Chương 1 PHÁP LỆNH DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ VỚI QUẢN LÝ XÃ HỘI – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. Dân chủ và dân chủ ở cơ sở 1. Khái niệm dân chủ Dân chủ từ bao đời nay luôn là đề tài hấp dẫn đối với các học giả trong và ngoài nước bởi dân chủ liên quan mật thiết tới cuộc sống của con người và sự phát triển của xã hội. Vấn đề dân chủ đã, đang và sẽ còn là một vấn đề thời sự được quan tâm tìm tòi, nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của mọi quốc gia, trong đó có đất nước Việt Nam.
Dân chủ là khái niệm xuất hiện từ thời cổ đại. Thuật ngữ dân chủ có gốc từ ngôn ngữ Latin cổ Hy Lạp là: Demokratta, được ghép từ hai chữ: Demos là dân chúng, nhân dân và Kuatos là quyền lực hay chính quyền. Dân chủ theo nghĩa Tiếng Việt là “quyền lực thuộc về nhân dân”, là một trong những hình thức tổ chức chính trị nhà nước của xã hội mà đặc trưng là việc tuyên bố chính thức nguyên tắc thiểu số phải phục tùng đa số, thừa nhận quyền tự do bình đẳng của công dân, thừa nhận nhân dân là cội nguồn của quyền lực. Dân chủ là vấn đề phức tạp, nhạy cảm, có nội dung rộng lớn và luôn luôn mới, gắn với những tiến bộ về lịch sử và văn hóa của loài người.
Hồ Chí Minh khẳng định, “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ”. Điều đó có nghĩa là, Người đã khẳng định trên thực tế địa vị người chủ của nhân dân đối với xã hội, đất nước. Đây là sự khẳng định quan trọng thể hiện sự thay đổi mang tính cơ bản trong vị thế, tư cách của nhân dân trong đời sống xã hội. Từ sự khẳng định địa vị pháp lý (dân là chủ) đến việc hiện thực hóa lý tưởng đó, Người luôn đòi hỏi phải nâng cao vai trò, năng lực không chỉ của chủ thể lãnh đạo, quản lý trong việc hoàn thiện thể chế, cơ chế mà quan trọng hơn nữa là tạo mọi điều kiện cho nhân dân đủ năng 10 lực và bản lĩnh làm chủ.
Từ “dân là chủ” đến “dân làm chủ” là cả một quá trình phát triển và trưởng thành cả về năng lực thực hành dân chủ của dân. Như vậy, dân chủ là một khái niệm để chỉ một chế độ xã hội mà ở đó nhân dân là chủ thể của quyền lực, nhân dân sử dụng quyền lực, mà quyền lực chính trị là quan trọng để tổ chức, QLXH và thực hiện quyền làm chủ của mình. Tuy tiếp cận vấn đề dân chủ dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng chung quy lại các ý kiến đều thống nhất ở luận điểm: Dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân. Như vậy, dù xem xét dân chủ dưới góc độ nào thì thực chất bản chất, nội dung, tính chất và khuynh hướng phát triển của dân chủ là hoàn toàn phụ thuộc vào chỗ quyền lực chính trị thuộc về tầng lớp nào, giai cấp nào và phục vụ cho tầng lớp nào, giai cấp nào trong xã hội đó.
Bản chất của dân chủ Có thể xác lập một quan niệm khoa học về bản chất của dân chủ theo các hướng cơ bản sau đây: - Thứ nhất, dân chủ là khát vọng, nảy sinh trong điều kiện xã hội đã phân chia thành giai cấp, xuất hiện nhà nước. Ban đầu trong các tầng lớp dưới, sau đó nó trở thành lý tưởng thể hiện trong các tư tưởng, các học thuyết dân chủ. Từ bệ đỡ tinh thần đó, dân chủ biến thành nhu cầu – động lực thôi thúc, tập hợp các lực lượng tiến bộ trong cuộc đấu tranh nhằm tạo lập một thể chế nhà nước, chính trị ngày càng hợp lý, có hiệu quả hơn. Ở trình độ hiện đại, nó được phản ánh tập trung trong các học thuyết dân chủ tư sản và dân chủ vô sản.
- Thứ hai, dân chủ là quyền lực thuộc về nhân dân hay sự cai trị bởi ý chí của số đông. Theo nghĩa đó, ngày nay dân chủ được hiểu với tư cách là một thể chế chính trị, một hình thức nhà nước. Dân chủ và khát vọng được làm chủ, là quyền tự nhiên của con người trong đó có quyền sử dụng tất cả sức mạnh để thực hiện vai trò của người chủ và quyền làm chủ đã lần lượt được nhiều giai cấp thống trị trong lịch sử nhận thức và thể chế hóa thành nguyên tắc tổ chức và vận hành của Nhà nước cùng các thiết chế chính trị khác nhau. Tuy nhiên, trong các chế độ dân chủ đã từng tồn tại cho đến nay thì chỉ có chế độ dân chủ vô sản - dân chủ XHCN mới 11 thực sự là chế độ dân chủ của đa số nhân dân trong xã hội, là chế độ dân chủ của dân, do dân và vì dân.
Dân chủ xã hội chủ nghĩa 1. Bản chất của dân chủ xã hội chủ nghĩa Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Mười Nga, Nhà nước Xô viết - chế độ dân chủ XHCN đầu tiên trên thế giới ra đời. Theo Lênin: “chế độ Xô viết là chế độ dân chủ ở mức cao nhất cho công nhân và nhân dân; đồng thời, nó có nghĩa là sự đoạn tuyệt với chế độ dân chủ tư sản và sự xuất hiện trong lịch sử thế giới một chế độ dân chủ kiểu mới, tức là chế độ dân chủ vô sản hay là chuyên chính vô sản” [39, tr. Là một loại hình dân chủ mới về chất so với các loại hình dân chủ đã có trong lịch sử, dân chủ XHCN xuất hiện và từng bước hoàn thiện tất yếu cũng phải trải qua một quá trình phức tạp, thậm chí thăng trầm; đó là một quá trình tương đối lâu dài gắn liền với toàn bộ tiến trình cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động mỗi nước dưới sự lãnh đạo của chính đảng vô sản ở nước ấy.
Và đã như vậy, tất yếu quá trình giải quyết vấn đề thực hiện dân chủ sẽ có những phương thức, nhịp độ khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố khách quan, chủ quan, dân tộc và thời đại. Tất cả các dân tộc đều sẽ đi đến CNXH. Ở Việt Nam, sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa - Nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á được thiết lập. Nhân dân ta từ địa vị nô lệ làm thuê đã trở thành người chủ của đất nước.
Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, Miền Bắc đi lên CNXH, nhân dân Miền Bắc đã trở thành người chủ của mọi quyền lực trong đó có quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước và hệ thống chính trị XHCN được thiết lập trên phạm vi cả nước. Từ đó đến nay nền dân chủ XHCN đã và đang được xây dựng phát huy vai trò ngày càng to lớn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng, phát triển và đổi mới đất nước. Dân chủ được bảo đảm và phát huy bằng nhiều biện pháp. Tuy nhiên, việc thực thi dân chủ phải luôn gắn liền với mối quan hệ giữa nhà nước và nhân dân.
ở nước ta hiện nay, hệ thống chính trị dựa trên thiết chế “Đảng lãnh 12 đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”. Việc phát huy, thực hiện dân chủ được tiến hành không tách rời khỏi thiết chế này. Đặc trưng của dân chủ xã hội chủ nghĩa Dân chủ XHCN là đỉnh cao giá trị trong sự phát triển về quyền con người, là sự kết tinh những giá trị dân chủ đã đạt được trong lịch sử, là thành quả đấu tranh của quần chúng lao động. Dân chủ XHCN có những đặc trưng sau: Một là, dân chủ XHCN là một bước phát triển mới trong lịch sử tiến hóa của nhân loại, thể hiện trên thực tế mọi quyền lực thuộc về nhân dân lao động, xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, bình đẳng, văn minh.
Hai là, nền dân chủ XHCN được thực hiện thông qua vai trò của một hệ thống tổ chức và cơ chế tương ứng, trước hết là thông qua Nhà nước XHCN. Ba là, nền dân chủ XHCN phải được bảo đảm bằng sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Bốn là, nền dân chủ XHCN ở nước ta hình thành không phải từ cuộc cách mạng XHCN lật đổ chủ nghĩa tư bản, mà từ cuộc cách mạng đánh đuổi bọn thực dân đế quốc, đồng thời lật đổ luôn ách thống trị của giai cấp phong kiến, thiết lập chế độ dân chủ nhân dân, sau đó chuyển thẳng lên chế độ XHCN, bỏ qua sự xác lập địa vị thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng TBCN. Dân chủ ở cơ sở 1.
Khái niệm cơ sở, dân chủ ở cơ sở Nền dân chủ XHCN ở nước ta đã được khẳng định trong đường lối của Đảng, Hiến pháp, pháp luật của Nhà nước. Quyền dân chủ của công dân được thể hiện trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá. Đảng ta nhận thấy đề dân chủ trước tiên và trọng yếu lại xuất phát từ cơ sở, hiệu quả của dân chủ thể hiện trực tiếp đến nhân dân là ở cấp cơ sở, vấn thực hiện dân chủ ở cơ sở có ý nghĩa quan trọng, cấp bách, cơ bản và lâu dài. Đảng và Nhà nước ta từng bước nhận thức và có những giải pháp mạnh mẽ thể hiện sự hướng về cơ sở 13 và thực hiện dân chủ ở cơ sở.
Đây chính là sự sáng tạo của Đảng ta trong lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động thực tiễn. - Cơ sở: Thuật ngữ cơ sở trong khuôn khổ luận văn này được hiểu là một cấp trong hệ thống bốn cấp quản lý của tổ chức hành chính ở nước ta hiện nay, nói cơ sở là nói tới cấp xã, phường, thị trấn. Theo đó, có thể hiểu, cơ sở là nơi trực tiếp thực hiện đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước; là địa bàn nhân dân sinh sống, lao động, sản xuất, học tập và công tác; là nơi diễn ra các mối quan hệ nhiều mặt giữa các tầng lớp nhân dân với các cấp ủy Đảng và chính quyền, cán bộ, đảng viên, công chức điều hành và xử lý công việc hàng ngày. Nhân dân đòi hỏi được biết, được bàn và được tham gia giải quyết những vấn đề đặt ra ở cơ sở, đồng thời có yêu cầu kiểm tra, giám sát hoạt động hàng ngày của cấp ủy, chính quyền và cán bộ lãnh đạo.
Điều đó có nghĩa là nhân dân có quyền làm chủ và được hưởng lợi từ cơ sở và ở cơ sở. Thực tế cho chúng ta thấy cấp cơ sở có một vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong sự phát triển nhiều mặt của xã hội.
