CHƯƠNG 1: QUAN HỆ TRUYỀN THÔNG GIỮA VĂN HÓA NGƯỜI HÀ NỘI VÀ BÁO IN THỦ ĐÔ 1.1 Khái niệm về văn hóa và không gian văn hóa Việt Nam 1.1 Khái niệm về văn hóa Theo nghĩa phổ biến và thông dụng nhất, văn hóa là những nét tinh hoa, những nét đẹp của đời sống cộng đồng hoặc là cách ứng xử giữa con người với nhau trong xã hội. Văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Tùy mỗi dân tộc, thời đại, tùy thuộc vào trình độ phát triển và vị trí địa lý, hoàn cảnh lịch sử mà những nhà nghiên cứu đưa ra những cách tiếp cận khác nhau về văn hóa, bởi vì văn hóa là một hiện tượng mang tính xã hội, tính lịch sử và tính nhân văn sâu sắc.
Trên thế giới có rất nhiều những nhà khoa học nghiên cứu về văn hóa và đưa ra những khái niệm văn hóa khác nhau, điển hình như nhà nhân loại học người Anh Edward Burnett Tylor (1832-1917) đã định nghĩa văn hóa như sau: Văn hóa hay văn minh hiểu theo nghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm kiến thức, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ những khả năng, tập quán nào mà con người thu nhận được với tư cách là một thành viên của xã hội.13] Việc xác định khái niệm văn hóa không đơn giản, bởi vì mỗi một học giả đều xuất phát từ những cứ liệu riêng, góc độ riêng, mục đích riêng phù hợp với vấn đề mình cần nghiên cứu để đưa ra các khái niệm về văn hóa, mỗi định nghĩa chỉ ra những mặt riêng của hiện tượng văn hóa. Theo Ngài Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO, cho rằng: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân và các động đồng) trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động đó hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu, những yếu tố xác định đặc tính riêng của dân tộc ”.16] Ở Việt Nam cũng có rất nhiều cách định nghĩa về văn hoá, từ năm 1938, trong cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương”, Giáo sư Đào Duy Anh đã tiếp cận và cho rằng “Hai tiếng văn hóa chẳng qua là chỉ chung tất cả các 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương diện sinh hoạt của con người, cho nên ta có thể nói rằng văn hóa là sinh hoạt. Như vậy, với cách tiếp cận của tác giả Đào Duy Anh, phạm trù văn hóa có phạm vi rất rộng, bao hàm tất cả các phương diện sinh hoạt của loài người, từ sinh hoạt vật chất, sinh hoạt tinh thần cho đến sinh hoạt xã hội.
Sinh hoạt mà tác giả Đào Duy Anh dùng để chỉ văn hóa trong khái niệm này không phải là những sinh hoạt đơn thuần trong cuộc sống hàng ngày mà là những sinh hoạt sáng tạo ra những giá trị văn hóa. Ông cho rằng tất cả những biểu hiện những trạng thái sinh hoạt của loài người kết tinh thành những hình thức tương đương mà ta gọi là giá trị văn hóa. Từ đó, ông đi đến một định nghĩa “Văn hóa là những giá trị biểu hiện cuộc sống sinh hoạt mạnh mẽ của loài người trong cả phương diện vật chất, tinh thần xã hội” [1, tr. Trên cơ sở đó, trong cuốn “Cơ sở văn hóa Việt Nam” của GS.VS Trần Ngọc Thêm đã phát triển và làm rõ hơn về khái niệm văn hóa, Ông phân tích và đưa ra định nghĩa: Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.
Nghiên cứu về văn hóa không thể nào không tiếp cận định nghĩa văn hóa của Hồ Chí Minh vì định nghĩa văn hóa của Người là một sáng tạo lớn, một phát hiện lớn đóng góp cho tư duy nhân loại. Từ năm 1943, Người đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.16] Đây có thể nói là định nghĩa bao quát, toàn diện nhất về văn hóa mà chúng ta có thể tiếp cận đầu tiên trong lịch sử nghiên cứu văn hóa học.
Bởi định nghĩa cho rằn văn hóa là tổng hòa mọi giá trị vật chất và tinh thần do con người làm ra mà UNESCO đề xuất cuối những năm 80 của thế kỷ XX ra đời sau định nghĩa của Hồ Chí Minh gần nửa thế kỷ. Tư tưởng Hồ Chí Minh về 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com văn hóa đã mở ra con đường để văn hóa đi sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội.Và qua đó cũng có thể khẳng định, văn hóa là nền tảng của xã hội, mọi hoạt động của xã hội xét đến cùng đều là những hoạt động văn hóa. Mỗi vị học giả, nhà nghiên cứu đều có cơ sở khoa học và nền tảng nghiên cứu để đưa ra các định nghĩa về văn hóa, tuy nhiên, trong phạm vi của Luận văn thực hiện, cùng với những kiến thức cơ bản được học và sự truyền giảng của PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, tác giả cho rằng để nâng cao chất lượng thông tin về văn hóa người Hà Nội trên báo in Thủ đô hiện nay, thì trọng tâm chính là nâng cao chất lượng thông điệp của các sản phẩm báo chí, xét đến cùng chính là những sản phẩm văn hóa qua quá trình truyền thông, trở thành văn hóa đại chúng. Sau khi quá trình truyền thông được thực hiện, hiệu quả đối với độc giả - chính là những người thụ hưởng văn hóa sẽ được tác động ngược trở lại cộng đồng xã hội nói chung và tương tác chính với những người làm báo nói riêng.
Và để đưa ra hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả tuyên truyền văn hóa người Hà Nội trên báo in Thủ đô không thể không nghiên cứu thấu đáo khái niệm này và hệ thống lý thuyết về văn hóa.2 Không gian văn hóa Việt Nam Khi nói đến giá trị văn hóa truyền thống là nói đến những chuẩn mực văn hóa được mọi người tin tưởng, chúng xác định những cái mà con người mơ ước để hướng tới. Nó là thước đo mức độ nhân bản của xã hội và con người. Nhưng có một thực tế là, mỗi dân tộc lại có những đặc tính giá trị văn hóa riêng của mình và chính điều này làm cho văn hóa của dân tộc này khác với văn hóa của dân tộc khác. Đồng thời, có những giá trị văn hóa ở thời điểm này là chuẩn mực, là khuôn mẫu, nhưng ở giai đoạn khác, cũng chính những yếu tố văn hóa đó, lại trở nên lỗi thời, thậm chí bị phê phán.
Mỗi dân tộc tùy hoàn cảnh cụ thể mà có những đóng góp riêng cho văn hóa chung của nhân loại. Khi nói về những giá trị văn hóa của một quốc gia cụ thể nào đó đối với những giá trị chung, có nghĩa là chúng ta nói đến những giá trị của tộc người (Ethnie) đó, của một dân tộc (Nation-État) cụ thể vượt ra khỏi giới hạn lãnh thổ của tộc người đó (của quốc gia đó) có tầm ảnh hưởng đến những quốc gia (những tộc người) khác. Trong tổng thể nền văn hóa chung của thế giới, người ta chia làm hai loại hình văn hóa chính: Văn hóa gốc nông nghiệp (phương Đông) và văn hóa 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gốc du mục (phương Tây), trong đó Việt Nam thuộc loại hình văn hóa gốc nông nghiệp điển hình. Chính vì lẽ đó mà đã từ lâu, đời sống nông nghiệp đã ảnh hưởng rất lớn đến tính cách sống của con người Việt Nam.
Chính từ cội nguồn văn hóa mà người Việt Nam từ cách sống, cách sinh hoạt cho tới lối tư duy, cách suy nghĩ nhận thức đều chịu sự chi phối của nguồn cội văn hóa. Cùng với cội nguồn văn hóa gốc nông nghiệp, dựa vào vị trí địa lý, điều kiện phát triển và cư dân sinh sống, sau năm 1975, Giáo sư Trần Quốc Vượng đã chia Không gian văn hóa Việt Nam thành 06 vùng văn hóa, gồm có: + Vùng văn hóa Tây Bắc + Vùng văn hóa Việt Bắc + Vùng văn hóa đồng bằng Bắc Bộ + Vùng văn hóa Trung Bộ + Vùng văn hóa Tây Nguyên + Vùng văn hóa Nam Bộ Trong quá trình phát triển, mỗi dân tộc đều sáng tạo cho mình một nền văn hóa riêng. Trải qua thời gian, những thành tố văn hóa đó không ngừng được bổ sung, đồng thời những thành tố không còn phù hợp có thể tiêu biến, hoặc thay đổi để phù hợp với môi trường mới. Người Việt hàng ngàn năm nay, một mặt, vừa chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt, với các kẻ thù xâm lược, mặt khác, đã sáng tạo cho mình những giá trị văn hóa mang đậm đã bản sắc dân tộc, đồng thời, lại tiếp thu có chọn lọc những giá trị văn hóa ngoại sinh, làm phong phú văn hóa Việt.
Tất cả những giá trị văn hóa đó đã tạo nên bản sắc và sức mạnh để Việt Nam tiếp bước trên con đường phát triển. Tóm lại, trong nền văn hóa đó, mỗi con người Việt Nam đều phải có thái độ ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, đồng thời đều có nhu cầu bức thiết tồn tại đó là các hoạt động ăn, mặc, ở, đi lại; đúng như sự sinh hoạt trong định nghĩa văn hóa của Giáo sư Đào Duy Anh. Cùng với sự phát triển của đất nước, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, Đảng ta đã khẳng định nền văn hóa mà chúng ta xây dựng là nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nghị quyết “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” mà Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (1998) đưa ra đến nay vẫn là Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược, chỉ đạo quá trình xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa ở nước ta, cần được kế 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.