm vật liệu hạt nhân và thiết bị bức xạ là thiết bị phát ra bức xạ hoặc có kha năng phát ra bức xạ. Hoạt độ phóng xa Hoạt độ phóng xạ A là đại lượng đặc trưng cho tính phóng xạ mạnh hay yếu của một lượng chất phóng xạ được xác định bằng số hạt nhân phan ra trong đơn vi thời gian.
Giả sử trong thời gian dt có dN hat nhân phân rã thì hoạt độ A của nguồn dN được tính theo công thức (1.1) Don vi do hoạt độ phóng xa là beccơren (Bq): 1 Bq = I phan ra/giay. Ngoài ra, người ta con sử dung đơn vị curi (Ci): 1Ci = 3,7. Liều hấp thụ Liêu hap thụ D được định nghĩa theo [1] là năng lượng bức xạ bị hap thụ bởi F : dE 1 don vị khôi lượng môi trường được tính bang công thức (1.2) Trong đó dE là năng lượng trung bình của bức xạ truyền cho vật chat có khối lượng là dm trong thé tích nguyên tó. Đơn vị đo liều hap thụ là Gray (Gy) : 1Gy = 1 J/kg = 100 rad Suất liều hap thy là liều hap thy tính trong một đơn vị thời gian.
Liều tương đương Liều tương đương H có giá trị bằng liều hấp thụ D nhân với một hệ số gọi là trọng số bức xạ W [1] theo công thức (1.3) Trong đó, W là trọng số bức xạ - đại lượng đặc trưng cho mức độ gây ra hiệu ứng của bức xạ lên cơ thé; D là liêu hap thụ trung bình từ bức xạ. Don vị đo liều tương đương là Rem: 1 Rem = 0,01 J/kg. Hay Sievert (Sv): 1 Sv = 100 Rem. Suất liều tương đương là liều tương đương tính trong một don vị thời gian.
Nguồn phóng xạ kín Nguồn phóng xạ kín là nguồn mà đồng vị phóng xạ được bọc kín trong một lớp vỏ (thường băng thép không rỉ) có độ bền cơ học đã được thứ nghiệm và đạt các tiêu chuan quốc gia cũng như quốc tế. Khi bị rơi hoặc có va đập với cường độ vừa phải chất phóng xạ khó có khả năng rơi ra ngoài và phát tán diện rộng [6]. Nguồn phóng xạ hở Nguồn phóng xạ hở là nguồn ma đồng vị phóng xạ không được bọc kin trong lớp vỏ bảo vệ bền cơ học mà được đựng trong bình chứa có thể mở ra để lấy một phan chất phóng xạ bên trong. Khi bị va đập cơ học.
bình chứa có kha năng bị vỡ làm cho chất phóng xạ đồ ra ngoài và phát tán điện rộng [6]. Hiệu ứng tất nhiên Hiệu ứng tat nhiên (hiệu ứng tat định) là hiệu ứng chắc chắn xảy ra nếu liều xà ‘ = , `. ~Á =k h Py a h xã chiêu xạ vượt quá một mức ngưỡng nào đó. Chiều xạ liêu cao có thê gây các triệu chứng như nôn mira, man đỏ da.
Trong trường hợp nghiêm trọng các triệu chứng bệnh lý nguy cấp hơn có thể xuất hiện chỉ trong một thời gian ngắn sau khi bị chiếu xạ [6]. Hiệu ứng ngẫu nhiên Hiệu ứng ngẫu nhiên là hiệu ứng có thẻ xảy ra trong một khoáng thời gian đài sau khi bị chiếu xạ và biêu hiện bệnh lý có thê phát hiện trong cộng đồng dân cư. Hiệu ứng này có thé xảy ra trong toàn bộ dai liều và không có ngưỡng [6]. Nhóm nguồn phóng xa Nhóm nguồn phóng xạ là nhóm các nguồn phóng xạ có củng mức độ nguy hiểm tương đương nhau, được phân thành năm nhóm từ 1 đến 5 căn cứ vào hoạt độ của nguôn phóng xạ, đặc trưng nguy hiém của đồng vị phóng xạ của nguồn phóng xạ và tình huéng sử dụng nguồn phóng xa theo quy chuan kĩ thuật quốc gia QCVN 6: 2010/BKHCN [3].
Nhóm nguy cơ gây ra sự cố Nhóm nguy cơ gây ra sự có (nhóm nguy cơ) là tập hợp các cơ sở, các hoạt động có khả năng gây ra sự có bức xa, hạt nhân với mức độ nghiêm trọng tương đương nhau và được chia thành 5 nhóm (từ I đến V) theo quy định tại [2]. tương ứng với các loại hình cơ sở và công việc bức xạ được mô tả trong Bang 1.1: Mô tả năm nhóm nguy cơ gây ra sự cố. Các cơ sở có khả nang gây ra sự cô với các hiệu ứng tat định nghiêm trọng bên ngoài cơ sở. Các cơ sở này bao gồm: - Lò phản ứng với công suất > 100 MW (th) (lò năng lượng, tàu chạy nắng lượng hạt nhân và các lò nghiên cứu).
- Bê chứa nhiên liệu đã qua sử dụng có thé chứa các thanh nhiên liệu da 10 cháy có tông lượng hoạt độ lớn hon 10°' Bq Cs-137 (tương đương với khả năng lưu giữ trong lõi lò phan ứng công suất 3000 MW (th)). - Các cơ sở lưu giữ chất phóng xạ có thể phát tán gây nên hiệu ứng tất định nghiêm trọng ngoài khu vực. Các cơ sở có khả năng gây ra sự cô với liêu chiêu xạ cao yêu câu hành động bảo vệ khẩn cấp ngoài khu vực, bao gồm: - Lò phản ứng với công suất từ 2 MW (th) tới 100 MW (th). - Bê chứa nhiên liệu đã cháy yêu cầu hoạt động làm lạnh.
- Các cơ sở có kha năng mat kiểm soát giới hạn trong phạm vi 0,5 km từ đường biên ngoài khu vực cơ sở. - Các cơ sở lưu giữ chất phóng xạ có thẻ phát tán gây nên liều yêu cầu thực hiện hành động bảo vệ khân cap ngoài khu vực. Nhóm nguy cơ II không bao gôm các cơ sở thuộc nhóm nguy cơ I. động bảo vệ khan cap ngoài khu vực, bao gồm: - Cơ sở có khả năng gây suất liều chiếu ngoài trực tiếp > 100 mGy/h tại khoảng cách Im nếu che chắn bị mắt.
- Cơ sở có khả năng mat kiểm soát giới hạn từ 0.5 km trở lên tính từ biên ngoài khu vực cơ sở. - Lò phản ứng với công suất <2 MW (thì. - Cơ sở có lượng lưu giữ chất phóng xạ có thê phát tán gây nên liễu yêu cầu thực hiện hành động bảo vệ khẩn cấp trong khu vực của cơ sở. Nhóm nguy cơ III không bao gồm các cơ sở thuộc nhóm nguy cơ I và IL.
Các hoạt động liên quan sau: - Các hoạt động tiền hành công việc bức xạ được cấp phép như: sử dụng nguồn phóng xạ và thiết bị bức xạ; vận chuyên nguồn phóng xạ và các hoạt động khác. - Các hoạt động trái phép như việc buôn bán, tàng trừ bất hợp pháp nguồn phóng xạ: các hành động phá hoại. 11 - Manh rơi của vệ tinh chạy băng năng lượng hat nhân hoặc may phát nhiệt bức xạ. - Các nguồn phóng xạ nằm ngoài kiêm soát (tại các cơ sở/khu vực với khả năng lớn bắt gặp một nguồn phóng xạ nằm ngoài sự kiêm soát như: các cơ sở lớn xử lý phế liệu kim loại; dọc biên giới quốc gia).
Nhóm nguy cơ IV không bao gồm các cơ sở thuộc nhóm nguy cơ I, II và II. 1 Sản phẩm có khả năng lớn bị nhiễm xạ do sự cỗ tại các cơ sở trong nhóm nguy cơ I hoặc II (tính cả các cơ sở ở các nước khác) yêu cầu các mức hạn chế sản phâm cần thiết theo quy định của pháp luật và công ước quốc tế. Múc báo động Mức báo động là khái niệm chỉ thị mức độ trầm trọng của tỉnh huống sự cỗ đang xảy ra nhằm xác định các biện pháp ứng phó phù hợp. Mức báo động được phân loại đựa trên các đặc điểm về nhóm nguồn phóng xạ, mức nhiễm ban phóng xạ và phạm vi ảnh hưởng thành ba mức báo động: trắng (thấp nhất), vàng (trung bình) và đỏ (cao nhất).
Với các mức báo động khác nhau thì việc phân công chỉ đạo và quy mô triển khai ứng pho cũng khác nhau. Các đặc điềm phân biệt. chi đạo va quy mô triển khai UPSC của ba mức báo động được trình bày trong Bảng 1.2: Phân loại đặc điểm, chỉ đạo và quy mô triển khai ƯPSC theo mức báo động. DAC DIEM Nhóm nguồn Mức độ Nhiễm bẩn Số người Hiệu ứng phóng xạ ảnh hưởng phóngxạ bị chiếu xạ tat nhiên Nguồn phóng xạ kín| Ở phạm vi Không xảy ' Ít Không ở nhóm 4 và nhóm Š.
Nguồn phóng xạ kín Trên diện Có thé xảy Có thê ở nhóm 2 và nhóm 3|tích trung | ra trên phạm xuất hiện. hoặc nguồn phóng xạ! bình. ở nhóm | và nhóm | tich rong. | phạm vi nghiêm 2 hoặc nguồn phóng rộng.
CHÍ DAO VA QUY MÔ TRIEN KHAI ƯPSC Triệu tập thành viên | Người chỉ đạo trực tiếp Quy mô huy động trong Ban chỉ huy lực lượng ƯPSC Một số thành viên. Phó trưởng ban thường trực. Cơ cấu tô chức ƯPSC bức xạ cấp tinh + Trưởng ban chi huy. '+ Phó trưởng ban thường trực.
¡+ Các phó trưởng ban. Ban chỉ huy Đơn vị kĩ thuật Cơ cầu tô chức tham gia UPSC Các sở ngành UPSC bức xạ ` & va tu van ve À tham gia UPSC cap tinh + Trung tâm Hat nhân; + Sử KH&CN. Cac cơ quan Tp. Hồ Chí Minh + Công an tỉnh.
+ Trung tâm hỗ trợ kĩ phối hợp + Sở cảnh sát PCCC. xhuật ATBX và UPSC + UBND quận - huyện. + Sở Tài nguyên và + UBND xã - phường - Môi trường. ;+ Viện Nghiên cứu hạt thị trần.
+ So thông tin va + Các tô chức quần truyền thông. chúng khác.1: Cơ cầu tô chức UPSC bức xạ cấp tinh lá 1.