CHƯƠNG 1 NGƯỜI LA CHÍ Ở XÃ BẢN DÍU, HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG. Tộc danh/ tên gọi Tộc danh/ tên gọi là để phân biệt giữa tộc người này với tộc người khác. Mỗi tộc người có một tộc danh khác nhau, các tộc danh này được chia làm hai loại: do tộc người khác đặt cho và do tộc người đó tự gọi tên mình1. Qua các tài liệu của những nhà dân tộc học và các nhà nghiên cứu, dễ nhận thấy có khá nhiều quan điểm khi bàn về tên gọi người La Chí.
Trong tác phẩm Văn hóa truyền thống người La Chí, của Nguyễn Văn Huy có tích: “Vào năm 1904, trong cuốn Dân tộc học của các đạo quan binh của Lunel de Lajoquiere tên tự gọi của người La Chí được cho là Akhu với ý nghĩa “ Những người ”. Tuy nhiên qua tìm hiểu, phân tích cho thấy đây là sự nhầm lẫn của tác giả, những nhà nghiên cứu sau này đều thống nhất tên tự gọi của người La Chí là Cù tê2. Người La Chí tự gọi mình là Cù tê, và giải thích Cù tê có nghĩa là người mình. Các dân tộc khác quen gọi họ với nhiều tên gọi khác nhau như: Thổ đen, Mán La Chí, Xá…nhưng La Chí là tên gọi phổ biến hơn cả.
Ở mỗi địa phương, người La Chí còn lấy tên địa phương bằng tiếng dân tộc để gọi mình như người La Chí ở Bản Phùng là Y pí, Bản Díu là Y Tó, Bản Máy là Y Mía và Bản Pắng là Y poóng. Theo Hoàng Lương thì Cù Tên hay Y pí và Y poóng đều có nghĩa là người chúng ta hay dân tộc chúng ta, còn Nguyễn Văn Huy thì cho rằng Cù tê có nghĩa là Người mình. Như vầy tên tự gọi của người La Chí có thể coi là phân biệt với các tộc người khác khi tự gọi về dân tộc mình, như người Dao gọi mình Kim 1 Nguyễn Văn Huy, Văn hóa truyền thống của người La Chí, Nxb VHDT, HN.7 2 Vũ Tú Quyên, Người La Chi ở Hà Giang, Nxb VHDT, HN. KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP – VHDT – 13C 7 SVTH: Lộc Văn Huy GVHD: ThS.
Nguyễn Thị Thanh Vân Miền, Kiềm Miền (nghĩa là người ở rừng) để phân biệt những người ở núi hay những ngưởi ở thung lũng và vùng thấp… Đồng bào có ý thức rõ rệt về tộc người mình ngay trong ngôn ngữ của mình họ cũng có các tên gọi các dân tộc ngừời khác sống quanh họ như Kan Ti (người Việt), Pu Khé (Tày), Ka Dế (Nùng), Mìa Phư (Mông), Nhà Nhí (Dao), P’ung (ngưòi Hoa)… 1. Nguồn gốc tộc người La Chí ở xã Bản Díu huyện Xín Mần tỉnh Hà Giang. Cứ liệu truyền thuyết. Trong truyền thuyết dân gian La Chí còn lưu truyền câu chuyện kể rằng, Hoàng Dìn Thùng là tổ tiên của người La Chí.
Thân thể ông biểu tượng là dãy núi trùng điệp, trên đó các bản làng của người La Chí sinh sống. Trong số bản làng đó người La Chí Bản Díu là anh cả được sinh ra từ đầu của ông, người Bản Phùng là anh thứ hai được sinh ra từ bụng, và người bản Máy, Bản Pắng là em út sinh ra từ đôi chân của ông. Tuy nhiên truyền thuyết này còn có một dị bản kể rằng, ngày xưa, có nạn lụt lớn xảy ra, nước ngập mênh mông khắp núi rừng. Thấy vậy, Hoàng Dìn Thùng đã bế ba người con trai của mình chạy lên núi và sau đó cơ thể ông biến thành dãy núi.
Từ đó các con ông sinh sống trên thân thể của ông và trở thành tổ tiên của người La Chí. Tuy nhiên qua điền dã cũng có một số câu chuyện kể về nguồn gốc tộc ngươì La Chí với môtíp khác như: chuyện kể rằng người La Chí đi tìm vùng đất mới bằng việc thả bốn con bướm đi, mỗi con đỗ xuống môt chỗ nào thì nơi đó sẽ là cùng đất sinh sống của ngưòi La Chí. Và cùng mô típ này là chuyện kể việc người La Chí đã đuổi (hoặc thả) con ong và đi theo tới một vùng đất không thấy ong đâu nữa, họ nhận thấy đây là một vùng đất rộng, màu mỡ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP – VHDT – 13C 8 SVTH: Lộc Văn Huy GVHD: ThS. Nguyễn Thị Thanh Vân thuận lợi cho viêc làm ăn, sinh sống và chưa có ai ở.
Họ quyết định chọn nơi này để cư trú và sinh sống. Những truyền thuyết trên được truyền tụng đến ngày nay trong cộng đồng người La Chí tuy có những môtíp chuyện kể khác nhau về nguồn gốc tộc người của họ, nhưng đều thể hiện họ có chung nguồn gốc và là anh em một nhà. Ngoài các câu chuyện về nguồn gốc dân tộc mình, người La Chí còn giải thích sự hình thành các sự vật hiện tượng tự nhiên ngay tại nơi họ sinh sống. Các gò đất hay dãy núi xung quanh làng bản được lồng vào câu chuyện xưng Vương của người xưa với những kết cấu mang màu sắc huyền bí.
Điều này cho thấy, chỉ khi đã rất gắn bó với mảnh đất mình sinh sống qua nhiều thế hệ và coi đó là quê hương của mình thì mới có thể hoà đồng các hiện tượng của tự nhiên vào trong văn hoá và lối sống, tạo thành một bản sắc không thể tách rời của dân tộc mình. Việc chứng minh rằng nơi đây là quê hương của mình cũng được người La Chí thường xuyên nói tới thông qua câu chuyện về việc đấu trí giữ đất với các tộc người khác. Chuyện kể rằng khi xưa giữa người La Chí và hai tộc người Nùng và Tày mâu thuẫn trong việc khẳng định chủ quyền của mình trên mảnh đất người La Chí đang sinh sống. Theo người Tày thì đi tới đâu họ cũng chặt cây chuối làm dấu chủ quyền đất của mình, người Nùng thì đi tới đâu cũng cắt cỏ làm dấu đất, còn người La Chí thì đi tới đâu cũng đặt 3 hòn đá làm bếp nấu ăn để làm dấu.
Ba tộc người tranh cãi nơi đâu có dấu vết ám hiệu là đất của mình, cuộc tranh cãi cứ kéo dài và ngaỳ càng gay go không bên nào chịu thua. Trong lúc đó có một người La Chí nghĩ ra một kế, đề nghị mọi người cùng đốt toàn bộ vùng đất, nếu ai còn dấu của mình sẽ thắng. Các tộc người lập tức nổi lửa và đốt cháy toàn bộ vùng đất, khi lửa KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP – VHDT – 13C 9 SVTH: Lộc Văn Huy GVHD: ThS. Nguyễn Thị Thanh Vân tắt toàn bộ cỏ cháy hết, các vết chặt trên thân cây chuỗi cũng bị biến dạng và cháy rụi, và chỉ còn lại những bếp lửa trên mảnh đất của người La Chí.
Từ đó các tộc người khác không còn tranh chấp đất đai với người La Chí nữa. Cứ liệu khoa học - Cứ liệu lịch sử: Tài liệu sớm nhất hiên nay nói về người La Chí vào khoảng thế kỷ 18 trong tác phẩm Kiến Văn Tiểu Lục của Lê Quý Đôn ở mục Phong vực khi nói về Hà Tuyên có miêu tả các dân tộc khác nhau như: Nùng, người răng vàng, người Hoá Thượng, người Ngô Ngân, người Man. Tên gọi người Man chỉ một nhóm các dân tộc khác nhau như: La Quả, Xá Tụ, Cao Lan, Sơn Nam… Người Xá Tụ chỉ những người ở xã Tụ Long (Châu Vị Xuyên), theo giải thích của các nhà khoa học thì “Xá’’ không phải chỉ một dân tộc mà là chỉ một nhóm dân tộc người khác nhau, trong thành phần đó có dân tộc La Chí3. - Cứ liệu dân tộc học: Trong cuốn Chủng tộc vùng cao Bắc kỳ từ Phong Thổ tới Lạng Sơn của M.
Abadie viết năm 1924 đã viết… “Người La Chí là cư dân bản địa, thổ dân vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần từ mấy ngàn năm nay…”4. Khi viết về “Văn hoá truyền thống của người La Chí ”, Nguyễn Văn Huy nêu lại ý kiến của M. Abadie, ngoài ra ông cũng cho biết thêm một giả thuyết về nguồn gốc người La Chí từ Trung Quốc di cư sang do Nông Sin đưa ra5. Cứ liệu văn hoá dân gian 3 &2.
Nguyễn Văn Huy, Văn hóa truyền thống của người La Chí, Nxb VHDT, HN.3-8 5 Nguyễn Văn Huy, Vài nét về người La Chí, trong Từ dân tộc học đến bảo tàng học, Nxb VHDT, HN.95 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP – VHDT – 13C 10 SVTH: Lộc Văn Huy GVHD: ThS. Nguyễn Thị Thanh Vân Những vùng đất mà người La Chí sinh sống hiện nay thuờng có hai tên gọi, một là tên bằng tiếng La Chí và môt tên bằng tiếng Nùng. Trong các bài cúng khi cúng tổ tiên hay trong các nghi lễ truyền thống, các địa danh bằng tiếng La Chí được liệt kê ra, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Các địa danh đó nói về nguồn gốc của người La Chí ở xã Bản Díu ta có thể áp dụng khái niệm tiễn người đã mất về quê cũ, quê cha đất tổ.
Nghi lễ đưa hồn người chết về ngay những khu rừng quanh làng xã của mình được thực thi ở người La Chí khắc hoạ cho ta thêm một ý niệm về tính bản địa của tộc người này. Việc đưa hồn về rừng Ngố U Ngu hay Khả Sô Sài… cách làng bản không xa, hay việc tiễn hồn người chết về nhập về thế giới tổ tiên. Nội dung bài cúng kể tên các địa danh để hồn người chết biết đường về thế giới tổ tiên từ Khúng Khô, La Kha, Hoàng Lao Chải, Sờ Mu, Nghi Pó, Nghi Mé, Thỉm lầu, Bản Máy, Hoàng Si Pàn, Chiến Phố, Nghi Nú, Nắm Ẳn, Nắm Thản, Nắm Ngòa, Bản Quả, Bản Chề, Nắm Rích, Bản Rang, Bản Viền, Mi Lổ, Me Pẻ, La Chí, Nà Sàn, Na Pài, Thàng Pả, Lì Ca, Lì Khổ. Đây là những địa danh thuộc Hoàng Su Phì, Xín Mần của tỉnh Hà Giang.
Một số người già của thôn Na Lũng xã Bản Díu còn cho biết thêm trước đây thầy cúng thường đưa hồn đi bắt đầu từ Vân Nam Trung Quốc qua nhiều địa danh rồi kết thúc ở Bản Díu… Ý thức về sự có mặt lâu đời của tổ tiên ngưòi La Chí không chỉ là của riêng họ mà còn được các dân tộc khác cùng chung sống gần đó thừa nhận “Ý thức là người bản địa thật rõ rệt của người La Chí và lại được các tộc người láng giềng thừa nhận. Người Cờ Lao khi di cư tới Hoàng Su Phì (Hà Tuyên) cách đây 140- 170 năm, đã thấy người La Chí ở đó từ trứơc và nhiều khi họ còn xây dựng nhà cửa ngay trên nền đất cũ của người La Chí. Tập quán phổ biến của các dân tộc là tôn trọng những thổ dân trước, những người đầu tiên phá rừng khai ruộng… Họ thừa nhận người La Chí tới khai phá vùng đất này đâu tiên, vì thế mỗi khi đi rừng KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP – VHDT – 13C 11 SVTH: Lộc Văn Huy GVHD: ThS.