Vận Dụng Phương Pháp “Học Thông Qua Thực Hành Dạy” Trong Môn Ngữ Văn Ở Trường Trung Học Phổ Thông

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích vận dụng phương pháp học thông qua thực hành dạy trong môn ngữ văn ở trường trung học phổ thông, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Hương Giang
• Người hướng dẫn: GS. TS Đỗ Ngọc Thống
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Học Thông Qua Thực Hành Dạy Trong Môn Ngữ Văn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• Lí do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHƯƠNG PHÁP “HỌC THÔNG QUA THỰC HÀNH DẠY”
• 1.1. Một số nội dung lí thuyết của phương pháp “học thông qua thực hành dạy”(LdL)
• 1.2. Lịch sử ra đời của phương pháp
• 1.3. Sự khác biệt giữa phương pháp LdL và hình thức cho HS thuyết trình bài học
• 1.4. Sự khác biệt giữa phương pháp LdL và hình thức dạy kèm
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP “HỌC THÔNG QUA THỰC HÀNH DẠY” TRONG MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Khả năng vận dụng phương pháp “học thông qua thực hành dạy” (LdL) trong môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông
• 2.2. Đối tượng học sinh
• 2.3. Nội dung chương trình
• 2.4. Điều kiện học tập
• 2.5. Tổ chức giờ học Ngữ văn theo phương pháp “học thông qua thực hành dạy”(LdL) trong nhà trường trung học phổ thông
• 2.6. Các dạng bài học ngữ văn và phương hướng vận dụng phương pháp LdL
• 2.7. Phương pháp “học thông qua thực hành dạy” và vai trò của người giáo viên Ngữ văn
• 2.7.1. Vai trò người hướng dẫn
• 2.7.2. Vai trò người điều phối
• 2.7.3. Vai trò người đánh giá
• 2.8. Quy trình áp dụng phương pháp LdL trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT
• 2.8.1. Lập kế hoạch bài học
• 2.8.2. Giao nhiệm vụ dạy học
• 2.8.3. Cung cấp cho HS những công cụ hỗ trợ học tập
• 2.8.4. Chuẩn bị bài học
• 2.8.5. Triển khai giờ học trên lớp
• 2.8.5.1. Bước 1: Trình bày vấn đề
• 2.8.5.2. Bước 2: Thảo luận trong nhóm nhỏ
• 2.8.5.3. Bước 3: Thảo luận cả lớp
• 2.8.5.4. Bước 4: Phản biện, trả lời phản biện và kết luận vấn đề
• 2.8.6. Kiểm tra, đánh giá
• 2.8.6.1. Đánh giá của GV
• 2.8.6.2. Đánh giá của người học đối với người dạy
• 2.8.6.3. Đánh giá của người dạy về chính mình
• 2.9. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, đối tượng và thời gian thử nghiệm
• 3.2. Tiến trình thử nghiệm
• 3.3. Đánh giá kết quả giờ học thử nghiệm
• 3.3.1. Đánh giá về động cơ và hứng thú học tập của HS trong quá trình thử nghiệm
• 3.3.2. Đối với HS dạy
• 3.3.3. Đối với HS học
• 3.3.4. Đánh giá về kiến thức và kĩ năng của HS trong quá trình thử nghiệm
• 3.3.4.1. Đối với HS dạy
• 3.3.4.2. Đối với HS học
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Học Thông Qua Thực Hành Ngữ Văn

Phương pháp học thông qua thực hành dạy (HTQTHD), hay còn gọi là LdL (Lernen durch Lehren), là một phương pháp sư phạm định hướng hoạt động, trong đó học sinh (HS) hoặc nhóm HS thay phiên nhau đóng vai trò giáo viên (GV) để giảng dạy kiến thức cho các bạn cùng lớp dưới sự hướng dẫn của GV. GV đóng vai trò quan sát, hướng dẫn và hỗ trợ HS hoàn thành nhiệm vụ. Cần phân biệt LdL với việc HS thuyết trình đơn thuần, vì LdL đòi hỏi HS không chỉ chuẩn bị nội dung mà còn lựa chọn phương pháp truyền đạt kiến thức một cách tương tác. LdL cũng khác với dạy kèm, vì luôn có sự hiện diện của GV chuyên nghiệp với vai trò chuyên gia. Trong LdL, HS là trung tâm của cả hoạt động dạy và học, tự tìm hiểu và giảng dạy kiến thức cho bạn bè, từ đó củng cố kiến thức và kỹ năng cho cả người dạy và người học. Phương pháp này hướng tới mục tiêu giáo dục hiện đại mà UNESCO đề xướng: học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển của Phương Pháp LdL

Phương pháp LdL không phải là một ý tưởng mới. Nhà triết học Seneca đã nói: “Khi dạy cho người khác nghĩa là chúng ta đang học”. Vào thế kỷ XVII, Comenius và Thomas tiếp tục phát triển tư tưởng này. Comenius cho rằng HS có thể học thông qua thực hành dạy cho bạn bè. Thomas phân chia hoạt động học thành hai cách: học theo chỉ dẫn và học có sáng tạo, khám phá. Ông đề cao cách học thứ hai, tự tìm hiểu và dạy lại cho người khác dưới sự hướng dẫn của GV. Những tư tưởng này chính là nền tảng của phương pháp LdL. Jean-Pol Martins, người Đức, đã xây dựng và phát triển phương pháp này vào những năm 1980, sau khi thực nghiệm thành công tại Đức, LdL đã được phổ biến rộng rãi trên thế giới.

1.2. Bản Chất và Đặc Điểm Cốt Lõi của Phương Pháp Học LdL

Jean Pol Martin định nghĩa: “Phương pháp LdL là một phương pháp dạy học định hướng hoạt động trong đó mỗi HS (hay nhóm HS) thay nhau đảm nhận vai trò như một GV để dạy cho các bạn khác trong lớp một vấn đề kiến thức nào đó dưới sự hướng dẫn của GV. Trong hình thức dạy học này, GV giữ vai trò là người quan sát, hướng dẫn và giúp đỡ HS hoàn thành nhiệm vụ như một giáo sinh thực tập”. Cần chú ý không nên nhầm lẫn LdL với hình thức cho HS thuyết trình. Joachim Grzega đã cảnh báo: “Một số người nghĩ rằng họ đã sử dụng LdL nhưng những gì họ làm là yêu cầu HS trình bày bài học và vào cuối giờ, GV nhận xét vài nét trong một thời gian ngắn”. LdL cũng không nên nhầm lẫn với hình thức dạy kèm. Điểm khác biệt cơ bản giữa giờ học theo phương pháp LdL với dạy kèm (gia sư) là ở chỗ: Giờ học LdL luôn có sự hiện diện của GV chuyên nghiệp với vai trò là một chuyên gia.

II. Thách Thức Khi Vận Dụng Thực Hành Dạy Trong Môn Ngữ Văn

Việc vận dụng phương pháp học thông qua thực hành dạy trong môn Ngữ văn ở trường THPT đối mặt với một số thách thức. Thứ nhất, sự đồng nhất về lứa tuổi và trình độ của người dạy và người học có thể ảnh hưởng đến hiệu quả. Thứ hai, nghiệp vụ sư phạm và kiến thức của người dạy (HS) chưa hoàn chỉnh. Thứ ba, phương tiện và nguồn tư liệu học tập có thể hạn chế. Tuy nhiên, những thách thức này có thể được giải quyết bằng cách GV hướng dẫn, hỗ trợ HS chuẩn bị bài giảng kỹ lưỡng, cung cấp tài liệu tham khảo và tạo điều kiện cho HS trao đổi, học hỏi lẫn nhau. Quan trọng nhất là tạo ra một môi trường học tập cởi mở, khuyến khích sự sáng tạo và tự tin của HS. Đổi mới phương pháp dạy học ngữ văn là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự nỗ lực và tâm huyết của cả GV và HS.

2.1. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Ứng Dụng Phương Pháp LdL

Hiệu quả ứng dụng LdL chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Tính đồng nhất về lứa tuổi và trình độ của người dạy và người học là một yếu tố quan trọng. Sự chưa hoàn chỉnh về nghiệp vụ sư phạm và kiến thức của người dạy cũng cần được xem xét. Các phương tiện và nguồn tư liệu học tập cũng đóng vai trò quan trọng. GV cần lưu ý đến những yếu tố này để có thể vận dụng phương pháp LdL một cách hiệu quả nhất.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá Năng Lực Thực Hành Ngữ Văn

Một trong những khó khăn khi vận dụng phương pháp LdL là đánh giá năng lực thực hành của HS. GV cần có những tiêu chí đánh giá rõ ràng, cụ thể và phù hợp với từng dạng bài học. Việc đánh giá không chỉ dựa trên kết quả cuối cùng mà còn phải chú trọng đến quá trình chuẩn bị, thực hiện và tương tác của HS. Cần khuyến khích HS tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau để nâng cao ý thức học tập và phát triển kỹ năng.

III. Hướng Dẫn Tổ Chức Giờ Học Ngữ Văn Theo Phương Pháp LdL

Để tổ chức giờ học Ngữ văn theo phương pháp học thông qua thực hành dạy hiệu quả, GV cần thực hiện các bước sau: Lập kế hoạch bài học chi tiết, giao nhiệm vụ dạy học cụ thể cho từng HS hoặc nhóm HS, cung cấp công cụ hỗ trợ học tập (tài liệu, sơ đồ tư duy, phiếu học tập), hướng dẫn HS chuẩn bị bài giảng. Trong quá trình triển khai giờ học, GV đóng vai trò điều phối, quan sát và hỗ trợ HS. Các bước thực hiện bao gồm: trình bày vấn đề, thảo luận nhóm nhỏ, thảo luận cả lớp, phản biện và kết luận vấn đề. Sau khi kết thúc giờ học, GV cần kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS, đồng thời khuyến khích HS tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Ứng dụng công nghệ trong dạy học ngữ văn thực hành cũng là một yếu tố quan trọng để tăng tính tương tác và hấp dẫn của giờ học.

3.1. Quy Trình Áp Dụng Phương Pháp LdL Trong Dạy Học Ngữ Văn

Quy trình áp dụng phương pháp LdL trong dạy học Ngữ văn bao gồm các bước sau: Lập kế hoạch bài học, giao nhiệm vụ dạy học, cung cấp cho HS những công cụ hỗ trợ học tập, chuẩn bị bài học, triển khai giờ học trên lớp (trình bày vấn đề, thảo luận trong nhóm nhỏ, thảo luận cả lớp, phản biện, trả lời phản biện và kết luận vấn đề), kiểm tra, đánh giá.

3.2. Vai Trò Của Giáo Viên Ngữ Văn Trong Phương Pháp LdL

Trong phương pháp LdL, GV đóng vai trò là người hướng dẫn, người điều phối và người đánh giá. GV hướng dẫn HS chuẩn bị bài giảng, điều phối các hoạt động trên lớp và đánh giá kết quả học tập của HS. GV cần tạo ra một môi trường học tập cởi mở, khuyến khích sự sáng tạo và tự tin của HS.

3.3. Các Dạng Bài Học Ngữ Văn Phù Hợp Với Phương Pháp LdL

Phương pháp LdL có thể được áp dụng cho nhiều dạng bài học Ngữ văn khác nhau, như bài đọc hiểu văn bản văn học, bài tiếng Việt, bài làm văn. Với mỗi dạng bài học, GV cần có những điều chỉnh phù hợp để đảm bảo hiệu quả. Ví dụ, trong bài đọc hiểu văn bản văn học, HS có thể đóng vai các nhân vật trong tác phẩm để phân tích, bình luận.

IV. Vận Dụng Thực Hành Dạy Ngữ Văn Ví Dụ Cụ Thể và Bài Tập

Để minh họa cho việc vận dụng phương pháp học thông qua thực hành dạy trong môn Ngữ văn, có thể đưa ra một số ví dụ cụ thể. Ví dụ, trong bài giảng về tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, HS có thể đóng vai các nhân vật Kiều, Từ Hải, Tú Bà để tái hiện lại các tình huống trong truyện và phân tích tâm lý nhân vật. Hoặc trong bài giảng về phương pháp dạy học sáng tạo môn ngữ văn, HS có thể tự thiết kế các trò chơi, hoạt động tương tác để giúp các bạn hiểu bài một cách dễ dàng và thú vị hơn. Các bài tập thực hành môn ngữ văn cũng cần được thiết kế sao cho khuyến khích HS vận dụng kiến thức đã học vào thực tế, phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo.

4.1. Ví Dụ Về Vận Dụng Phương Pháp LdL Trong Dạy Học Ngữ Văn

Ví dụ, trong bài giảng về tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, HS có thể đóng vai các nhân vật Kiều, Từ Hải, Tú Bà để tái hiện lại các tình huống trong truyện và phân tích tâm lý nhân vật. Hoặc trong bài giảng về phương pháp dạy học tích cực ngữ văn, HS có thể tự thiết kế các trò chơi, hoạt động tương tác để giúp các bạn hiểu bài một cách dễ dàng và thú vị hơn.

4.2. Bài Tập Thực Hành Ngữ Văn Theo Hướng Trải Nghiệm Sáng Tạo

Các bài tập thực hành môn ngữ văn cần được thiết kế sao cho khuyến khích HS vận dụng kiến thức đã học vào thực tế, phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo. Ví dụ, HS có thể viết một bài luận phân tích một vấn đề xã hội từ góc nhìn của một nhân vật văn học, hoặc thiết kế một dự án truyền thông để quảng bá một tác phẩm văn học.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Vận Dụng Thực Hành Dạy Trong Môn Ngữ Văn

Việc đánh giá hiệu quả của phương pháp học thông qua thực hành dạy trong môn Ngữ văn cần dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm: động cơ và hứng thú học tập của HS, kiến thức và kỹ năng của HS, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế. GV cần thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, như quan sát trực tiếp, phiếu hỏi, bài kiểm tra, bài luận, dự án. Quan trọng nhất là tạo ra một hệ thống đánh giá công bằng, khách quan và khuyến khích sự tiến bộ của HS. Đánh giá năng lực thực hành môn ngữ văn không chỉ là đánh giá kiến thức mà còn là đánh giá kỹ năng, thái độ và phẩm chất của HS.

5.1. Tiêu Chí Đánh Giá Hiệu Quả Phương Pháp LdL Trong Ngữ Văn

Việc đánh giá hiệu quả của phương pháp LdL trong môn Ngữ văn cần dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm: động cơ và hứng thú học tập của HS, kiến thức và kỹ năng của HS, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế.

5.2. Phương Pháp Thu Thập Thông Tin Đánh Giá Hiệu Quả LdL

GV cần thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, như quan sát trực tiếp, phiếu hỏi, bài kiểm tra, bài luận, dự án. Quan trọng nhất là tạo ra một hệ thống đánh giá công bằng, khách quan và khuyến khích sự tiến bộ của HS.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Của Phương Pháp Thực Hành Dạy Ngữ Văn

Phương pháp học thông qua thực hành dạy là một phương pháp dạy học tích cực, có nhiều tiềm năng trong việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở trường THPT. Tuy nhiên, để vận dụng phương pháp này một cách hiệu quả, GV cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, linh hoạt và sáng tạo. Cần tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá để hoàn thiện phương pháp này, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp để cùng nhau nâng cao chất lượng dạy học. Dạy học ngữ văn phát triển năng lực là mục tiêu cuối cùng của mọi phương pháp dạy học.

6.1. Lợi Ích Của Phương Pháp Học Thông Qua Thực Hành Trong Ngữ Văn

Phương pháp học thông qua thực hành mang lại nhiều lợi ích cho cả người dạy và người học. Người dạy có cơ hội củng cố kiến thức, phát triển kỹ năng sư phạm và nâng cao sự tự tin. Người học được học tập một cách chủ động, sáng tạo và tương tác, từ đó nâng cao hứng thú và hiệu quả học tập.

6.2. Hướng Phát Triển Của Phương Pháp LdL Trong Dạy Học Ngữ Văn

Cần tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá để hoàn thiện phương pháp LdL, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm với đồng nghiệp để cùng nhau nâng cao chất lượng dạy học. Cần chú trọng đến việc tích hợp công nghệ thông tin vào quá trình dạy và học để tăng tính tương tác và hấp dẫn.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông tại Việt Nam, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập là một yêu cầu cấp thiết. Theo ước tính, số lượng học sinh trung học phổ thông (THPT) tại Việt Nam hiện nay lên đến hàng triệu em, trong khi đó, việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn vẫn còn nhiều thách thức. Phương pháp “Học thông qua thực hành dạy” (Learning by Teaching - LdL) do TS. Jean Pol Martin phát triển từ những năm 1980 đã được áp dụng thành công ở nhiều quốc gia phát triển như Đức, Mỹ, Pháp, Nhật Bản với hiệu quả rõ rệt trong việc kích thích sự chủ động, sáng tạo và phát triển kỹ năng tự học của học sinh.

Luận văn này tập trung nghiên cứu khả năng vận dụng phương pháp LdL trong môn Ngữ văn ở các trường THPT tại Việt Nam, đặc biệt là trên địa bàn thành phố Nam Định. Mục tiêu nghiên cứu nhằm giới thiệu hệ thống lý thuyết về phương pháp LdL, khảo sát tính khả thi và đề xuất quy trình vận dụng phương pháp này trong dạy học Ngữ văn, đồng thời thử nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả thực tiễn. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các lớp học Ngữ văn THPT với đối tượng là giáo viên và học sinh, trong khoảng thời gian từ năm 2009 đến 2010.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đa dạng hóa phương pháp dạy học Ngữ văn, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong công tác đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Phương pháp LdL dựa trên triết lý giáo dục của Seneca: “Khi dạy cho người khác là chúng ta đang học”, được phát triển thành hệ thống lý luận hoàn chỉnh bởi TS. Jean Pol Martin. LdL là phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh (HS) đóng vai trò người dạy, tự nghiên cứu và truyền đạt kiến thức cho bạn học dưới sự hướng dẫn của giáo viên (GV). 

Khung lý thuyết của luận văn bao gồm:

- **Lý thuyết học tập tích cực**: Nhấn mạnh vai trò chủ động của người học trong quá trình tiếp thu kiến thức thông qua hoạt động thực hành, thảo luận và phản biện.
- **Mô hình lớp học tương tác**: Lớp học được tổ chức theo mô hình vòng tròn hoặc hình chữ U, tạo điều kiện cho sự trao đổi, tranh luận giữa HS và GV.
- **Khái niệm tự học và tự đánh giá**: HS không chỉ học mà còn tự đánh giá và cùng đánh giá quá trình học tập của bản thân và bạn bè, qua đó phát triển kỹ năng tự học và phản biện.
- **Nguyên tắc bàn giao trách nhiệm học tập cho HS**: HS chịu trách nhiệm chuẩn bị và truyền đạt nội dung bài học, GV giữ vai trò tư vấn, hỗ trợ và đánh giá.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng gồm: phương pháp dạy học tích cực, học thông qua thực hành dạy (LdL), tự học, thảo luận nhóm, đánh giá đồng đẳng.

### Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu, khảo sát thực tiễn và thử nghiệm sư phạm.

- **Nguồn dữ liệu**: 
  - Tài liệu lý thuyết về phương pháp LdL và các phương pháp dạy học tích cực.
  - Bộ sách giáo khoa Ngữ văn THPT chuẩn hiện hành.
  - Khảo sát thực tế tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Nam Định, chủ yếu là trường THPT Trần Hưng Đạo.
  - Phiếu điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh.
  - Kết quả thử nghiệm sư phạm vận dụng phương pháp LdL trong các giờ học Ngữ văn.

- **Phương pháp phân tích**:
  - Phân tích nội dung chương trình và SGK Ngữ văn để đánh giá tính phù hợp của phương pháp LdL.
  - Phân tích định tính và định lượng kết quả khảo sát, phỏng vấn.
  - Đánh giá kết quả thử nghiệm sư phạm qua các tiêu chí về động cơ, hứng thú học tập, kiến thức và kỹ năng của học sinh.

- **Timeline nghiên cứu**: 
  - Nghiên cứu tài liệu và khảo sát thực trạng: 3 tháng.
  - Thử nghiệm sư phạm tại trường THPT Trần Hưng Đạo: 4 tháng.
  - Phân tích dữ liệu và hoàn thiện luận văn: 2 tháng.

Cỡ mẫu khảo sát gồm khoảng 86 học sinh và 10 giáo viên Ngữ văn tham gia phỏng vấn và điều tra.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Phát hiện 1**: Học sinh THPT có đặc điểm tâm lý phù hợp với phương pháp LdL, với 85% học sinh có khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và mong muốn được thể hiện bản thân trong học tập. Tỷ lệ học sinh tự tin tham gia vai trò người dạy trong giờ học LdL đạt khoảng 7%, tuy còn thấp nhưng có xu hướng tăng khi được hướng dẫn kỹ lưỡng.

- **Phát hiện 2**: Chương trình Ngữ văn THPT hiện hành có cấu trúc bài học rõ ràng, thuận lợi cho việc áp dụng phương pháp LdL, đặc biệt là các bài khái quát văn học và các văn bản không hư cấu. Khoảng 11 bài học với tổng thời lượng 16 tiết được xác định phù hợp để triển khai LdL.

- **Phát hiện 3**: Điều kiện học tập tại các trường THPT trên địa bàn Nam Định tương đối đầy đủ với ít nhất 1-2 phòng học đa phương tiện, thư viện và kết nối Internet, đáp ứng yêu cầu về phương tiện và tài liệu học tập cho phương pháp LdL. Tuy nhiên, sĩ số lớp học lớn (45-60 học sinh) gây khó khăn trong việc kiểm soát hoạt động thảo luận.

- **Phát hiện 4**: Thử nghiệm sư phạm cho thấy phương pháp LdL giúp tăng động cơ và hứng thú học tập của học sinh, đồng thời nâng cao kỹ năng tự học, thảo luận và trình bày. Tuy nhiên, việc chuẩn bị bài và tổ chức giờ học theo LdL đòi hỏi nhiều thời gian và công sức hơn so với phương pháp truyền thống.

### Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp LdL phù hợp với đặc điểm tâm lý và năng lực của học sinh THPT, nhất là trong việc phát triển tư duy độc lập, sáng tạo và kỹ năng giao tiếp. So với các phương pháp truyền thống, LdL tạo ra môi trường học tập tương tác cao, giúp học sinh chủ động tiếp cận kiến thức qua hoạt động dạy lại bạn bè, từ đó nâng cao hiệu quả tiếp thu.

Tuy nhiên, việc áp dụng LdL trong môn Ngữ văn cũng gặp một số thách thức như thời gian chuẩn bị bài dài, yêu cầu cao về kỹ năng sư phạm của học sinh đóng vai trò người dạy, và khó khăn trong quản lý lớp học đông học sinh. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, những khó khăn này là phổ biến và có thể khắc phục bằng việc đào tạo giáo viên, xây dựng kế hoạch bài học phù hợp và sử dụng công nghệ hỗ trợ.

Việc lựa chọn nội dung bài học phù hợp để áp dụng LdL là yếu tố then chốt, trong đó các bài khái quát văn học và văn bản không hư cấu được đánh giá là dễ triển khai và hiệu quả hơn so với các tác phẩm văn học phức tạp. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỉ lệ học sinh tự tin, biểu đồ phân bố các dạng bài học phù hợp và bảng so sánh ưu nhược điểm của phương pháp LdL.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Đào tạo giáo viên**: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp LdL cho giáo viên Ngữ văn nhằm nâng cao năng lực hướng dẫn, quản lý lớp học và hỗ trợ học sinh trong quá trình thực hiện. Mục tiêu đạt 80% giáo viên được đào tạo trong vòng 1 năm.

- **Xây dựng kế hoạch bài học**: Phát triển bộ tài liệu hướng dẫn chi tiết về quy trình áp dụng LdL cho từng dạng bài học trong chương trình Ngữ văn THPT, đặc biệt tập trung vào các bài khái quát văn học và văn bản không hư cấu. Thực hiện trong 6 tháng với sự phối hợp của các chuyên gia giáo dục.

- **Tăng cường trang thiết bị**: Đầu tư nâng cấp phòng học đa phương tiện, thư viện điện tử và kết nối Internet tại các trường THPT, đặc biệt ở các vùng khó khăn, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiếp cận tài liệu và công cụ học tập. Mục tiêu hoàn thành trong 2 năm.

- **Tổ chức thử nghiệm mở rộng**: Mở rộng thử nghiệm phương pháp LdL tại các trường THPT trên địa bàn tỉnh Nam Định và các tỉnh lân cận để thu thập thêm dữ liệu, đánh giá hiệu quả và điều chỉnh phương pháp phù hợp với điều kiện thực tế. Thời gian thực hiện 1 năm.

- **Khuyến khích sự tham gia của học sinh**: Xây dựng các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ học tập theo phương pháp LdL để tăng cường kỹ năng giao tiếp, thuyết trình và làm việc nhóm cho học sinh. Triển khai song song với các hoạt động chính khóa.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Giáo viên Ngữ văn THPT**: Nắm bắt phương pháp LdL để đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao hiệu quả giờ học, phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh.

- **Nhà quản lý giáo dục**: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách đào tạo giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và phát triển chương trình đào tạo phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục.

- **Sinh viên sư phạm Ngữ văn**: Là tài liệu tham khảo quý giá giúp sinh viên hiểu rõ về phương pháp dạy học tích cực, chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy trong tương lai.

- **Các nhà nghiên cứu giáo dục**: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để tiếp tục nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực trong giáo dục phổ thông.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Phương pháp LdL là gì?**  
LdL là phương pháp dạy học tích cực, trong đó học sinh đóng vai trò người dạy, tự nghiên cứu và truyền đạt kiến thức cho bạn học dưới sự hướng dẫn của giáo viên.

2. **Phương pháp LdL có phù hợp với học sinh THPT không?**  
Có, học sinh THPT có khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và nhu cầu thể hiện bản thân phù hợp với yêu cầu của phương pháp LdL.

3. **Những khó khăn khi áp dụng LdL trong dạy học Ngữ văn là gì?**  
Bao gồm thời gian chuẩn bị bài dài, yêu cầu kỹ năng sư phạm của học sinh người dạy, và khó khăn trong quản lý lớp học đông học sinh.

4. **Làm thế nào để giáo viên chuẩn bị cho giờ học theo phương pháp LdL?**  
Giáo viên cần lên kế hoạch bài học chi tiết, phân công nhiệm vụ phù hợp, hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài và tổ chức các hoạt động thảo luận hiệu quả.

5. **Phương pháp LdL có thể áp dụng cho những dạng bài học nào trong môn Ngữ văn?**  
Phù hợp nhất với các bài khái quát văn học, văn bản không hư cấu, và có thể sử dụng như một kỹ thuật hỗ trợ trong giờ đọc hiểu tác phẩm văn học phức tạp.

## Kết luận

- Phương pháp LdL là một phương pháp dạy học tích cực, phù hợp với đặc điểm tâm lý và năng lực của học sinh THPT, giúp phát huy tính chủ động, sáng tạo và kỹ năng tự học.  
- Chương trình Ngữ văn THPT hiện hành có nhiều điểm thuận lợi để áp dụng phương pháp LdL, đặc biệt trong các bài khái quát văn học và văn bản không hư cấu.  
- Điều kiện học tập tại các trường THPT trên địa bàn Nam Định tương đối đầy đủ, đáp ứng yêu cầu về phương tiện và tài liệu học tập cho LdL, tuy nhiên cần chú ý đến việc quản lý lớp học đông học sinh.  
- Việc áp dụng LdL đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng của giáo viên và học sinh, đồng thời cần có sự hỗ trợ về đào tạo giáo viên và đầu tư cơ sở vật chất.  
- Đề xuất mở rộng thử nghiệm và đào tạo giáo viên nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng phương pháp LdL trong dạy học Ngữ văn phổ thông.

**Hành động tiếp theo**: Các trường THPT và sở giáo dục cần phối hợp triển khai đào tạo, thử nghiệm mở rộng và đầu tư cơ sở vật chất để phát huy tối đa hiệu quả của phương pháp LdL trong đổi mới giáo dục Ngữ văn.

**Kêu gọi**: Giáo viên Ngữ văn hãy chủ động tìm hiểu và áp dụng phương pháp LdL để nâng cao chất lượng giảng dạy, đồng thời học sinh hãy tích cực tham gia để phát triển toàn diện năng lực cá nhân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài. Cách đây hơn 300 năm, nhà giáo dục học lỗi lạc GI. Comenski (1592 – 1670) đã xác định: “Nhiệm vụ đầu tiên và cuối cùng của lí luận dạy học là phát hiện và nhận biết những phƣơng pháp dạy học nào làm cho GV chỉ cần dạy ít mà HS học đƣợc nhiều và làm cho nhà trƣờng bớt sự nhàm chán và bớt sự nhọc nhằn”.

Cho đến nay, những suy nghĩ của Comenski vẫn có giá trị thời sự và ý nghĩa tích cực. Đối với những GV đang tham gia vào qúa trình giảng dạy, việc tìm hiểu và áp dụng những PPDH nhƣ thế vẫn là một thách thức lớn. Vẫn biết tuỳ thuộc vào phong cách giảng dạy và đặc điểm môn học, trong hành trang của mỗi giáo viên có rất nhiều những PPDH khác nhau. Tuy nhiên việc cập nhật và áp dụng những PPDH hiện đại vẫn luôn luôn là một phần công việc đƣợc GV quan tâm trong quá trình đổi mới phƣơng pháp.

Trong hành trình đi tìm những PPDH “làm cho GV chỉ cần dạy ít mà HS học đƣợc nhiều và làm cho nhà trƣờng bớt sự nhàm chán và bớt sự nhọc nhằn” nhƣ Comenski đề xuất, chúng tôi nhận thấy phƣơng pháp HTQTHD của J. Martin có thể tạo ra những thay đổi tích cực trong cách dạy, cách học của GV và HS; đem lại cho giờ học Ngữ văn một không khí học tập mới. (Tên gọi phƣơng pháp HTQTHD đƣợc dịch từ thuật ngữ tiếng Anh “learning by teaching”. Trong nguyên bản tiếng Đức, phƣơng pháp này có tên là “Lernen durch Lerhen” - viết tắt là LdL.

Ngoài ra, phƣơng pháp HTQTHD còn đƣợc biết đến dƣới một cái tên khác “peer tutoring” - dạy học đồng trang lứa. Để thống nhất, khi nói đến phƣơng pháp HTQTHD của Jean Pol Martin, giới nghiên cứu trên thế giới thƣờng sử dụng tên ngắn: phƣơng pháp LdL. Để thuận tiện hơn trong quá trình sử dụng, từ đây, chúng tôi cũng sử dụng thuật ngữ LdL để gọi tên phƣơng pháp của Jean Pol Martin). Là một trong những phƣơng pháp dạy học đã đƣợc nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nƣớc trên thế giới, phƣơng pháp LdL đã thể hiện đƣợc những ƣu điểm nổi bật của mình trong việc hƣớng tới đáp ứng các mục tiêu của giáo dục hiện đại mà UNESCO đề xƣớng: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình” (learning to know, learning to do, learning to live together, learning to be)[43].

Phƣơng pháp LdL đƣợc đánh giá là một trong những PPDH tích cực, có ảnh 8 z hƣởng sâu rộng trong phong trào cải cách giáo dục ở Đức những năm đầu thế kỉ XXI. Từng đƣợc HS-SV ở nhiều nƣớc có nền giáo dục tiến tiến nhƣ: Mĩ, Anh, Pháp, Nhật…hào hứng đón nhận và áp dụng, phƣơng pháp LdL ngày càng đƣợc phổ biến rộng rãi, đƣợc phát triển và hoàn thiện cho phù hợp với thực tiễn. Tìm hiểu các vấn đề lí thuyết và quá trình vận dụng phƣơng pháp, có thể dễ dàng nhận thấy LdL đáp ứng những yêu cầu mà Luật giáo dục Việt Nam đề ra: “Phƣơng pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tƣ duy sáng tạo của ngƣời học; bồi dƣỡng cho ngƣời học năng lực tự học, khả năng trƣởng thành, lòng say mê học tập và ý chí vƣơn lên”[1, điều 28]. Do vậy, đối với những GV có nhiều trăn trở, tìm tòi trong công cuộc đổi mới phƣơng pháp, LdL có thể gợi mở một hƣớng đi mới và đem lại nhiều triển vọng.

Đáng tiếc là ở Việt Nam hiện nay, phƣơng pháp này còn khá mới mẻ, nó chƣa đƣợc giới thiệu kĩ lƣỡng và chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Có thể nói LdL hầu nhƣ chƣa đƣợc quan tâm và triển khai trong nhà trƣờng phổ thông. Thực hiện đề tài “Vận dụng phƣơng pháp học thông qua thực hành dạy trong môn Ngữ văn ở trƣờng trung học phổ thông”, chúng tôi hi vọng tìm đƣợc một hƣớng đi tích cực trong quá trình đổi mới PPDH của bản thân đồng thời giúp cho GV Ngữ văn quan tâm hơn đến phƣơng pháp này và áp dụng vào quá trình dạy học của mình nhằm nâng cao chất lƣợng học tập bộ môn. Lịch sử nghiên cứu.

Cha đẻ của phƣơng pháp LdL là tiến sĩ Jean-Pol Martins, ngƣời Đức. Dựa trên triết lí của nhà triết học Seneca, ngƣời Roman: ““Khi dạy cho ngƣời khác nghĩa là chúng ta đang học” (By teaching, we are learning)[37], năm 1980 ông đã phát triển một hệ thống lí luận hoàn chỉnh về phƣơng pháp LdL sau nhiều năm nghiên cứu và tiến hành thực nghiệm. Phƣơng pháp này đã đƣợc nhiều trƣờng học ở Đức, Mỹ, Autralia, Anh, Pháp…. Trên thế giới, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có uy tín về tính khả thi của việc áp dụng phƣơng pháp này.

Tiêu biểu là các công trình của Cohen (1982), Hedin (1987), Goodlas và Hirst (1989), Benard (1990) và Swengel (1991). Các nhà nghiên cứu đã khảo sát và khẳng định những lợi ích của phƣơng pháp “dạy học đồng trang lứa” (Peer tutoring - một tên khác của phƣơng pháp LdL) đối với sinh viên dạy và sinh 9 z viên đƣợc dạy. Ngoài ra, cũng đã có nhiều nghiên cứu về các nhân tố ảnh hƣởng đến hiệu quả áp dụng phƣơng pháp LdL nhƣ tính đồng nhất tƣơng đối về lứa tuổi của ngƣời dạy và ngƣời đƣợc dạy (DePaulo, 1989), sự chƣa hoàn thiện về tính sƣ phạm và kiến thức của một số sinh viên dạy (Willis và Cowder, 1974), hay việc thiếu duy trì đều đặn những tiến bộ đạt đƣợc của SV đƣợc dạy (Atherly, 1989).45] Cho đến nay, ở Việt Nam, phƣơng pháp LdL vẫn chƣa đƣợc nhiều ngƣời quan tâm, chú ý. Khảo sát một số tài liệu, giáo trình giáo dục học dùng cho sinh viên các trƣờng sƣ phạm chúng tôi thấy khi giới thiệu về các phƣơng pháp dạy học các tác giả không đề cập đến phƣơng pháp LdL.

Ngƣời đầu tiên tìm hiểu và giới thiệu về phƣơng pháp LdL ở Việt Nam là TS. Nguyễn Thị Phƣơng Hoa (ĐHNN - ĐHQGHN). Trong bài viết: “Dạy học thông qua thực hành dạy - một phƣơng hƣớng tích cực trong đào tạo giáo viên” đăng trên tạp chí giáo dục số 123 (tháng 10 năm 2005), tác giả giới thiệu khái niệm và một số vấn đề cơ bản về phƣơng pháp LdL (tên phƣơng pháp đƣợc dịch là “Dạy học thông qua thực hành dạy”). TS khẳng định phƣơng pháp này có nhiều ƣu điểm và đặc biệt hữu ích khi sử dụng trong đào tạo giáo viên.

Nguyễn Thị Phƣơng Hoa đã khuyến khích thử nghiệm phƣơng pháp này ở một số môn học tại trƣờng ĐHNN - ĐHQGHN. Tiến trình thực hiện và những thông tin phản hồi về việc áp dụng phƣơng pháp LdL đối với SV hệ chất lƣợng cao thuộc khoa Ngôn ngữ và văn hoá Anh - Mĩ đƣợc dẫn đăng trên tạp chí khoa học ĐHSP Hà Nội số 6 (tháng 12 năm 2005). Theo tìm hiểu của chúng tôi, phƣơng pháp LdL cũng đã đƣợc một số GV môn tiếng Anh (ĐHNN - ĐHQGHN) áp dụng để dạy cho học viên cao học từ năm 2005 đến nay.Trong một hội thảo cấp trƣờng về đổi mới phƣơng pháp dạy học, ThS. Nguyễn Vân Anh (trƣờng CĐSP Nha Trang) đã kế thừa những nghiên cứu của TS.

Nguyễn Thị Phƣơng Hoa và tiếp tục khẳng định sử dụng phƣơng pháp LdL là một phƣơng thức đổi mới phƣơng pháp dạy học hiệu quả. Ngoài ra, ở bài viết “Hƣớng dẫn tổ chức dạy học sinh giỏi các chuyên đề chuyên sâu”, TS. Đỗ Ngọc Thống đã giới thiệu một vài nét cơ bản về phƣơng pháp LdL của Martin (tên phƣơng pháp đƣợc dịch là “học qua dạy”) và khẳng định: 10 z “Phƣơng pháp này rất phù hợp với việc học các chuyên đề chuyên sâu của HS chuyên văn. 47] Tóm lại, ở bậc ĐH – CĐ, phƣơng pháp LdL đã bắt đầu đƣợc chú ý và đƣa vào thử nghiệm.

Tuy nhiên chƣa có tác giả hoặc công trình nào đi sâu nghiên cứu việc sử dụng phƣơng pháp LdL trong giảng dạy các môn học ở nhà trƣờng phổ thông nói chung cũng nhƣ môn Ngữ văn trong trƣờng THPT nói riêng. Mục đích nghiên cứu. Chúng tôi thực hiện đề tài này với mong muốn : - Giới thiệu phƣơng pháp LdL một cách tƣơng đối hệ thống và chỉ ra khả năng vận dụng của nó đối với môn Ngữ văn ở trƣờng THPT. - Đề xuất hƣớng vận dụng phƣơng pháp này vào tổ chức dạy học Ngữ văn trong nhà trƣờng phổ thông.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Để đạt đƣợc mục đích trên, đề tài đã tiến hành thực hiện các nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu bản chất, đặc điểm và yêu cầu của phƣơng pháp LdL - Khảo sát khả năng vận dụng phƣơng pháp này vào chƣơng trình Ngữ văn THPT ở Việt Nam. - Nghiên cứu quy trình vận dụng phƣơng pháp LdL cho một số kiểu bài học cụ thể. - Thử nghiệm sƣ phạm vận dụng phƣơng pháp LdL.

Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Nhƣ tên đề tài đã chỉ ra, đối tƣợng nghiên cứu của luận văn là định hƣớng vận dụng phƣơng pháp LdL cho môn Ngữ văn ở trƣờng THPT. Khách thể nghiên cứu.

Khách thể nghiên cứu của luận văn là quá trình dạy học của GV và HS trong giờ Ngữ văn ở trƣờng THPT. Phạm vi nghiên cứu. Trên thế giới, phƣơng pháp LdL từng đƣợc áp dụng ở nhiều cấp học, nhiều môn học với quy mô khác nhau. Phƣơng pháp LdL có thể đƣợc áp dụng cho HS trong một 11 z trƣờng, HS-SV lớp trên dạy cho HS-SV lớp dƣới một số bài trong chƣơng trình học hoặc cho toàn bộ khoá học ở bậc đại học với nhiều môn học khác nhau.

Trong khuôn khổ đề tài này, căn cứ vào tình hình thực tiễn của nhà trƣờng Việt Nam, chúng tôi chỉ nghiên cứu việc vận dụng phƣơng pháp LdL trong giới hạn là một phƣơng pháp dạy học đƣợc sử dụng cho các bài học trên lớp của môn Ngữ văn ở trƣờng trung học phổ thông. Để tạo ra cái nhìn khách quan về tính khả thi của việc vận dụng phƣơng pháp đối với môn học, các phân tích, đánh giá của chúng tôi chủ yếu dựa trên bộ SGK chƣơng trình chuẩn và các đối tƣợng HS theo học bộ sách này. Việc khảo sát, thử nghiệm đƣợc chúng tôi tiến hành ở một số trƣờng THPT trên địa bàn thành phố Nam Định, chủ yếu là trƣờng THPT Trần Hƣng Đạo. Câu hỏi nghiên cứu.

Nên vận dụng phƣơng pháp LdL trong môn Ngữ văn THPT ở nhà trƣờng Việt Nam hiện nay nhƣ thế nào ? 9. Giả thuyết nghiên cứu.