phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm 2 chƣơng với 4 tiết. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1 CÁC QUAN NIỆM CƠ BẢN VỀ VĂN HOÁ VÀ TIẾN BỘ XÃ HỘI 1. Quan niệm về văn hóa Trong sự phát triển của xã hội, văn hoá có vị trí và vai trò đặc biệt, đồng thời văn hóa cũng chi phối sự vận động và phát triển của xã hội. Văn hoá xuất hiện và tồn tại từ rất sớm trong lịch sử và gắn liền với sự tiến hoá, biến đổi và phát triển của xã hội loài ngƣời.
Từ khi xuất hiện và tồn tại đến nay, văn hoá luôn là một phần tất yếu của xã hội và tồn tại một cách phong phú, đa dạng. Văn hoá đã đƣợc nhiều ngƣời quan tâm nghiên cứu. Gần đây đã xuất hiện một ngành khoa học nghiên cứu chuyên biệt về văn hoá - đó là ngành Văn hoá học. Tuy nhiên, với sự đa dạng vốn có của nó, đƣợc biểu hiện bằng những giá trị vật chất và tinh thần phong phú trong đời sống xã hội, văn hoá đã đƣợc xem xét trên nhiều phƣơng diện khác nhau.
Nhiều khái niệm khác nhau về văn hoá đã xuất hiện. Do tính chất phong phú, đa dạng của các nền văn hóa, các hình thức biểu hiện và các giá trị văn hóa, nên khi tiếp cận văn hóa, các học giả xuất phát từ góc độ nghiên cứu của mình đã đƣa ra những định nghĩa khác nhau. Đến nay, theo một số tác giả đã có trên 600 định nghĩa. Chúng tôi dẫn ra một số định nghĩa đáng chú ý: Trong Từ điển tiếng Việt, văn hoá đƣợc coi là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo ra trong quá trình lịch sử.
Văn hoá cũng là những hoạt động của con ngƣời nhằm thoả mãn nhu cầu tinh thần của con ngƣời. [Xem: 88, 1100] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Vào cuối thế kỷ XIX, E. Tylor, nhà xã hội học về văn hóa, ngƣời Anh, trong tác phẩm Văn hóa nguyên thủy, đã cho rằng văn hóa là một chỉnh thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngƣỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập tục và bất kỳ năng lực thói quen nào khác mà con ngƣời cần có với tƣ cách là một thành viên xã hội. Trong quan niệm này, văn hoá tồn tại một cách tất yếu trong tất cả cá nhân và các cộng đồng xã hội.
Khái niệm văn hoá của Tylor là một khái niệm rộng và có tính bao quát. Văn hóa đƣợc thể hiện không chỉ trong những hoạt động cơ bản của đời sống xã hội, mà còn tồn tại dƣới dạng chỉnh thể hữu cơ và không thể thiếu đối với con ngƣời. Theo Bách khoa thư Liên Xô, văn hóa là trình độ phát triển lịch sử của xã hội và của con ngƣời, biểu hiện trong các kiểu và các hình thức tổ chức đời sống và hành động của con ngƣời, cũng nhƣ trong các giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con ngƣời tạo ra. Văn hóa có thể đƣợc dùng để chỉ trình độ phát triển về mặt vật chất và tinh thần của những xã hội, dân tộc, bộ tộc cụ thể (thí dụ văn hóa cổ đại, văn hóa Maya, văn hóa Trung Quốc.
Theo nghĩa hẹp, văn hóa chỉ liên quan tới đời sống tinh thần của con ngƣời. Ở khía cạnh triết học, văn hóa đƣợc hiểu là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội, lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt đƣợc trong lịch sử phát triển xã hội. Theo nghĩa hẹp hơn, ngƣời ta quen nói về văn hóa vật chất (kỹ thuật, kinh nghiệm sản xuất, giá trị vật chất) và văn hóa tinh thần (khoa học, nghệ thuật, văn học, triết học, đạo đức, giáo dục. Văn hóa là một hiện tƣợng lịch sử phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội.
[Xem: 82, 656] Theo hướng tiếp cận khái niệm văn hoá từ góc độ coi văn hóa là sự thể hiện tương quan mối quan hệ giữa con người - tự nhiên - xã hội, Trần Ngọc Thêm xác định: "văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo và tích luỹ, qua quá trình hoạt động thực tiễn, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 trong sự tƣơng tác giữa con ngƣời với môi trƣờng tự nhiên và xã hội" [78, 10]. Văn hoá do con ngƣời sáng tạo ra, con ngƣời vừa là chủ thể sáng tạo văn hoá, vừa là khách thể sáng tạo văn hoá, và sau cùng, con ngƣời hƣởng thụ những giá trị, thành quả của văn hoá. Cũng ở cùng góc độ nghiên cứu đó, Trần Quốc Vƣợng quan niệm “văn hóa, trƣớc hết, là một sự trả lời, một sự ứng phó, của một cộng đồng dân cƣ, trƣớc những thách thức của những điều kiện địa lý - khí hậu (géoclimatique), và sau đó là sự trả lời, ứng phó, trƣớc những điều kiện xã hội - lịch sử”. [90, 65] Văn hóa là sản phẩm của quá trình lao động của con người, là một kiểu quan hệ người - người.
Trong quá trình lao động, hoàn thiện và phát triển bản thân mình, con ngƣời, một mặt phát triển thể chất, trí tuệ, đồng thời, con ngƣời không ngừng vƣơn tới cái đẹp trong cuộc sống, hƣớng đến một đời sống văn hóa lành mạnh và phát triển. Trong quá trình lao động, con ngƣời phải sử dụng ngôn ngữ, hành động giao tiếp với nhau. Nhƣng hoạt động giao tiếp là một hoạt động văn hoá hoặc thể hiện tính văn hoá của con ngƣời. Văn hoá là trình độ ngƣời của các quan hệ xã hội.
Về vấn đề này, Phan Ngọc nhận định rằng, văn hóa là một quan hệ. Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tƣợng và thế giới thực tại. Quan hệ ấy biểu hiện thành kiểu lựa chọn riêng của một tộc ngƣời, một cá nhân so với một tộc ngƣời khác, một cá nhân khác. “Văn hóa là mối quan hệ giữa thế giới biểu tƣợng trong óc một cá nhân hay một tộc ngƣời với cái thế giới thực tại ít nhiều đã bị cá nhân này hay tộc ngƣời này mô hình hóa theo cái mô hình tồn tại trong biểu tƣợng.
Điều biểu hiện rõ nhất chứng tỏ mối quan hệ này, đó là văn hóa dƣới hình thức dễ thấy nhất, biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của cá nhân hay tộc ngƣời, khác các kiểu lựa chọn của các cá nhân hay các tộc ngƣời khác”. [67, 18] Cũng ở khía cạnh đó, nghiên cứu và xem xét văn hoá dƣới phƣơng diện giá trị, Hồ Sĩ Quý coi văn hoá là biểu hiện phƣơng thức sống của con ngƣời, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 là tổng hoà các giá trị ngƣời. Theo đó, văn hoá là những giá trị tinh tuý và thuần khiết đƣợc rút ra từ bản thân quá trình lao động xã hội (có nghĩa rằng văn hoá phải đƣợc đặt trong sự tồn tại của xã hội loài ngƣời). Xét ở góc độ khác, văn hoá có tác dụng làm cho mọi ngƣời xích lại gần nhau hơn.
Với tiêu chí coi văn hóa là một sản phẩm của xã hội loài ngƣời, Hồ Chí Minh cho rằng "văn hoá là sự tổng hợp của mọi phƣơng thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài ngƣời đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn" [59, 431]. Cách thức con ngƣời tiếp xúc và cải biến tự nhiên là một quá trình có văn hóa, đó là cách thức tiếp cận của con ngƣời, khác biệt với con vật. Theo một nghĩa nhất định, văn hóa chính là sự trau dồi nhân cách, tu dƣỡng đạo đức của bản thân con ngƣời. Khi phát động Thập kỷ phát triển văn hóa, UNESCO đã khẳng định vị trí và vai trò của văn hóa, xem văn hóa là một trong những cội nguồn trực tiếp của phát triển xã hội, phản ánh và thể hiện một cách tổng quát, sống động mọi mặt của cuộc sống (cá nhân và các cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ, cũng nhƣ đang diễn ra trong hiện tại; nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình.
Với quan niệm văn hóa là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, Đảng Cộng sản Việt Nam quan niệm văn hoá là động lực tinh thần thúc đẩy sự phát triển xã hội, là yếu tố căn bản của đời sống xã hội, có tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực xã hội khác. Mọi yếu tố của văn hóa (gồm văn hoá vật chất và phi vật chất) đều tham gia vào quá trình tạo dựng đời sống tinh thần của xã hội. Văn hóa tinh thần - với tƣ cách là bộ phận cấu thành của văn hóa, đƣợc sáng tạo và tích luỹ bởi lĩnh vực sản xuất tinh thần qua nhiều thế hệ. Văn hóa tinh thần biểu hiện sự phát triển về trí tuệ, tinh thần, cảm xúc của con ngƣời nhằm hƣớng tới chân - thiện - mỹ.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ tƣ Ban Chấp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 hành Trung ƣơng khoá VII của Đảng coi văn hoá là "nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời là một mục tiêu của chủ nghĩa xã hội" [14, 51]. Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ƣơng khoá VIII khẳng định thêm rằng: "Các nhân tố văn hoá phải gắn kết chặt chẽ với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phƣơng diện chính trị, kinh tế, xã hội, luật pháp, kỷ cƣơng,. biến thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của sự phát triển" [16, 55]. Văn hóa là hiện thân, là mục tiêu của sự phát triển, dựa trên nền tảng duy trì, phát triển và phát huy các giá trị truyền thống và có sự kết nối giữa những giá trị truyền thống với hiện tại và tƣơng lai.
Mục tiêu của bất cứ quốc gia nào đều đề cao chiến lƣợc phát triển mọi mặt của đời sống xã hội, kinh tế, chính trị, văn hóa. do đó việc nâng cao chất lƣợng sống trong xã hội là điều cần thiết. Chính vì vậy, cũng có thể cho rằng “văn hóa chính là tổng thể các giá trị do con người tạo ra, đó là các giá trị vật chất, các giá trị tinh thần và bản thân sự phát triển của con người. Trong văn hóa, cả ba giá trị này đều tƣơng tác và gắn bó với nhau” [40, 15].