Luận văn: Xã hội hóa công chứng ở Việt Nam - Thực trạng và Giải pháp

Luận văn phân tích toàn diện thực trạng xã hội hóa công chứng ở Việt Nam, đề xuất giải pháp thiết thực nhằm hoàn thiện chính sách pháp luật.

• Tác giả: Phạm Thị Mai Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Chính
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Xã hội hóa công chứng ở Việt Nam hiện nay, thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và Ý nghĩa của Xã hội hóa Công chứng

Xã hội hóa công chứng là quá trình chuyển giao các hoạt động cung ứng dịch vụ công chứng từ nhà nước sang các tổ chức xã hội, doanh nghiệp tư nhân và các cá nhân có đủ điều kiện. Đây là giải pháp quan trọng trong cải cách tư pháp và cải cách hành chính ở Việt Nam hiện nay. Theo Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị, việc xã hội hóa công chứng nhằm giảm nhẹ sự bao cấp của nhà nước, tiết kiệm ngân sách công, đồng thời nâng cao hiệu lực và hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Ý nghĩa của xã hội hóa công chứng bao gồm: tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng cung ứng dịch vụ; phát huy tính tích cực, chủ động của các công chứng viên; tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh; đáp ứng kịp thời nhu cầu của nhân dân; và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

1.1. Định nghĩa Công chứng trong Hệ thống Pháp luật

Công chứng là hoạt động có ý nghĩa pháp luật quan trọng, duy trì trật tự pháp luật ổn định trong các giao dịch. Công chứng viên được cấp quyền chứng thực các hợp đồng, giao dịch và cung cấp chứng cứ đáng tin cậy khi xảy ra tranh chấp. Theo Luật Công chứng số 82/2006/QH11, công chứng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia giao dịch, đảm bảo ổn định trật tự xã hội và phòng ngừa tranh chấp.

1.2. Nguyên tắc và Phạm vi Xã hội hóa Công chứng

Nguyên tắc xã hội hóa bao gồm: đảm bảo chất lượng dịch vụ, bảo vệ quyền lợi người dân, tuân thủ pháp luật, và tính minh bạch. Phạm vi được xác định rõ theo luật, không áp dụng cho các trường hợp yêu cầu sự tham gia của nhà nước. Việc xã hội hóa công chứng phải đảm bảo tính liên tục của dịch vụ và kiểm soát chất lượng từ phía nhà nước.

II. Thực trạng Xã hội hóa Công chứng ở Việt Nam Hiện nay

Thực trạng xã hội hóa công chứng ở Việt Nam cho thấy: hoạt động công chứng đã phát triển theo hướng chuyên nghiệp hoá và xã hội hoá sau khi Luật Công chứng 2006 có hiệu lực từ 01/7/2007. Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn và hạn chế trong quá trình thực hiện. Cơ sở vật chất, nhân sự công chứng và khả năng đáp ứng nhu cầu vẫn còn chưa đầu đủ ở nhiều địa phương. Sự nhận thức về xã hội hóa công chứng còn khác nhau giữa người dân, cán bộ hành chính và chuyên gia pháp luật. Vấn đề chính hiện nay là sự thiếu cơ chế quản lý rõ ràng, không có tiền lệ để tham khảo, và thiếu cơ sở pháp lý hoàn chỉnh cho quá trình chuyển đổi.

2.1. Những Kết quả Tích cực đạt được

Sau hơn ba năm thực hiện Luật Công chứng, hoạt động công chứng đã ghi nhận những kết quả tích cực: số lượng công chứng viên tăng, chất lượng dịch vụ cải thiện, số lượng việc công chứng được thực hiện tăng đáng kể. Chuyên môn hoá trong hoạt động công chứng được nâng cao, và dần hình thành thị trường dịch vụ công chứng cạnh tranh. Công chứng viên có động lực cao hơn trong cải thiện chất lượng dịch vụ và đáp ứng nhu cầu khách hàng.

2.2. Những Khó khăn và Bất cập Hiện tại

Các khó khăn chính bao gồm: cơ sở vật chất còn thiếu ở nhiều nơi, nhân sự công chứng không đầu đủ, cơ chế quản lý chưa hoàn thiện, và quy định pháp luật còn nhiều bất cập. Sự hiểu biết của công chứng viên về phạm vi xã hội hóa còn hạn chế, dẫn đến khó khăn trong thực hiện. Tiêu chí xác định các hoạt động có thể xã hội hóa cần rõ ràng hơn.

III. Các Giải pháp Hoàn thiện Xã hội hóa Công chứng

Để hoàn thiện xã hội hóa công chứng, cần triển khai các giải pháp toàn diện trên cơ sở đánh giá thực tế và kinh nghiệm quốc tế. Giải pháp thứ nhất là sửa đổi, bổ sung Luật Công chứng để tạo cơ sở pháp lý vững chắc. Giải pháp thứ hai là cải thiện cơ sở vật chất và đầu tư nhân sự cho lĩnh vực công chứng. Giải pháp thứ ba là xây dựng cơ chế quản lý hiệu quả từ phía nhà nước, bao gồm giám sát chất lượng và kiểm soát hoạt động công chứng. Giải pháp thứ tư là nâng cao nhận thức về xã hội hóa công chứng thông qua tuyên truyền, đào tạo và hướng dẫn cho các bên liên quan.

3.1. Hoàn thiện Khuôn khổ Pháp lý

Sửa đổi Luật Công chứng cần xác định rõ phạm vi xã hội hóa, điều kiện để công chứng viên thực hiện hoạt động, và cơ chế giám sát của nhà nước. Quy định chi tiết về trách nhiệm của công chứng viên, yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp và xử lý vi phạm. Cơ sở pháp lý phải rõ ràng, dễ thực hiện và đảm bảo quyền lợi của công dân.

3.2. Đầu tư Cơ sở Vật chất và Phát triển Nhân sự

Nhà nước cần hỗ trợ đầu tư cho cơ sở vật chất của các văn phòng công chứng, nhất là ở vùng sâu vùng xa. Đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cho công chứng viên phải thường xuyên, chất lượng cao. Chế độ lương và điều kiện làm việc cần được cải thiện để thu hút nhân tài vào lĩnh vực công chứng.

3.3. Xây dựng Cơ chế Quản lý và Giám sát Hiệu quả

Cơ chế quản lý phải rõ ràng, công khai với các chỉ tiêu về chất lượng dịch vụ, thời gian xử lý công chứng. Giám sát cần được thực hiện thường xuyên bởi các cơ quan chức năng, với hình thức kiểm tra, phát hiện vi phạm và xử lý kịp thời. Cơ chế phản ánh của công dân phải lưu thông và được xử lý nhanh chóng.

IV. Hướng phát triển và Kết luận

Xã hội hóa công chứng là yêu cầu tất yếu của đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập quốc tế. Việc thực hiện chủ trương xã hội hóa đúng cách sẽ giúp giảm nhẹ gánh nặng tài chính cho nhà nước, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công, và tạo động lực cho phát triển chuyên nghiệp của lĩnh vực công chứng. Hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào: tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, cải thiện cơ sở vật chất, và xây dựng cơ chế quản lý độc lập nhưng chịu sự giám sát của nhà nước. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng hệ thống công chứng hiện đại, chuyên nghiệp, đáp ứng nhu cầu của nhân dân và phục vụ sự phát triển kinh tế xã hội.

4.1. Kinh nghiệm từ các Nước khác

Các quốc gia phát triển như Pháp, Đức, và các nước ASEAN đã có kinh nghiệm thành công trong xã hội hóa công chứng. Mô hình quản lý của các nước này cho thấy: nhà nước chỉ tổ chức cơ quan công chứng cần thiết, công chứng viên hoạt động độc lập nhưng chịu kiểm soát nghiêm ngặt. Tiêu chuẩn chuyên nghiệp, đạo đức và trách nhiệm được định nghĩa rõ. Việt Nam cần tham khảo, học tập từ kinh nghiệm này để xây dựng hệ thống công chứng phù hợp.

4.2. Kết luận và Khuyến nghị

Xã hội hóa công chứng là xu thế phát triển không thể tránh khỏi. Chính sách này cần được thực hiện từng bước, cẩn thận, dựa trên cơ sở khoa học vững chắc. Cần thiết phải nâng cao nhận thức của toàn xã hội, hoàn thiện pháp luật, đầu tư nhân sự và cơ sở vật chất. Chỉ như vậy mới đạt được mục tiêu: tạo hệ thống công chứng hiệu quả, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG CHỨNG VÀ XÃ HỘI HÓA CÔNG CHỨNG 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CÔNG CHỨNG 1. Khái niệm công chứng Khái niệm công chứng là một vấn đề lý luận cơ bản có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ các vấn đề khác liên quan đến công chứng, đặc biệt là việc xây dựng thể chế, xác định mô hình tổ chức đảm bảo phát huy vai trò công chứng và hiệu quả công chứng trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cho đến nay về mặt lý luận, khái niệm công chứng chưa được làm rõ, quan niệm về công chứng mới chỉ được thể hiện thông qua các văn bản pháp lý về công chứng.

Hệ thống công chứng nhà nước của Việt Nam được hình thành trên cơ sở Thông tư số 574/QLTPK ngày 10/10/1987 của Bộ Tư pháp về công tác công chứng nhà nước và Thông tư số 858/QLTPK ngày 15/10/1987 của Bộ Tư pháp về hướng dẫn thực hiện các việc công chứng; Quyết định số 90/HĐBT ngày 19/7/1989 của Hội đồng Bộ trưởng về con dấu của phòng công chứng nhà nước. Tính đến thời điểm 27/2/1991 - thời điểm ban hành Nghị định số 45/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng về tổ chức và hoạt động công chứng nhà nước, trên cả nước đã thí điểm thành lập 29 phòng công chứng nhà nước ở 29 tỉnh, thành phố. Trước khi có các phòng công chứng, mọi việc có tính chất công chứng đều do Ủy ban nhân dân thực hiện theo sắc lệnh số 59/SL ngày 15/11/1945 về "ấn định thể lệ việc thị thực các giấy tờ" 10 và sắc lệnh số 85/SL ngày 29/2/1952 "Ban hành thể lệ trước bạ về các việc mua bán, cho và đổi nhà cửa, ruộng đất" do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành. Như vậy, suốt thời gian dài hơn 40 năm kể từ khi thành lập nước, người dân Việt Nam chỉ biết đến hoạt động thị thực của các cấp chính quyền và hình thành ý thức cho đó là hoạt động của Nhà nước, chỉ có thể do Nhà nước thực hiện.

Theo Thông tư số 574/QLTPK ngày 10/10/1987 của Bộ Tư pháp - một thông tư có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khai sinh hệ thống công chứng nhà nước ở Việt Nam - công chứng nhà nước được xác định là một hoạt động của Nhà nước với mục đích giúp các công dân, cơ quan, tổ chức lập và xác nhận các văn bản, sự kiện có ý nghĩa pháp lý, hợp pháp hóa các văn bản, sự kiện đó, làm cho các văn bản, sự kiện đó có hiệu lực thực hiện. Lần đầu tiên kể từ khi thành lập nước (2/9/1945), khái niệm công chứng nhà nước được đưa ra ở Việt Nam, đánh dấu sự đổi mới về tư duy pháp lý, bước đầu đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế ở giai đoạn đầu của thời kỳ chuyển đổi. Tuy nhiên, là văn bản pháp lý đầu tiên về công chứng trong giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới, do đó, văn bản này không thể tránh được các hạn chế, đó là: chưa xác định được chủ thể, đối tượng của hoạt động công chứng cũng như nội dung việc công chứng, chưa phân biệt rõ hoạt động công chứng với hoạt động của các cơ quan nhà nước khác. Điều này có các nguyên nhân lịch sử, chính trị, kinh tế, xã hội của nước ta trong thời gian này, đó là: - Chiến tranh kéo dài.

- Kinh tế nghèo nàn, lạc hậu (trên 80% dân số là nông dân). - Từ một nước thuộc địa nửa phong kiến, nước ta tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa, do đó đa số nhân dân (kể cả 11 một bộ phận cán bộ, công chức, đảng viên) ý thức dân chủ chưa cao, tập quán pháp lý chậm được hình thành. - Trên cơ sở chế độ sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất, không thừa nhận các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, không thừa nhận quan hệ tiền - hàng; Nhà nước duy trì quá lâu cơ chế kế hoạch hóa tập trung với nền kinh tế hiện vật, Nhà nước can thiệp vào các quá trình xã hội bằng biện pháp hành chính; "nhà nước hóa" hầu hết các lĩnh vực hoạt động xã hội. Trong điều kiện trên, xã hội chủ yếu tồn tại các quan hệ hành chính, hình sự.

Các quan hệ dân sự, kinh tế, thương mại hầu như chậm phát triển. - Trình độ dân trí, ý thức pháp luật của người dân thấp, không có thói quen sử dụng pháp luật như một công cụ hợp pháp để bảo vệ mình. - Nhà nước chưa chú trọng đào tạo cán bộ pháp lý. Với các nguyên nhân cơ bản trên, một mặt không đặt ra nhu cầu của xã hội về thể chế, thiết chế công chứng, mặt khác, tạo cho người dân tâm lý ỷ lại, trông chờ, phụ thuộc vào Nhà nước; chưa nhận thức hết được các quyền, nghĩa vụ của mình; do đó, chưa phát huy được tính chủ động, năng động, sáng tạo để vươn lên làm chủ thực sự cuộc sống của mình.

Bước vào thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước ta chủ trương xóa bỏ triệt để cơ chế kế hoạch hóa tập trung, chuyển sang cơ chế kinh tế thị trường với việc thừa nhận sự tồn tại của đa hình thức sở hữu, đa thành phần kinh tế, đặc biệt là việc thừa nhận sự tồn tại của thành phần kinh tế tư nhân đã khơi dậy mọi tiềm năng của xã hội. Kinh tế xã hội đã có nhiều biến đổi sâu sắc, các nhu cầu, lợi ích hợp pháp của cá nhân, của xã hội được tôn trọng. Trong điều kiện đó, các giao lưu dân sự, kinh tế, thương mại ngày càng trở nên sống động và phát triển mạnh mẽ, đặt ra nhu cầu về một thiết chế công chứng phù hợp với trình độ phát triển 12 kinh tế - xã hội, đảm bảo sự an toàn pháp lý cho các chủ thể tham gia giao dịch dân sự, kinh tế, thương mại. Thiết chế công chứng của Việt Nam ra đời chính thức trong bối cảnh trên.

Quá trình xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã làm tăng nhanh cả về số lượng và quy mô các giao lưu dân sự, kinh tế, thương mại, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động công chứng. Do đó, trong vòng 10 năm (1991 - 2000), Chính phủ đã ban hành ba nghị định về tổ chức và hoạt động công chứng nhà nước, đó là: Nghị định số 45/HĐBT ngày 27/2/1991 của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) về tổ chức và hoạt động công chứng nhà nước (sau đây gọi tắt là Nghị định số 45/HĐBT); Nghị định số 31/CP ngày 18/5/1996 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động công chứng nhà nước (sau đây gọi tắt là Nghị định số 31/CP) và Nghị định số 75/2000/NĐ-CP ngày 08/12/2000 của Chính phủ về công chứng, chứng thực (sau đây gọi tắt là Nghị định số 75/2000/NĐ-CP). Theo Nghị định số 45/HĐBT, công chứng nhà nước được xác định như sau: Công chứng nhà nước là việc chứng nhận tính xác thực của các hợp đồng và giấy tờ theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội (sau đây gọi chung là các tổ chức) góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Các hợp đồng và giấy tờ đã được công chứng có giá trị chứng cứ (Điều 1).

Đến Nghị định số 31/CP, công chứng nhà nước được xác định: Công chứng là việc chứng nhận tính xác thực của các hợp đồng và giấy tờ theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã 13 hội (sau đây gọi chung là các tổ chức) góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Các hợp đồng, giấy tờ đã được công chứng nhà nước chứng nhận hoặc Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền chứng thực có giá trị chứng cứ, trừ trường hợp bị tòa án nhân dân tuyên bố là vô hiệu (Điều 1). So với Thông tư số 574/QLTPK, khái niệm công chứng ở hai Nghị định này đã được xác định cụ thể, rõ ràng hơn. Và nếu so sánh Nghị định số 45/HĐBT với Nghị định số 31/CP thì Nghị định số 31/CP đã bước đầu có sự phân biệt hành vi công chứng và hành vi chứng thực.

Tuy nhiên, ý nghĩa pháp lý của hành vi công chứng và hành vi chứng thực chưa được phân biệt. Quy định "chứng nhận tính xác thực của các hợp đồng, giấy tờ" ở cả hai Nghị định này còn quá chung chung, khó hiểu, dễ gây nên sự tùy tiện và các hệ quả khác nhau trong thực tiễn hoạt động công chứng. Chỉ đến Nghị định số 75/2000/NĐ-CP, khái niệm công chứng mới được tách bạch khỏi khái niệm chứng thực. Khái niệm công chứng ở Nghị định này đã được xác định khoa học hơn, tiệm cận gần hơn với quan niệm chung của thế giới về công chứng.

Theo Nghị định này, "công chứng là việc phòng công chứng chứng nhận tính xác thực của hợp đồng được giao kết hoặc giao dịch khác được xác lập trong quan hệ dân sự, kinh tế, thương mại và quan hệ xã hội khác (sau đây gọi là hợp đồng, giao dịch) và thực hiện các việc khác theo quy định của Nghị định này" (khoản 1 Điều 2). Cùng với việc xác định khái niệm công chứng như trên, Nghị định số 75/2000/NĐ-CP đã xác định khái niệm chứng thực "là việc Ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã xác nhận sao y giấy tờ, hợp đồng, giao dịch và chữ ký của cá nhân 14 trong các giấy tờ phục vụ cho việc thực hiện các giao dịch của họ theo quy định của Nghị định này" (khoản 2 Điều 2). Điểm mới quan trọng nữa của Nghị định số 75/2000/NĐ-CP là đã thay đổi tên gọi từ "Phòng công chứng nhà nước" ở các văn bản pháp lý trước đó thành "Phòng công chứng". Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo tiền đề để tiến tới chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa và xã hội hóa nghề công chứng ở Việt Nam.

Tuy nhiên, khái niệm công chứng của Nghị định số 75/2000/NĐ-CP còn có một số điểm chưa phù hợp, đó là: Thứ nhất, mặc dù Nghị định đã có sự phân biệt hành vi công chứng và hành vi chứng thực bằng hai khái niệm khác nhau, song xem xét tổng thể Nghị định số 75/2000/NĐ-CP, có thể thấy, hoạt động công chứng và hoạt động chứng thực vẫn được đồng nhất cả về chủ thể, đối tượng và ý nghĩa pháp lý.