MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nói chung thì nhiệm vụ hỗ trợ phụ nữ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, góp phần tạo nên công ăn việc làm cho phụ nữ là vô cùng quan trọng. Chính vì vậy, nhiều câu lạc bộ nữ doanh nhân ra đời, các chương trình hội nghị, hội thảo được tổ chức đều đặn hàng năm nhằm hỗ trợ nữ doanh nhân vận hành hiệu quả doanh nghiệp - Theo số liệu từ điều tra doanh nghiệp Phòng Công nghiệp và Thương Mại Việt Nam (VCCI), tỷ lệ doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ năm 2020 là 23,4% (VCCI, 2020) Tuy nhiên, dù tỷ lệ doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ ở Việt Nam có một số cải thiện trong giai đoạn 2011-2018 nhưng lại giảm trong các năm 2019-2020, chưa đạt được các mục tiêu đề ra trong chiến lược quốc gia về bình đẳng giới. Quy mô doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tập trung ở mức nhỏ, siêu nhỏ, và với quy mô trung bình thấp hơn so với các doanh nghiệp do nam giới làm chủ.
Tại nước ta, năm 2015 có 95.906 doanh nghiệp do nữ làm chủ, chiếm 21% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động theo dữ liệu thống kê điều tra doanh nghiệp năm 2014 của tổng cục thống kê (IFC, 2015). Theo số liệu mới nhất (2020), số doanh nghiệp do nữ làm chủ trong tổng số 811.538 doanh nghiệp đang hoạt động trên toàn quốc tính đến 31 tháng 12 năm 2020 là 242. (Cục quản lý kinh doanh, bộ kế hoạch và đầu tư, 2020) Ngoài ra, tại khu vực TPHCM theo Thống kê về tỷ lệ nữ doanh nhân tại TP.HCM (2024) - báo cáo của Hội Nữ Doanh nhân TP.HCM, công bố trong năm 2024, cho thấy nữ doanh nhân chiếm hơn 28% tổng số doanh nhân tại TP.HCM, tương đương với khoảng 156.800 nữ doanh nhân, trong số hơn 560000 doanh nghiệp của thành phố (VnEconomy, 2022). Tuy nhiên, Thống kê của Grant Thornton International cho thấy tỷ lệ phụ nữ giữ các vị trí lãnh đạo trong những năm gần đây đã tăng chậm lại.
So với năm trước, tỷ lệ phụ nữ trong vai trò quản lý tại các doanh nghiệp tầm trung trên toàn cầu chỉ tăng 1 điểm phần trăm lên 33%. Trong khi đó, số lượng nữ lãnh đạo trong doanh nghiệp Việt Nam giảm một phần trăm so với năm trước. Kết quả này đặt ra những câu hỏi quan 1 trọng, đòi hỏi những giải pháp mạnh mẽ hơn để thúc đẩy bình đẳng giới trong môi trường làm việc. (Grant Thornton IBR, 2024) Hình 1 : Tỷ lệ phụ nữ giữ vai trò lãnh đạo cấp cao theo khu vực Nguồn: Grant Thornton International, 2024 Hình 2 : Tỷ lệ doanh nghiệp theo giới của chủ doanh nghiệp 2011-2020 Nguồn: VCCI-USAID, điều tra PCI, 2020 Theo kết quả nghiên cứu năm 2013 của Lê Thị Mai về “Xung đột vai trò trong công việc - gia đình ở nữ doanh nhân thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay”, cho thấy mức độ quá tải vai trò công việc-gia đình mà nữ doanh nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh phải đối mặt, bao gồm các khía 2 cạnh như thời gian, áp lực công việc và hành vi tại cả nơi làm việc lẫn môi trường gia đình.
Qua đó đã tiết lộ sự tồn tại của sự khác biệt đáng kể trong việc phản ánh mức độ xung đột giữa vai trò công việc và vai trò gia đình. (Lê Thị Mai, 2013) Ngoài ra, nghiên cứu chỉ ra rằng xung đột vai trò mang lại những tác động song phương, phụ thuộc vào "ngưỡng" căng thẳng mà mỗi cá nhân có thể chịu đựng. Đặc biệt, trong bối cảnh mức độ quá tải vai trò công việc-gia đình, cấu trúc vai trò công việc-gia đình của nữ doanh nhân không hề bị phá vỡ, cho thấy một sự thích ứng nhất định đối với áp lực từ cả hai phía. Nghiên cứu này cũng đã mở ra hướng tiếp cận mới về việc quản lý và hỗ trợ nữ doanh nhân, đặc biệt là trong việc giảm bớt gánh nặng từ áp lực công việc và vai trò gia đình, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống và năng suất làm việc.
Điều đáng quan tâm là trong năm 2019 khi chưa bị tác động bởi đại dịch Covid-19, kết quả kinh doanh giảm sút ở các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, chứng tỏ các nữ doanh nhân đang gặp nhiều khó khăn, trở ngại, tỷ lệ doanh nghiệp do nữ làm chủ cũng thua lỗ cao hơn so với các doanh nghiệp do nam giới làm chủ. Điều đáng nói ở đây, các nữ doanh nhân không chỉ bị áp lực từ việc kinh doanh mà họ còn bị áp lực của việc phải giữ cân bằng trong công việc và gia đình, điều đó dẫn đến sự kiệt sức do quá tải vai trò trong cuộc sống của các nữ doanh nhân theo nghiên cứu về sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống của các nữ doanh nhân khu vực miền trung - (Trương Thị Kim Cương, 2016). Với tỷ lệ vượt trội số lượng nữ doanh nhân tại thành phố Hồ Chí Minh so với toàn quốc, học viên chọn đề tài nghiên cứu về Vai trò và vị thế của nữ doanh nhân Thành phố Hồ Chí Minh từ gia đình đến thương trường để thấy được vai trò hiện tại của các nữ doanh nhân tại TP HCM trong gia đình và trên thương trường, là cơ sở để nhận diện một cách toàn diện những rào cản, khó khăn thách thức mà các nữ doanh nhân đang sinh sống TP HCM, phải đối mặt trong những năm gần đây, từ đó nhận định những yếu tố tác động từ gia đình và từ môi trường kinh doanh hay còn gọi là thương trường đã ảnh hưởng như thế nào đến hoạt động điều hành doanh nghiệp và cuộc sống của các nữ doanh nhân trong những năm gần đây. Hướng đến việc đề xuất các giải pháp giúp các nữ doanh nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh giảm quá tải vai trò, có giải pháp hiệu 3 quả hơn trong việc điều hành doanh nghiệp và có chất lượng cuộc sống tốt hơn, là tư liệu có tính thực tiễn cho các chương trình và chính sách hỗ trợ nữ doanh nhân.
Mục tiêu nghiên cứu: - Làm rõ quan niệm xã hội về vai trò và vị thế của phụ nữ trong gia đình và công việc ngoài xã hội. - Tìm hiểu sự thay đổi về vai trò và vị thế của phụ nữ trong gia đình và xã hội và những khó khăn, thuận lợi trong phát huy vai trò của nữ doanh nhân tại TP.HCM trong gia đình và kinh doanh. - Trên cơ sở kết quả nghiên cứu được, đề tài sẽ cung cấp một số hàm ý phù hợp và tích cực trong vấn đề nâng cao vai trò và vị thế của các nữ doanh nhân thành phố Hồ Chí Minh trong gia đình và trên thương trường nhằm giúp họ nâng cao vị thế lãnh đạo, cải thiện những phân biệt đối xử trong gia đình và trong kinh doanh để thành công hơn trong việc điều hành doanh nghiệp và có chất lượng cuộc sống tốt hơn, là tư liệu có tính thực tiễn cho các chương trình và chính sách hỗ trợ nữ doanh nhân. Câu hỏi nghiên cứu Trọng tâm nội dung nghiên cứu tập trung vào trả lời hai câu hỏi chính: - Quan niệm hiện nay về vai trò và vị thế của phụ nữ, cụ thể nữ doanh nhân trong gia đình và công việc ngoài xã hội ra sao? - Các giải pháp giúp nữ doanh nhân TPHCM phát triển Trong quá trình tổ chức các hoạt động cộng đồng cho các nữ doanh nhân trong năm 2022 trong khuôn khổ của dự án cộng đồng Artviet Ladies, tôi đã có nhiều cơ hội tiếp xúc, trò chuyện và tiến sâu vào cuộc sống của các nữ doanh nhân đang sinh sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Qua trải nghiệm này, tôi đã chứng kiến sự thay đổi đáng kể trong vai trò và thái độ của phụ nữ hiện đại so với thế hệ trước đó. Các nữ doanh nhân ngày nay đối diện với áp lực lớn hơn trong việc đồng thời quản lý công việc kinh doanh và trách nhiệm gia đình, đặt ra một loạt thách thức về việc quản lý thời gian và năng lượng. 4 Nhiều phụ nữ doanh nhân đã phải thể hiện khả năng đa nhiệm và quản lý thời gian hiệu quả hơn để đạt được thành công và hạnh phúc trong cuộc sống. Tuy nhiên, sự đa nhiệm và áp lực này thường dẫn đến tình trạng quá tải và cảm giác căng thẳng.
Một số phụ nữ doanh nhân đã chia sẻ về những áp lực và mâu thuẫn giữa việc tham gia các hoạt động cộng đồng và vai trò truyền thống trong gia đình, như trường hợp của Chị Trà My, giám đốc công ty Yến Sào…. Những chia sẻ này đã làm nổi bật sự đảm đang và sự tháo vát của phụ nữ doanh nhân trong quá trình đối mặt với những thách thức này. Từ những tâm sự và trải nghiệm của các nữ doanh nhân, tôi nhận ra vai trò quan trọng của họ không chỉ trong gia đình mà còn trong môi trường kinh doanh. Với môi trường kinh doanh hiện nay, vai trò và vị thế của nữ doanh nhân càng được phát huy khiến tôi đặt ra những câu hỏi về nhận diện của nữ doanh nhân tại TP HCM về vai trò và vị thế của mình hiện tại trong gia đình và trên thương trường như thế nào, quan điểm của họ về các nguồn lực hỗ trợ đã ảnh hưởng thế nào đến sự hạnh phúc và thành công của mình và chân dung nữ doanh nhân lý tưởng mà họ hướng tới.
Các câu hỏi này đã thúc đẩy quyết định của tôi trong việc chọn đề tài "Vai trò và vị thế của nữ doanh nhân tại Thành phố Hồ Chí Minh từ gia đình đến thương trường" để tiến hành nghiên cứu. Lịch sử nghiên cứu Theo như hiểu biết và thông tin mà tác giả đã tìm hiểu thì hiện nay có một số công trình nghiên cứu ở nước ta dưới dạng đề tài nghiên cứu khoa học, bài báo…có đề cập đến một số nội dung liên quan đến đề tài này.Tuy nhiên những thông tin và kết quả nghiên cứu của các đề tài đã thực hiện trước đây đã giúp tác giả có sự hiểu biết tổng quan về các vấn đề liên quan đến nữ doanh nhân, những khó khăn, thử thách mà họ phải đối mặt.