Tín ngưỡng dân gian người Tày Thạch An và ảnh hưởng đến đời sống văn hóa

Khám phá tín ngưỡng dân gian người Tày ở Thạch An, Cao Bằng và vai trò của nó trong việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại địa phương hiện nay.

• Tác giả: Đinh Thị Thu
• Người hướng dẫn: Trương Thìn
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn hóa dân tộc thiểu số
• Đề tài: Tín ngưỡng dân gian của người Tày ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng và ảnh hưởng của nó trong việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở hiện nay
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá văn hóa tín ngưỡng dân gian người Tày Thạch An

Văn hóa tín ngưỡng dân gian của người Tày ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng là một hệ thống giá trị tinh thần phong phú, phản ánh sâu sắc mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và xã hội. Đây là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa Tày, được dệt nên từ những quan niệm độc đáo về vũ trụ, nhân sinh và các thực hành nghi lễ lâu đời. Người Tày tại Thạch An, với lịch sử định cư lâu dài, đã tích lũy một kho tàng tri thức dân gian đồ sộ, thể hiện qua các hình thức thờ cúng, lễ hội và phong tục. Tín ngưỡng của họ không phải là một tôn giáo có hệ thống giáo lý, giáo chủ chặt chẽ mà là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vào linh hồn của vạn vật. Họ tin rằng mọi thực thể trong tự nhiên, từ ngọn núi, dòng sông đến gốc cây, hòn đá đều có linh hồn, được gọi chung là “phi”. Hệ thống “phi” này được chia thành hai loại: phi lành (bảo vệ con người, mùa màng) và phi dữ (gây hại). Do đó, các hoạt động tín ngưỡng của người Tày Thạch An chủ yếu xoay quanh việc thờ cúng các vị thần lành để cầu mong sự che chở, bình an và thực hiện các nghi lễ để xua đuổi các thế lực tà ác. Đời sống tâm linh này là nền tảng hình thành nên các giá trị đạo đức, lối sống cộng đồng và các sinh hoạt văn hóa đặc trưng, góp phần tạo nên bức tranh đa sắc màu của di sản văn hóa Cao Bằng.

1.1. Tổng quan về người Tày ở huyện Thạch An Cao Bằng

Người Tày là một trong những dân tộc có mặt sớm nhất tại Cao Bằng, cư trú chủ yếu ở các thung lũng, chân núi, thuận lợi cho việc canh tác lúa nước. Tại Thạch An, cộng đồng người Tày chiếm tỷ lệ lớn, sống xen kẽ với các dân tộc khác nhưng vẫn giữ được những nét văn hóa đặc trưng. Kinh tế của họ chủ yếu dựa vào nông nghiệp trồng lúa nước, kết hợp với chăn nuôi, lâm nghiệp và các nghề thủ công. Cấu trúc xã hội cơ bản là các bản, làng, nơi các gia đình có mối quan hệ láng giềng và huyết thống khăng khít. Nét đặc trưng trong văn hóa vật thể là kiến trúc nhà sàn người Tày, được xây dựng cao ráo, thoáng mát, phù hợp với điều kiện tự nhiên. Các thiết chế xã hội truyền thống, luật tục và tinh thần cộng đồng được thể hiện rõ nét qua các sinh hoạt chung như lễ hội, cưới hỏi, ma chay, giúp duy trì sự gắn kết và trật tự trong làng bản. Đây là bối cảnh quan trọng để hiểu sâu hơn về nền tảng hình thành nên phong tục tập quán Thạch An.

1.2. Nguồn gốc và quan niệm vũ trụ quan độc đáo của người Tày

Trong tâm thức của người Tày cổ, vũ trụ được hình dung gồm ba cõi: cõi trên trời, cõi giữa (mặt đất) và cõi dưới đất. Cõi trời do Bố trời hoặc Pụt (Bụt) cai quản, là nơi của các đấng toàn năng. Cõi giữa là nơi sinh sống của con người và vạn vật, do Mẹ đất trông coi. Cõi dưới là thế giới của ma và các sinh vật nhỏ bé. Ban đầu, ba cõi rất gần nhau, con người giã gạo chày còn đụng tới trời. Về sau, do con người làm ô uế cõi trần, Pụt đã đẩy trời lên cao. Quan niệm này cho thấy một thế giới quan sơ khai, nơi con người, thần linh và tự nhiên có sự giao thoa mật thiết. Thần thoại về Pụt Luông (một đấng sáng tạo tối cao) giải thích nguồn gốc của vạn vật và con người, khẳng định vị thế của con người là sinh vật tinh khôn nhất, xứng đáng làm chủ cõi trần. Quan niệm “vạn vật hữu linh” cũng bắt nguồn từ đây, khi người Tày tin rằng mọi sự vật đều có linh hồn, gọi chung là “phi”, và cần được tôn trọng.

II. Thách thức bảo tồn bản sắc văn hóa Tày Thạch An xưa

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, bản sắc văn hóa Tày tại Thạch An đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Quá trình giao lưu văn hóa, phát triển kinh tế và sự thay đổi trong lối sống đã và đang tác động mạnh mẽ đến các giá trị tín ngưỡng truyền thống. Thế hệ trẻ ngày càng ít có cơ hội tiếp xúc và thực hành các nghi lễ cổ xưa, dẫn đến nguy cơ phai nhạt và mất dần sự hiểu biết về cội nguồn văn hóa của dân tộc. Các tri thức dân gian, vốn được truyền miệng từ đời này qua đời khác, đang đứng trước nguy cơ thất truyền khi các nghệ nhân, các thầy cúng lớn tuổi qua đời mà không có thế hệ kế cận. Tài liệu gốc của Đinh Thị Thu (2008) đã chỉ ra tầm quan trọng của tín ngưỡng trong việc “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Việc thiếu đi sự quan tâm đúng mức và các chính sách bảo tồn hiệu quả có thể dẫn đến sự mai một không thể cứu vãn của một văn hóa phi vật thể quý giá. Điều này không chỉ là mất mát của cộng đồng người Tày mà còn là sự tổn thất đối với kho tàng di sản văn hóa Cao Bằng và của cả quốc gia. Việc nhận diện và tìm giải pháp cho những thách thức này là nhiệm vụ cấp thiết để gìn giữ hồn cốt văn hóa dân tộc.

2.1. Ảnh hưởng của đời sống hiện đại đến tín ngưỡng truyền thống

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật và y học hiện đại đã làm giảm bớt vai trò của các nghi lễ chữa bệnh bằng tâm linh. Nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, có xu hướng tìm đến các giải pháp khoa học thay vì dựa vào các thầy Tào, thầy Then như trước đây. Bên cạnh đó, các hình thức giải trí hiện đại cũng dần thay thế các sinh hoạt văn hóa cộng đồng truyền thống như hát then, lượn. Các lễ hội, nếu được tổ chức, đôi khi mang nặng tính hình thức, trình diễn hơn là ý nghĩa tâm linh cốt lõi, làm mất đi sự thiêng liêng và tính gắn kết cộng đồng vốn có. Việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế cũng khiến con người ít phụ thuộc vào tự nhiên hơn, làm phai nhạt các tín ngưỡng sùng bái tự nhiên.

2.2. Nguy cơ mai một các nghi lễ dân gian và tri thức bản địa

Nhiều nghi lễ phức tạp như lễ cấp sắc cho thầy cúng, các bài cúng cổ, hay các làn điệu hát then truyền thống đòi hỏi quá trình học hỏi và thực hành lâu dài. Tuy nhiên, số lượng người trẻ theo học các nghề này ngày càng giảm. Chữ Nôm Tày, phương tiện ghi chép các sách cúng và văn học cổ, cũng không còn được sử dụng phổ biến, khiến cho việc nghiên cứu và kế thừa gặp nhiều khó khăn. Các luật tục, tri thức về thảo dược, về dự đoán thời tiết... cũng dần bị lãng quên. Nếu không có các biện pháp sưu tầm, ghi chép và phục dựng kịp thời, những di sản văn hóa phi vật thể này có thể sẽ biến mất vĩnh viễn, để lại một khoảng trống lớn trong đời sống văn hóa tinh thần của người Tày Thạch An.

III. Giải mã tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên người Tày Thạch An

Trong hệ thống tín ngưỡng của người Tày Thạch An, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giữ một vị trí trung tâm và thiêng liêng nhất. Đây là nền tảng đạo đức, là sợi dây vô hình kết nối các thế hệ trong gia đình và dòng họ. Người Tày quan niệm rằng, dù đã về thế giới bên kia, linh hồn của tổ tiên vẫn luôn dõi theo, phù hộ và che chở cho con cháu. Ngược lại, con cháu có bổn phận phải thờ phụng, tưởng nhớ và báo cáo với tổ tiên mọi việc trọng đại trong gia đình, từ cưới hỏi, ma chay, làm nhà mới đến những vụ mùa bội thu. Niềm tin này phản ánh sâu sắc lòng hiếu thảo, uống nước nhớ nguồn, một giá trị nhân văn cốt lõi của dân tộc. Bàn thờ tổ tiên không chỉ là nơi thực hành nghi lễ mà còn là biểu tượng của sự gia hộ, là điểm tựa tinh thần vững chắc cho mỗi thành viên. Theo nghiên cứu, người Tày chỉ thờ cúng tổ tiên đến ba đời (cha, ông, cụ), vì họ cho rằng các đời xa hơn đã hóa thành thần linh cai quản các công việc khác. Đây là một nét đặc trưng, thể hiện quan niệm tuần hoàn và sự phân công vai trò rõ ràng trong thế giới tâm linh của họ. Các nghi lễ diễn ra trang trọng, thể hiện sự thành kính tuyệt đối, góp phần củng cố trật tự gia đình và sự đoàn kết trong dòng họ.

3.1. Vai trò của bàn thờ tổ tiên trong mỗi nhà sàn người Tày

Bàn thờ tổ tiên, hay “Phòng Slẳn”, thường được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong gian giữa của ngôi nhà sàn người Tày. Đây được coi là không gian linh thiêng, nơi giao tiếp giữa hai cõi âm dương. Trên bàn thờ thường có 3 bát hương: bát giữa thờ chung các đời tổ tiên, hai bát hai bên thờ các vị thần khác hoặc ông bà gần nhất. Vị trí và cách bài trí bàn thờ thể hiện trật tự và sự tôn nghiêm của gia đình. Mọi hoạt động quan trọng trong nhà đều phải diễn ra trước sự chứng giám của tổ tiên. Con dâu, em dâu không được tự tiện đến gần giường ngủ của bố chồng, anh chồng, thể hiện sự quy củ chặt chẽ trong gia đình phụ quyền truyền thống. Bàn thờ là trung tâm của đời sống tâm linh, là nơi con cháu tìm về để cầu xin sự bình an và thể hiện lòng biết ơn.

3.2. Các nghi lễ cúng bái quan trọng và lễ vật dâng cúng

Vào các ngày mùng một, ngày rằm hàng tháng, chủ nhà sẽ thắp hương, dâng rượu hoặc trà lên bàn thờ. Đặc biệt, trong các dịp lễ tết lớn như Tết Nguyên Đán, Tết Thanh Minh, Rằm tháng Bảy, hay khi gia đình có việc vui (cưới hỏi, mừng nhà mới) hoặc việc buồn (tang ma), mâm cúng sẽ được chuẩn bị thịnh soạn hơn. Lễ vật cúng bái thường bao gồm các sản vật do chính gia đình làm ra như gà luộc, lợn quay, xôi, bánh chưng, hoa quả... Điều này thể hiện lòng thành và sự báo công của con cháu với tổ tiên về kết quả lao động của mình. Các nghi lễ này không chỉ để cầu xin mà còn là dịp để các thành viên trong gia đình, dòng họ sum họp, củng cố tình cảm và nhắc nhở về cội nguồn.

IV. Phương pháp thực hành nghi lễ Then di sản văn hóa độc đáo

Một trong những hình thức tín ngưỡng đặc sắc và tiêu biểu nhất của người Tày Thạch An là nghi lễ Then. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian tổng hợp, kết hợp giữa lời hát, âm nhạc, múa và các nghi thức tâm linh. Then không chỉ là một nghi lễ mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể quý báu, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và những ước vọng của cộng đồng. Mục đích chính của nghi lễ Then là để chữa bệnh, cầu an, giải hạn, cầu mùa, hoặc thực hiện các nghi lễ trong vòng đời người như lễ cấp sắc. Người thực hành nghi lễ là các thầy Then (hoặc bà Then), những người được cho là có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh. Họ sử dụng cây đàn tính và chùm xóc nhạc làm đạo cụ chính, dẫn dắt linh hồn người tham dự vào một cuộc hành trình lên Mường Trời để cầu xin các vị thần. Lời hát then với giai điệu mượt mà, nội dung phong phú kể về hành trình lên trời, mô tả cảnh sắc các cõi, và trình bày những lời cầu khẩn của con người. Then là một không gian văn hóa thiêng liêng, nơi con người gửi gắm niềm tin và tìm kiếm sự an ủi, cân bằng trong cuộc sống.

4.1. Vai trò của thầy Then thầy Tào trong đời sống tâm linh

Trong cộng đồng người Tày, thầy Then và thầy Tào là những nhân vật có vai trò vô cùng quan trọng. Họ là những người trung gian kết nối giữa thế giới con người và thế giới thần linh. Thầy Then chủ yếu thực hành các nghi lễ mang tính cầu phúc, chữa bệnh bằng việc “đi lên trời” (lẩu then). Trong khi đó, thầy Tào (hay thầy mo) thường đảm nhận các nghi lễ liên quan đến ma chay, trừ tà, cúng giải hạn ở cõi âm. Cả hai đều phải trải qua quá trình học tập, tu luyện và thực hiện lễ cấp sắc để được các vị thần công nhận và ban cho quyền năng. Họ không chỉ là người thực hành nghi lễ mà còn là những trí thức dân gian, nắm giữ nhiều tri thức về phong tục, lịch sử, văn học và y học cổ truyền của dân tộc.

4.2. Ý nghĩa cây đàn tính và lời hát then trong các nghi lễ

Cây đàn tính được coi là “linh hồn” của nghi lễ Then. Nó không chỉ là một nhạc cụ mà còn là một pháp khí, là “con ngựa” đưa thầy Then bay lên Mường Trời. Tiếng đàn lúc trầm lúc bổng, lúc dồn dập, lúc khoan thai, mô phỏng hành trình vượt qua các cửa ải để đến với thế giới thần linh. Lời hát then là những áng văn vần giàu hình ảnh, mang đậm chất thơ ca dân gian. Nội dung của lời hát không chỉ là những lời cầu khẩn mà còn chứa đựng những bài học đạo đức, những triết lý nhân sinh và ca ngợi vẻ đẹp của quê hương, đất nước. Sự kết hợp hài hòa giữa tiếng đàn và lời hát tạo nên một không gian nghệ thuật tâm linh huyền ảo, cuốn hút, có sức mạnh chữa lành và an ủi tinh thần con người.

V. Ứng dụng tín ngưỡng vào phong tục tập quán Thạch An

Văn hóa tín ngưỡng của người Tày Thạch An không chỉ tồn tại trong các đền miếu hay trên bàn thờ gia tiên mà còn hòa quyện, thẩm thấu sâu sắc vào mọi mặt của đời sống, trở thành cốt lõi của phong tục tập quán Thạch An. Từ các lễ hội cộng đồng mang tính nông nghiệp, các nghi lễ vòng đời người cho đến những tập quán trong sản xuất, tất cả đều phản ánh một thế giới quan duy linh, nơi con người luôn ý thức về sự hiện diện của các lực lượng siêu nhiên. Niềm tin vào thần linh và tổ tiên định hình nên các quy tắc ứng xử trong cộng đồng, củng cố mối quan hệ làng xóm, và tạo ra một hệ giá trị chung. Các thực hành tín ngưỡng này không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và củng cố sự đoàn kết cộng đồng. Thông qua các lễ hội và nghi thức, các giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện, trao truyền và bồi đắp qua nhiều thế hệ, tạo nên một sức sống bền bỉ cho bản sắc văn hóa Tày giữa dòng chảy của thời gian.

5.1. Lễ hội Lồng Tồng Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên và cầu mùa

Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) là lễ hội nông nghiệp quan trọng và lớn nhất của người Tày, thường được tổ chức sau Tết Nguyên Đán. Đây là dịp để cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn đến các vị thần đất, thần sông, thần núi đã phù hộ cho một năm no ấm và cầu mong một vụ mùa mới bội thu. Lễ hội phản ánh rõ nét tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, đặc biệt là thờ thần sông, thần núi. Các nghi lễ chính bao gồm rước Thần Nông, cúng tế tại miếu Thành Hoàng và thực hiện nghi thức cày những đường cày đầu tiên. Phần hội sôi nổi với các trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, đẩy gậy, và các làn điệu hát lượn, sli giao duyên. Lễ hội Lồng Tồng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là ngày hội của tình đoàn kết cộng đồng.

5.2. Các nghi thức quan trọng trong phong tục cưới hỏi tục ma chay

Tín ngưỡng cũng chi phối sâu sắc đến các nghi lễ vòng đời. Phong tục cưới hỏi người Tày trải qua nhiều bước phức tạp, từ dạm ngõ, so tuổi đến lễ ăn hỏi và lễ cưới, mỗi bước đều phải chọn ngày lành tháng tốt và thực hiện các nghi thức cúng bái tổ tiên. Điều này nhằm báo cáo và xin phép tổ tiên, cầu mong sự chứng giám và phù hộ cho đôi vợ chồng trẻ. Ngược lại, tục ma chay cũng được tổ chức rất trang trọng với nhiều nghi lễ do thầy Tào chủ trì, nhằm mục đích dẫn dắt linh hồn người đã khuất về với tổ tiên một cách an toàn, tránh để linh hồn lang thang quấy nhiễu người sống. Các nghi lễ này thể hiện quan niệm về sự tiếp nối giữa sự sống và cái chết, và tầm quan trọng của gia đình, dòng họ.

5.3. Tín ngưỡng liên quan đến sản xuất Lễ cúng cơm mới

Khi vụ lúa mùa kết thúc, người Tày sẽ tổ chức lễ cúng cơm mới (tháng 9 Âm lịch) để tạ ơn tổ tiên và các vị thần đã ban cho một vụ mùa bội thu. Gia đình sẽ gặt những bông lúa chín đầu tiên về nấu thành cơm, cùng với các sản vật khác như gà, cá, rau củ để dâng lên bàn thờ. Nghi lễ đơn giản nhưng mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện đạo lý “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Nó không chỉ là hành động tạ ơn mà còn là sự khẳng định thành quả lao động và cầu mong cho những mùa vụ tiếp theo được mưa thuận gió hòa. Đây là một trong những biểu hiện rõ nhất của nền văn minh lúa nước, nơi đời sống con người gắn bó mật thiết với chu kỳ sản xuất nông nghiệp.

VI. Hướng đi để bảo tồn di sản văn hóa Cao Bằng cho tương lai

Để văn hóa tín ngưỡng dân gian của người Tày Thạch An không bị mai một, việc bảo tồn và phát huy các giá trị này cần được coi là một nhiệm vụ chiến lược. Đây không chỉ là việc lưu giữ những phong tục cổ xưa mà còn là cách nuôi dưỡng tâm hồn, đạo đức và củng cố bản sắc cho các thế hệ tương lai. Việc bảo tồn cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa nỗ lực của cộng đồng, sự hỗ trợ của nhà nước và vai trò của các nhà nghiên cứu. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII đã nhấn mạnh việc “khắc phục tệ mê tín dị đoan, chống việc lợi dụng tôn giáo tín ngưỡng thực hiện ý đồ xấu”, đồng thời khuyến khích những giá trị tốt đẹp. Do đó, cần có sự phân định rõ ràng giữa tín ngưỡng văn hóa và mê tín dị đoan. Việc sưu tầm, ghi chép, số hóa các tư liệu cổ, các bài cúng, các làn điệu then là vô cùng cấp thiết. Bên cạnh đó, việc phục dựng các lễ hội truyền thống một cách bài bản, trao truyền tri thức cho thế hệ trẻ và phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm sẽ là những hướng đi bền vững, giúp di sản văn hóa Cao Bằng này tiếp tục sống và tỏa sáng trong đời sống đương đại.

6.1. Giá trị nhân văn trong văn hóa tín ngưỡng dân gian người Tày

Vượt lên trên những yếu tố tâm linh, tín ngưỡng dân gian người Tày chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc. Đó là lòng hiếu thảo và biết ơn tổ tiên, là tinh thần cộng đồng, tương thân tương ái thể hiện qua các lễ hội và nghi thức giúp đỡ lẫn nhau. Đó là sự tôn trọng thiên nhiên, sống hài hòa với môi trường, một triết lý đặc biệt có giá trị trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay. Các giá trị đạo đức như sự chân thật, lòng nhân ái, sự cần cù trong lao động cũng được phản ánh qua các câu chuyện thần thoại và các lời răn dạy trong các bài cúng. Việc nhận diện và phát huy những giá trị này chính là cách tốt nhất để bảo tồn bản sắc văn hóa Tày.

6.2. Giải pháp xây dựng đời sống văn hóa mới trên nền tảng truyền thống

Xây dựng đời sống văn hóa mới không có nghĩa là xóa bỏ quá khứ mà là kế thừa và phát huy những tinh hoa của văn hóa truyền thống. Cần khuyến khích việc tổ chức các lễ hội như lễ hội Lồng Tồng một cách trang trọng, đúng với bản chất, tránh thương mại hóa quá mức. Cần mở các lớp truyền dạy hát then, chơi đàn tính cho thanh thiếu niên. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân, các thầy cúng – những “báu vật nhân văn sống” đang nắm giữ kho tàng tri thức quý giá. Việc kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng có thể tạo ra sinh kế cho người dân, giúp họ thêm yêu quý và tự hào về di sản của mình, từ đó chủ động tham gia vào công cuộc gìn giữ phong tục tập quán Thạch An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Kho¸ luËn tèt nghiÖp Tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hμ Néi Khoa v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè ------------------------- tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi tμy ë huyÖn th¹ch an, tØnh cao b»ng vμ ¶nh h−ëng cña nã trong viÖc x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ c¬ së hiÖn nay Kho¸ luËn tèt nghiÖp cö nh©n v¨n ho¸ Chuyªn ngμnh v¨n ho¸ d©n téc thiÓu sè M∙ sè : 608 Sinh viªn thùc hiÖn : §inh thÞ thu, VHDT 10B H−íng dÉn khoa häc : tr−¬ng th×n Hμ Néi – 2008 Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 1 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp Më ®Çu 1. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Cã ng−êi vÝ ®Êt n−íc ViÖt Nam bao gåm 54 d©n téc ®Ñp nh− mét bøc tranh th¶m hay nh− mét tÊm th¶m dÖt mµu s¾c hµi hoµ cña c¸c d©n téc. Qu¶ ®óng vËy, mét tÊm th¶m kh«ng biÕt ®an dÖt b»ng bao nhiªu ®−êng chØ ngang däc, bao nhiªu sîi chØ pha c¸c mµu s¾c kh¸c nhau ®· t¹o nªn tÊm th¶m v¨n ho¸ ViÖt Nam. ChÊt liÖu ®Ó dÖt nªn tÊm th¶m ®ã lµ v¨n ho¸ vËt thÓ vµ v¨n ho¸ phi vËt thÓ cña céng ®ång c¸c d©n téc ViÖt Nam.

C¸c ngµnh khoa häc x· héi - nh©n v¨n n−íc ta ®· vµ ®ang ngµy cµng nç lùc nghiªn cøu v¨n ho¸ d©n gian ®éc ®¸o cña c¸c d©n téc anh em, nh»m gãp phÇn x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. ViÖc nghiªn cøu tÝn ng−ìng, t«n gi¸o cña c¸c d©n téc Ýt ng−êi ë n−íc ta cho ®Õn nay r¶i r¸c còng cã mét sè c«ng tr×nh ®Ò cËp tíi. Tuy nhiªn, cho ®Õn nay vÉn ch−a cã mét c«ng tr×nh nghiªn cøu chuyªn ®Ò nµo vÒ vÊn ®Ò tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tµy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao b»ng. NhÊt lµ viÖc giíi thiÖu nã mét c¸ch hÖ thèng theo cÊu tróc lo¹i h×nh ®Ó tõ ®ã thÊy ®−îc c¸c lo¹i tÝn ng−ìng d©n gian phæ biÕn cña c¸c d©n téc miÒn nói, tõ ®ã ®i s©u vµo qu¸ tr×nh diÔn biÕn cña chóng, t¸c dông x· héi vµ ¶nh h−ëng cña c¸c tÝn ng−ìng nµy trong ®ång bµo d©n téc.

§Ó thùc hiªn tèt NghÞ quyÕt Héi nghÞ TW5 kho¸ VIII vÒ “ x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc”, §¶ng vµ Nhµ n−íc ta ®· ph¸t ®éng phong trµo “ Toµn d©n ®oµn kÕt x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸, huy ®éng mäi lùc l−îng nh©n d©n vµ c¶ hÖ thèng chÝnh trÞ tõ trªn xuèng, tõ trong §¶ng, c¬ quan nhµ n−íc, c¸c ®oµn thÓ ra ngoµi x· héi tÝch cùc tham gia phong trµo”. Cèt lâi cña b¶n s¾c d©n téc lµ phong tôc tËp qu¸n. C¸i hån, c¸i cèt cña phong tôc tËp qu¸n l¹i lµ v¨n ho¸ d©n gian truyÒn thèng cña c¸c d©n téc - trong ®ã tÝn ng−ìng d©n gian ®ãng vai trß v« cïng quan träng. Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 2 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp Lµ mét ng−êi con sinh ra vµ lín lªn n¬i nói rõng ViÖt B¾c, víi t− c¸ch lµ sinh viªn Tr−êng §¹i häc V¨n ho¸ Hµ Néi, em quyÕt ®Þnh chän ®Ò tµi: “ TÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tµy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng vµ ¶nh h−ëng cña nã trong viÖc x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ c¬ së hiÖn nay” ®Ó lµm kho¸ luËn tèt nghiÖp chuyªn ngµnh v¨n ho¸ d©n téc.

Em hy väng víi ®ãng gãp nhá bÐ cña m×nh sÏ gióp Ých cho phong trµo Toµn d©n ®oµn kÕt x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ ë ®Þa ph−¬ng em. Môc ®Ých cña ®Ò tµi T×m hiÓu tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tµy vµ gi¸ trÞ v¨n ho¸ lÞch sö víi vÊn ®Ò x©y dùng nÒn v¨n ho¸ tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng hiÖn nay. §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu C¸c biÓu hiÖn tÝn ng−ìng d©n gian cña téc ng−êi Tµy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu - Ph−¬ng ph¸p luËn, ph−¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin.

- Tra cøu tµi liÖu, hÖ thèng ho¸, ®èi chiÕu, so s¸nh. Bè côc cña ®Ò tµi Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, bµi viÕt gåm 3 phÇn chÝnh sau: Ch−¬ng I. C¬ së ph−¬ng ph¸p luËn Ch−¬ng II. Thùc tr¹ng tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tµy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng.

Ch−¬ng III. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra tõ tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tµy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng, trong viÖc x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ hiÖn nay ë ®Þa ph−¬ng. Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 3 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp Lêi c¶m ¬n §Ó hoμn thiÖn ®−îc bμi viÕt nμy lμ do sù gióp ®ì h−íng dÉn tËn t×nh cña thÇy Tr−¬ng Th×n cïng c¸c thÇy c« trong khoa V¨n ho¸ D©n téc ThiÓu sè. Qu¸ tr×nh lμm ®Ò tμi cßn ®−îc sù gióp ®ì cña UBND huyÖn Th¹ch An, phßng V¨n ho¸ Th«ng tin ThÓ thao huyÖn Th¹ch An, c¸c nghÖ nh©n vμ quÇn chóng nh©n d©n huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng ®· cung cÊp nh÷ng t− liÖu quý b¸u gióp t«i hoμn thμnh kho¸ luËn nμy.

Do thêi gian kh«ng nhiÒu vμ tr×nh ®é hiÓu biÕt cã h¹n nªn kh«ng tr¸nh khái nh÷ng thiÕu sãt. Em mong thÇy c« vμ c¸c b¹n chØ b¶o gãp ý ®Ó bμi viÕt cña em ®−îc hoμn thiÖn h¬n. Nh©n ®©y, còng xin bμy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c vμ lêi c¶m ¬n ch©n thμnh nhÊt tíi c¸c thÇy c« gi¸o, ®Æc biÖt lμ thÇy Tr−¬ng Th×n, c¸c quÝ c¬ quan vμ b¹n bÌ ®· gióp ®ì tËn t×nh vμ ®éng viªn t«i hoμn thμnh kho¸ luËn nμy. Xin tr©n träng c¶m ¬n! Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 4 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp Môc lôc Më ®Çu.

C¬ së ph−¬ng ph¸p luËn I. Nh÷ng hÖ thèng kh¸i niÖm. Kh¸i niÖm t«n gi¸o. Kh¸i niÖm vÒ tÝn ng−ìng.

Kh¸i niÖm vÒ mª tÝn dÞ ®oan. Quan ®iÓm cña §¶ng vμ Nhμ n−íc vÒ vÊn ®Ò t«n gi¸o tÝn ng−ìng. 6 Ch−¬ng II. Thùc tr¹ng TÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tμy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng.

Kh¸i l−îc vÒ ng−êi Tμy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng. §Æc ®iÓm tù nhiªn. §Æc ®iÓm kinh tÕ - v¨n ho¸ - x∙ héi. Thùc tr¹ng tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tμy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng -.

Quan niÖm vÒ vò trô quan vμ nh©n sinh quan cña ng−êi Tμy trong lÞch sö. Quan niÖm vÒ c¸c lo¹i ma “phi” vμ linh hån. TÝn ngưỡng sïng b¸i tù nhiªn. TÝn ng−ìng liªn quan ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.

TÝn ng−ìng thê cóng tæ tiªn. TÝn ng−ìng thê thÇn che trë gia ®×nh. Nh÷ng tÝn ng−ìng liªn quan ®Õn chu kú ®êi ng−êi. Nh÷ng tÝn ng−ìng liªn quan ®Õn ch÷a bÖnh.

49 Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 5 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp 9. TÝn ng−ìng thê mÉu, thê bμ mô, mÑ Hoa (MÎ Bjoãc). Thê tæ s− (sliªn sh−) nghÒ thÇy cóng trong c¸c gia ®×nh thÇy mo, tμo, then. TÝn ng−ìng vÒ c¸c lÔ tiÕt trong n¨m.

ViÖc giao c¶m víi thÇn linh. Sù ¶nh h−ëng cña t«n gi¸o. 58 Ch−¬ng III. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra tõ tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tμy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng, trong viÖc x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ hiÖn nay ë ®Þa ph−¬ng.

TÝn ng−ìng cæ truyÒn ph¶n ¸nh mèi quan hÖ gi÷a tù nhiªn vμ x∙ héi. Nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ d©n gian chøa ®ùng trong c¸c hμnh vi tÝn ng−ìng cña ng−êi Tμy Th¹ch An. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra tõ tÝn ng−ìng d©n gian cña ng−êi Tμy ë huyÖn Th¹ch An, tØnh Cao B»ng trong viÖc x©y dùng ®êi sèng v¨n ho¸ hiÖn nay ë ®Þa ph−¬ng. 73 KiÕn nghÞ vµ nh÷ng gi¶i ph¸p chñ yÕu.

79 Tμi liÖu tham kh¶o. 82 Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 6 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp Ch−¬ng I C¬ së ph−¬ng ph¸p luËn I. Nh÷ng hÖ thèng kh¸i niÖm 1. Kh¸i niÖm t«n gi¸o * Theo chñ nghÜa M¸c - Lªnin T«n gi¸o lµ mét hiÖn t−îng x· héi bao gåm: hÖ thèng gi¸o lý vµ hÖ thèng tæ chøc.

Trong ®ã hÖ thèng gi¸o lý lµ nh÷ng t− t−ëng, nh÷ng quan ®iÓm t«n gi¸o ®−îc c¸c nhµ thÇn häc ®Ò x−íng vµ ph¸t triÓn coi hÖ thèng tæ chøc lµ sù liªn kÕt cña nh÷ng ng−êi theo mét t«n gi¸o nhÊt ®Þnh nh»m thùc hiÖn nh÷ng lÔ nghi t«n gi¸o vµ truyÒn b¸ hÖ t− t−ëng cña m×nh. T«n gi¸o cã ®Æc tr−ng næi bËt lµ ®Æt niÒm tin vµo c¸c lùc l−îng siªu nhiªn, ®Æt ra nh÷ng ph−¬ng thøc øng xö ®Ó tr−íc m¾t cã mét cuéc sèng an b×nh n¬i trÇn thÕ vµ sÏ ®−îc h−ëng mét h¹nh phóc vÜnh h»ng n¬i thÕ giíi bªn kia, nhê vµo sù hç trî cña nh÷ng søc m¹nh siªu nhiªn ®ã. T«n gi¸o lµ mét d¹ng sinh ho¹t t©m linh, trong ®ã con ng−êi tin vµo sù hiÖn h÷u cña c¸c thÕ lùc siªu nhiªn, cã quyÒn lùc siªu phµm cã thÓ t¸c ®éng ®Õn ®êi sèng cña con ng−êi khi cßn sèng còng nh− khi ®· chÕt, trong ®ã linh hån cña ng−êi ®· chÕt vÉn tån t¹i trong mét cuéc sèng kh¸c. Tõ ®ã, con ng−êi ®i ®Õn chç t«n vinh, thê phông c¸c thÕ lùc siªu nhiªn, nh÷ng linh hån cña nh÷ng ng−êi ®· chÕt víi hy väng ®−îc sèng an lµnh n¬i trÇn thÕ vµ ®−îc h−ëng phóc vÜnh h»ng n¬i thÕ giíi bªn kia sau khi ®· chÕt.

T«n gi¸o lµ mét h×nh th¸i ý thøc x· héi , lµ sù ph¶n ¸nh h− ¶o vµo ®Çu ãc con ng−êi ta nh÷ng søc m¹nh bªn ngoµi , kÓ c¶ søc m¹nh trÇn gian mang tÝnh siªu thÕ gian vµ chi phèi cuéc sèng con ng−êi. T«n gi¸o còng lµ h¹nh phóc h− ¶o cña nh©n d©n. Víi vÞ thÕ t«n gi¸o lµ mét thµnh tè trong th−îng tÇng kiÕn tróc x· héi, víi cÊu tróc bÒn v÷ng mang tÝnh phøc hîp, t«n gi¸o còng sÏ vÉn tån t¹i cïng víi nh©n lo¹i cïng víi c¸c thµnh tè kh¸c cña th−îng tÇng kiÕn tróc vµ c¸c thµnh tùu v¨n ho¸ kh¸c nh−: TriÕt häc, v¨n ho¸, nghÖ thuËt cña nh©n Sinh viªn: §inh ThÞ Thu 7 Líp: VHDT 10B Kho¸ luËn tèt nghiÖp lo¹i. Còng tõ nhËn thøc ®ã mµ §¶ng vµ Nhµ n−íc ta ®· kh¼ng ®Þnh: “ T«n gi¸o cßn tån t¹i l©u dµi, nã cßn chøa ®ùng nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ vµ ®¹o ®øc nhÊt ®Þnh, nã cßn lµ mét trong nh÷ng ®éng lùc thóc ®Èy sù ph¸t triÓn x· héi.

TÝn ng−ìng t«n gi¸o lµ nhu cÇu cña mét bé phËn nh©n d©n. §¶ng vµ Nhµ n−íc ta chñ tr−¬ng thùc hiÖn nhÊt qu¸n chÝnh s¸ch t«n träng tù do tÝn ng−ìng t«n gi¸o vµ kh«ng tÝn ng−ìng t«n gi¸o cña nh©n d©n” ( chØ thÞ vÒ c«ng t¸c t«n gi¸o trong t×nh h×nh míi, ngµy 2/7/ 1998 ).