HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HOÀNG VĂN TÚ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HOÀNG VĂN TÚ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHÍNH TRỊ HỌC Mã số: 9 31 02 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Đoàn Trường Thụ 2. Phạm Minh Tuấn HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Hoàng Văn Tú MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 9 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền lực và kiểm soát quyền lực 9 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền lực của đảng chính trị, quyền lực của Đảng Cộng sản Việt Nam và kiểm soát quyền lực của Đảng Cộng sản Việt Nam 20 1. Những nội dung các công trình khoa học đã đề cập 30 1. Những nội dung luận án tập trung giải quyết 32 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG ĐẢNG CHÍNH TRỊ 33 2. Các khái niệm cơ bản, mục đích và yêu cầu của kiểm soát quyền lực trong đảng 33 2. Chủ thể, đối tượng, nội dung kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay 44 2. Các yếu tố tác động đến kiểm soát quyền lực trong đảng 61 2. Nhận thức và thực tiễn kiểm soát quyền lực trong đảng trên thế giới 63 Chương 3: KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM HIỆN NAY-THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 76 3. Khái quát và đặc trưng quyền lực của Đảng Cộng sản Việt Nam 76 3. Thực trạng kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay 83 3. Những vấn đề đặt ra về kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay 109 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI 117 4. Phương hướng kiểm sát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam thời gian tới 117 4. Giải pháp tăng cường kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam thời gian tới 122 KẾT LUẬN 144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 146 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 PHỤ LỤC 160 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong bối cảnh quyền lực diễn ra sự phân tán mạnh mẽ như hiện nay, các chủ thể quyền lực chính trị đang đứng trước thách thức lớn, đó là khoảng cách giữa quyền lực thực sự của các chủ thể đang nắm giữ và sự kỳ vọng của người dân đối với các chủ thể, như đảng chính trị, nhà nước, các tổ chức chính trị-xã hội. Đây là nguồn gốc của những áp lực khó khăn nhất mà bất kỳ chủ thể quyền lực chính trị nào phải đối phó. Người dân có xu hướng tin vào chân lý, vào tính chính đáng của người cầm quyền hơn là tin vào lý tưởng sáo rỗng và sự phục tùng sức mạnh, chân lý trở thành thước đo cho sức mạnh cầm quyền của các chủ thể quyền lực. Moisés Naím nhận định trong tác phẩm Sự suy tàn của quyền lực thì nơi nào quyền lực là quan trọng, nơi đó quyền lực đang suy tàn. Quả đúng như vậy, sự lớn mạnh của các tác nhân phi nhà nước đã và đang làm lung lay “tính chính đáng” và sức mạnh của các lực lượng cầm quyền. Dưới những tác động khác nhau, nhiều chủ thể quyền lực chính trị đã không giữ được vị trí của mình, ngay cả những quốc gia có chế độ chính trị đã tồn tại lâu dài, duy trì nền chính trị dựa trên trật tự nhà nước, mà điển hình là nhiều quốc gia Ả rập đã sụp đổ một cách dễ dàng trong “Mùa xuân Ả rập”. Đi tìm nguyên nhân của sự thất bại, sự sụp đổ của các nhà nước, người ta có quyền gán ghép cho nó những nguyên nhân như nghèo tài nguyên, dân số đông, khoa học - kỹ thuật kém phát triển, thậm chí có thể là sự “thoả hiệp”. Nguyên nhân dẫn đến thất bại của nhà nước là từ các vấn đề di dân, ảnh hưởng của chiến tranh, vị trí địa lý không thuận lợi, sự chèn ép của các nước lớn… Trong khi đó, bản chất thất bại của các chủ thể quyền lực chính trị lại xuất phát từ việc tổ chức, thực thi quyền lực được cụ thể hóa thành thể chế nhưng chưa phù hợp với sự phát triển của thực tiễn. Một cách cụ thể hơn, cốt lõi của sự thất bại đó là do quyền lực của các chủ thể không được kiểm soát một cách hợp lý. Những người thiết kế ra các thiết chế xã hội hiểu rằng, tự kiểm soát quyền lực của những người đại diện quyền lực công là yếu tố quan trọng nhất. Lịch sử đã 2 chứng minh không thể chối cãi, việc sử dụng quyền lực một cách hiệu quả của lãnh tụ Đảng Bônsêvích do V.Lênin lãnh đạo đã làm nên “Mười ngày rung chuyển thế giới” [38, tr.5] với thành công của cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, nhưng cũng chính việc sử dụng quyền lực một cách tuỳ tiện, thiếu khoa học của những người nắm quyền lực đã dẫn đến “trận động đất chính trị” [38, tr.6] làm cho hệ thống chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ. Nhìn nhận vấn đề quyền lực chính trị trên diện rộng và xem xét quyền lực trong phạm vi quyền lực chính trị của đảng cầm quyền, tác giả muốn tìm hiểu xem có phải nguyên nhân thất bại của các quốc gia xuất phát từ các đảng chính trị cầm quyền?, sự thiếu kiểm soát quyền lực của đảng cầm quyền hay không?. Ở phạm vi hẹp hơn, tác giả muốn xem xét Đảng Cộng sản cầm quyền khi không kiểm soát được quyền lực trong nội bộ sẽ dẫn đến nguy cơ gì? ảnh hưởng của nó sẽ như thế nào đến hệ thống chính trị và sự phát triển của quốc gia?. Đó là lý do công trình nghiên cứu này sẽ nghiên cứu vấn đề: “kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay”. Thực tiễn hoạt động chính trị không chỉ dẫn chứng cho những người nghiên cứu về quyền lực nhận ra sự “nan giải” trong cách thức kiểm soát quyền lực mà còn là sự tìm tòi, khảo cứu các phương thức kiểm soát quyền lực hiệu quả. Quá trình khảo cứu, tìm tòi ấy đã phác họa nhiều khía cạnh kiểm soát quyền lực trong các bộ phận của hệ thống chính trị. Trong bất kỳ mô hình hệ thống chính trị nào hiện nay, vai trò của các đảng chính trị luôn giữ vị trí rất quan trọng. Tuỳ vào truyền thống chính trị, triết lý chính trị của mỗi nước mà các nước lựa chọn con đường chính trị theo hình thức có một đảng hay nhiều đảng. Ở các quốc gia theo chế độ một đảng cầm quyền như ở Liên Xô, Trung Quốc, Lào, Triều Tiên, Cu Ba hay Việt Nam, mà tác giả đã khảo sát, vai trò của đảng càng trở nên quan trọng. Ở Việt Nam kể từ khi thành lập cho đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã thể hiện được tầm vóc của một đảng chính trị có đủ sức sáng suốt lãnh đạo sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam. Có thể nói, những thành công cho 3 đến nay đều xuất phát từ sự lãnh đạo tài tình của Đảng. Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Đảng luôn chăm lo xây dựng, chỉnh đốn Đảng; không chủ quan, lơ là, luôn ý thức nâng cao tính chính đáng cầm quyền của Đảng. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là trong quá trình lãnh đạo Đảng không có những hạn chế. Điều này được minh chứng bởi những vấn đề tự thân của Đảng, đó là: Việc phân định thẩm quyền, trách nhiệm, mối quan hệ công tác của người đứng đầu với tập thể cấp ủy, lãnh đạo cơ quan, đơn vị chưa rõ ràng; Hiện tượng lạm quyền vấn tiếp tục diễn ra; Công tác kiểm tra trong Đảng còn nhiều bất cập; Việc đánh giá cán bộ, đảng viên còn mang tính hình thức, chưa có bộ tiêu chí khoa học để góp phần kiểm soát nhân sự của Đảng; Chất lượng tự phê bình và phê bình yếu, kỷ cương, kỷ luật chưa nghiêm… Tất cả những điều đó cho thấy, kiểm soát quyền lực trong nội bộ là nhu cầu tự thân trong hoạt động của Đảng. Bước đầu khảo cứu thực tiễn kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam, tác giả cho rằng, nghiên cứu làm sáng tỏ vấn đề này chắc hẳn là quan trọng và gợi mở nhiều vấn đề lý luận không thể không giải quyết. Thậm chí, ở nhiều nội dung kiểm soát quyền lực hay tổ chức và thực thi quyền lực chính trị ở Việt Nam hiện đang dừng ở bước tìm tòi, khảo cứu. Thực hiện luận án này, tác giả mong muốn đóng góp làm sáng tỏ lý thuyết kiểm soát quyền lực với một số nội dung sau: Một là, phân tích làm sáng tỏ lý luận về sự “ủy quyền” trong tổ chức và thực thi quyền lực. Hai là, làm sáng tỏ sự phong phú của các chủ thể quyền lực chính trị, trong đó có quyền lực của đảng chính trị, quyền lực của Đảng Cộng sản cầm quyền. Ba là, phân tích là sáng tỏ tính tất yếu của kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam-vấn đề mà nhiều công trình trước chưa chú ý nghiên cứu, hoặc có thể nhiều người cho rằng không cần nghiên cứu, hoặc nghiễm nhiên quyền lực của Đảng không cần kiểm soát. 4 Bốn là, nghiên cứu chỉ ra các phương thức kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam đang thực hiện. Năm là, nghiên cứu chỉ ra những bất cập, hạn chế trong việc thực hiện kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay. Sáu là, đề xuất định hướng cho những thay đổi hợp lý. Xuất phát từ những nguyên nhân trên, tác giả chọn vấn đề nghiên cứu: “Kiểm soát quyền lực trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay” làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.
