ĐẶT VẤN ĐỀ Ngày nay, giáo dục bảo vệ môi trƣờng đã trở thành nhiệm vụ quan trọng trong việc đào tạo thế hệ trẻ ở các trƣờng học và đƣợc quan tâm ngay từ bậc học đầu tiên: Giáo dục mầm non. Việc đƣa Giáo dục môi trƣờng vào trƣờng mầm non là vô cùng cần thiết, đó là một quá trình nhằm phát triển ở trẻ những hixểu biết sơ đẳng về môi trƣờng, quan tâm đến các vấn đề môi trƣờng phù hợp với lứa tuổi đƣợc thể hiện qua kiến thức, thái độ, kỹ năng, hành vi và trách nhiệm của trẻ đối với môi trƣờng xung quanh. Từ đó, làm cho trẻ biết cách sống tích cực trong môi trƣờng, thân thiện với môi trƣờng và hình thành ý thức bảo vệ môi trƣờng ngay từ khi còn ở bậc mầm non. Ở lứa tuổi 4 – 5 tuổi trẻ đã bắt đầu phát triển những nhận thức đầu tiên về thế giới xung quanh, hình thành những nét nhân cách đầu tiên.
Khoa học phát triển đã chỉ ra rằng, những năm đầu đời là thời kỳ vàng cho sự phát triển của mỗi con ngƣời, đây là giai đoạn đặt nền móng, hình thành nhân cách và phát triển não bộ. Hơn nữa ở lứa tuổi này trẻ chuyển từ tƣ duy bằng tay, thông qua hành động thành tƣ duy hình tƣợng, dựa vào kinh nghiệm và những hình ảnh đã thu nhận trƣớc đó để tƣ duy, suy nghĩ; trí tƣởng tƣợng của bé cũng phát triển mạnh mẽ thể hiện qua các trò chơi, câu chuyện, thực hành nên hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi này là hoạt động vui chơi. Vì vậy, đây là thời điểm thích hợp để giáo dục cho các bé – những “mầm non tƣơng lai” của đất nƣớc có những kiến thức, thái độ và hành vi tích cực đối với môi trƣờng. Với đặc thù là tỉnh miền núi biên giới, nhiều dân tộc anh em sinh sống, đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, việc giáo dục bảo vệ môi trƣờng là một trong số những thách thức đối với giáo dục mầm non thành phố Lai Châu nên vấn đề giáo dục môi trƣờng trong trƣờng mầm non còn nhiều hạn chế.
Nhận thức đƣợc những vấn đề trên, tôi đã lựa chọn đề tài: “Xây dựng chương trình giáo dục môi trường thông qua trò chơi học tập cho trẻ từ 4 – 5 tuổi tại Trường mầm non Tân Phong, Thành phố Lai Châu, Tỉnh Lai Châu”. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những vấn đề chung về Giáo dục môi trƣờng 1. Các định nghĩa về Giáo dục môi trƣờng Một trong những bƣớc ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển hoạt động Giáo dục môi trƣờng (GDMT) là Hội nghị quốc tế về GDMT trong Chƣơng trình học đƣờng do IUCN/UNESCO tổ chức tại Nevada, Mỹ năm 1970.
Hội nghị này đã thông qua định nghĩa về GDMT nhƣ sau: “Là quá trình thừa nhận giá trị và làm rõ khái niệm để xây dựng những kỹ năng và thái độ cần thiết giúp hiểu biết và đánh giá đúng mối tƣơng quan giữa con ngƣời với nền văn hóa và môi trƣờng lý sinh xung quanh mình. Giáo dục môi trƣờng cũng tạo cơ hội cho việc thực hành để ra quyết định và tự hình thành quy tắc ứng xử trƣớc những vấn đề liên quan đến chất lƣợng môi trƣờng”. Định nghĩa này cho thấy GDMT đã đƣợc xem xét ở góc độ mang tính hợp lý và gắn kết với phát triển. Vào thời điểm định nghĩa này đƣợc phát biểu, môi trƣờng và các vấn đề về môi trƣờng chủ yếu đƣợc liên hệ với các vấn đề lý sinh chứ chƣa quan tâm nhiều đến sinh học và chính trị.
Ngôn ngữ sử dụng trong định nghĩa này phản ánh cách nghĩ có lý lẽ, trực tiếp và có tính phát triển về GDMT. Định nghĩa này cũng đã chỉ rõ đối tƣợng, mục tiêu và phƣơng thức thực hiện nhƣ sau: - Đối tƣợng: Mối tƣơng quan giữa con ngƣời với nền văn hóa và môi trƣờng lý sinh xung quanh mình. - Mục tiêu: Xây dựng những kỹ năng và thái độ cần thiết giúp hiểu biết và đánh giá đúng đối tƣợng đã nêu. - Phƣơng thức thực hiện: Quá trình thừa nhận, làm rõ và thực hành để ra quyết định và tự hình thành quy tắc ứng xử trƣớc những vấn đề liên quan đến chất lƣợng môi trƣờng.
Khi cách nhìn nhận của con ngƣời về môi trƣờng có thay đổi thì kỳ vọng của nhân loại về thành tựu của giáo dục cũng thay đổi. Ý tƣởng về mở rộng trọng tâm của lĩnh vực giáo dục ngày càng đƣợc quan tâm hơn thể hiện bằng 2 việc chuyển hƣớng từ một quan điểm có tính chia tách thực tế thành một quan điểm chấp nhận gắn kết tất cả các lĩnh vực lại với nhau. Nhƣ vậy, ý nghĩa và trọng tâm của GDMT đã đƣợc mở rộng rất nhiều khi chúng ta thừa nhận rằng mục tiêu chính của chúng ta là phát triển bền vững. Với quan điểm và cách nhìn nhƣ vậy, một định nghĩa tƣơng đối mới về GDMT đƣợc đƣa ra là: “GDMT là một quá trình phát triển những tình huống dạy/học hiệu quả giúp ngƣời dạy và ngƣời học tham gia giải quyết những vấn đề môi trƣờng liên quan, đồng thời tìm ra một lối sống có trách nhiệm và đƣợc thông tin đầy đủ”.
(Jonathon Wigley, 2000) Định nghĩa đƣa ra khá đầy đủ và trọng tâm nhằm đạt đƣợc mục tiêu chính là phát triển bền vững, đối tƣợng tham gia giải quyết những vấn đề môi trƣờng liên quan đồng thời tìm ra một lối sống có trách nhiệm và đƣợc thông tin đầy đủ. Bên cạnh đó thì phƣơng thức dạy/học đã và đang đƣợc thực hiện rất hiệu quả cho cả ngƣời dạy và ngƣời học. Có thể nói đây là một định nghĩa đầy đủ và dễ hiểu nhất. Vào những thời điểm khác nhau, ý nghĩa và quan niệm về GDMT cũng có nhiều thay đổi.
Ban đầu trọng tâm còn nhỏ hẹp, tập trung nội dung dạy/học vào môi trƣờng địa phƣơng, những mặt sinh học và địa lý khi nghiên cứu môi trƣờng. Về sau, trọng tâm mở rộng của từng lĩnh vực giáo dục ngày càng đƣợc quan tâm hơn, thực hiện gắn kết tất cả các lĩnh vực với nhau nhằm đạt mục tiêu phát triển bền vững. Những định nghĩa trên có một số điểm cơ bản chung nhƣ sau: - GDMT nhằm thay đổi hành vi. - Môi trƣờng học tập là chính môi trƣờng và các vấn đề có trong thực tế.
- GDMT liên quan đến việc giải quyết vấn đề và ra quyết định về cách sống. - Trong GDMT, việc học phải tập trung vào ngƣời học và lấy hành động làm cơ sở. Mục tiêu của Giáo dục môi trƣờng 3 Năm mục tiêu chính của GDMT đã đƣợc nhất trí và tán thành ở Hội nghị Tbilisi (1977) đó là: (1) Kiến thức: GDMT nhằm cung cấp cho các cá nhân và cộng đồng những kiến thức cũng nhƣ sự hiểu biết cơ bản về môi trƣờng và mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa con ngƣời và môi trƣờng; (2) Nhận thức: GDMT thúc đẩy các cá nhân, cộng đồng xã hội tạo dựng nhận thức và sự nhạy cảm đối với môi trƣờng cũng nhƣ các vấn đề về môi trƣờng; (3) Thái độ: GDMT khuyến khích các cá nhân, cộng đồng xã hội tôn trọng và quan tâm tới tầm quan trọng của môi trƣờng, thúc giục họ tham gia tích cực vào việc cải thiện và bảo vệ môi trƣờng; (4) Kỹ năng: GDMT cung cấp các kỹ năng trong việc xác định, dự đoán, ngăn ngừa và giải quyết các vấn đề môi trƣờng; (5) Sự tham gia: GDMT cung cấp cho các cá nhân và cộng đồng xã hội cơ hội tham gia tích cực trong việc giải quyết các vấn đề môi trƣờng cũng nhƣ đƣa ra các quyết định môi trƣờng đúng đắn. Nguyên tắc của giáo dục môi trƣờng Theo những nguyên tắc đã đƣợc nhất trí ở Tbilisi (1977), GDMT cần: Thứ nhất: Coi môi trƣờng là một tổng thể.
Xem xét môi trƣờng ở mọi khía cạnh: tự nhiên, nhân tạo, công nghệ và xã hội (kinh tế, kỹ thuật, lịch sử - văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ). Thứ hai: Là một quá trình giáo dục liên tục và lâu dài, bắt đầu từ trƣớc tuổi đến trƣờng và tiếp tục trong suốt thời kỳ trƣởng thành ở tất cả các khu vực chính quy và phi chính quy. Thứ ba: Có cách tiếp cận liên ngành, đƣợc hình thành trên cơ sở nội dung riêng của từng ngành, môn học để hình thành nên những quan điểm hoàn chỉnh, cân bằng và có tính hệ thống. Thứ tư: Xem xét những vấn đề môi trƣờng cơ bản trên quan điểm của cấp địa phƣơng, cấp quốc gia, cấp vùng và cấp toàn cầu để học sinh có thể đánh giá đúng về điều kiện môi trƣờng ở những khu vực địa lý khác nhau.
Thứ năm: Tập trung vào tình hình môi trƣờng hiện nay và tƣơng lai có xét đến bối cảnh lịch sử. Thứ sáu: Đề cao 4 giá trị và sự cần thiết của việc hợp tác ở cấp địa phƣơng, quốc gia và quốc tế trong việc phòng chống và giải quyết các vấn đề môi trƣờng. Giáo dục bảo vệ môi trƣờng trong trƣờng mầm non 1. Vai trò và vị trí của Giáo dục môi trƣờng cho trẻ em mầm non Giáo dục mầm non (GDMN) nằm trong hệ thống giáo dục quốc dân, GDMN là cơ sở quan trọng đặt nền móng ban đầu cho việc hình thành nhân cách con ngƣời Việt Nam.
Giai đoạn từ 0 – 6 tuổi là giai đoạn rất quan trọng của cuộc đời mỗi con ngƣời. Trong giai đoạn này, trẻ phát triển rất nhanh về các mặt thể chất, nhận thức và tình cảm. Các mối quan hệ xã hội, những nét tính cách, phẩm chất và các năng lực chung. nếu không đƣợc hình thành ở trẻ trong lứa tuổi này thì khó có cơ hội để hình thành ở các lứa tuổi sau.
Vì vậy, giáo dục bảo vệ môi trƣờng (GDBVMT) là một vấn đề cấp bách có tính toàn cầu, cần đƣợc giáo dục cho tất cả mọi ngƣời và phải bắt đầu ngay từ lứa tuổi mầm non. Trẻ ở lứa tuổi mầm non rất thích hoạt động, thích tiếp xúc với thiên nhiên và cuộc sống xung quanh, dễ hấp thụ và hình thành những thói quen, nề nếp, thái độ ứng xử có văn hóa, gần gũi với môi trƣờng sống xung quanh, đó là yếu tố thuận lợi cho GDBVMT. Cần cho trẻ tiếp xúc, làm quen sớm với môi trƣờng thiên nhiên, giúp trẻ phát triển đƣợc những kỹ năng quan sát, giáo dục đƣợc quan niệm đúng đắn về môi trƣờng, đánh giá những hiện trạng môi trƣờng. Qua đó, giáo dục trẻ tình yêu thiên nhiên, sống hòa nhập với thiên nhiên, quan tâm đến thế giới xung quanh; giáo dục trẻ thái độ trân trọng, bảo vệ, giữ gìn các cây, con có ích, mong muốn có môi trƣờng tự nhiên tƣơi đẹp, đó cũng là mục tiêu tất yếu của GDMT.