MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề t i Nông thôn là nơi sinh sống của một bộ phận dân cư chủ yếu làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp. Nước ta hiện nay vẫn là một nước nông nghiệp với hơn 70% dân cư đang sống ở nông thôn. Phát triển nông nghiệp nông thôn đã, đang và sẽ còn có vai trò quan trọng đối với việc ổn định kinh tế xã hội đất nước.
Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng xác định mục tiêu xây dựng nông thôn mới1 là: “Xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu đẹp, dân chủ, công bằng, văn minh, có cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất phù hợp, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển ngày càng hiện đại”. Chính vì vậy chiến lược phát triển nông thôn luôn luôn là một trong những ưu tiên trong các chính sách phát triển kinh tế xã hội của Đảng và Nhà nước. Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, bắt đầu được triển khai từ năm 2009 với 11 xã 2 thí điểm là sự tiếp nối những nỗ lực của Đảng và Nhà nước về phát triển nông thôn. Xây dựng nông thôn mới là chương trình phát triển nông thôn toàn diện với nhiều nội dung và bao trùm nhiều lĩnh vực đời sống kinh tế xã hội nông thôn.
Xây dựng nông thôn mới cần nguồn lực đầu tư lớn và chủ yếu được huy động nguồn lực từ cộng đồng dân cư. Được hỗ trợ một phần từ nguồn vốn ngân sách khi thực hiện, nhưng so với các xã điểm, những thay đổi về cơ chế hỗ trợ từ nguồn vốn ngân sách khiến các xã triển khai sau này sẽ nhận được ít hơn hỗ trợ từ ngân sách, do đó việc thực hiện sẽ chủ yếu dựa trên nguồn lực 1 Chương trình xây dựng NTM bao gồm 19 tiêu chí (quy hoạch và thực hiện quy hoạch; giao thông; thủy lợi; điện; trường học; cơ sở vật chất văn hóa; chợ nông thôn; bưu điện; nhà ở dân cư; thu nhập; hộ nghèo; cơ cấu lao động; hình thức tổ chức sản xuất; giáo dục; y tế; văn hóa; môi trường; hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh; an ninh, trật tự xã hội - Trích Quyết định số 800/QD-TTg ngày 04 tháng 6 năm 2010 của Thủ tướng Chính phủ), bao quát trên nhiều mặt của đời sống xã hội. Vùng nông thôn có thêm nguồn lực về cơ sở hạ tầng, vốn, cơ hội đào tạo nghề, tiếp cận khoa học kỹ thuật … phục vụ cho việc nâng cao đời sống của người dân. 2 Chương trình NTM triển khai thí điểm tại 11 xã , với những điều kiện về kinh tế - văn hóa – xã hội khác nhau, qua 2 năm thực hiện Đến nay có 01 xã (Tân Thông Hội – TP.
HCM) hoàn thành 19 tiêu chí; 3 xã (Tam Phước - Quảng Nam; Tân Hội - Lâm Đồng; Mỹ Long Nam - Trà Vinh) đạt 18 tiêu chí; 3 xã (Tân Thịnh - Bắc Giang; Thụy Hương - TP. Hà Nội; Định Hòa - Kiên Giang) đạt 17 tiêu chí: 1 xã (Tân Lập - Bình Phước) đạt 16 tiêu chí; 2 xã ( Hải Đường - Nam Định và Gia Phố - Hà Tĩnh) đạt 14 tiêu chí và xã Thanh Chăn - Điện Biên đạt 10 tiêu chí 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huy động từ cộng đồng. Những khó khăn hiện tại của khu vực nông thôn khiến việc triển khai cần phải có những lựa chọn mục tiêu, bước đi phù hợp khi việc thực hiện chương trình, hướng tới hoàn thành là xã nông thôn mới theo các tiêu chí về nông thôn mới. Trong bối cảnh chính sách và thực tiễn nói trên, việc lựa chọn đề tài “Vai trò của vốn xã hội trong xây dựng Nông thôn mới” có ý nghĩa cấp thiết về mặt thực tiễn và lý luận.
Về mặt thực tiễn, nghiên cứu vai trò vốn xã hội trong xây dựng Nông thôn mới sẽ giúp chúng ta sẽ hiểu sâu hơn về các mối quan hệ và các thể chế của địa phương, vai trò của chúng đối với phát triển nông thôn, đặc biệt là xây dựng nông thôn mới. Về mặt lý luận, quá trình xây dựng Nông thôn mới cũng là một “phòng thí nghiệm” cho phép nhận diện lại những nguyên tắc lý luận và nội dung của vấn đề vốn xã hội. Câu hỏi nghiên cứu - Những kiểu VXH nào thực sự nổi bật tại địa bàn nghiên cứu? - Vai trò của VXH đối với xây dựng Nông thôn mới ở địa bàn nghiên cứu như thế nào? 3. Mục đích v nhiệm vụ nghiên cứu 3.
Mục đích nghiên cứu Luận văn nhằm tìm hiểu vai trò của vốn xã hội trong Chương trình xây dựng nông thôn mới tại xã Thượng Mỗ, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội ở các nội dung về xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển kinh tế nông thôn. Từ đó, đề xuất các giải pháp phù hợp để phát huy vai trò của vốn xã hội trong việc triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới tại địa bàn nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu - Phân tích và làm rõ vai trò của VXH trong xây dựng Nông thôn mới; - Đề xuất một số giải pháp để phát huy hơn nữa vai trò của VXH trong xây dựng Nông thôn mới. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Vai trò của VXH trong việc xây dựng Nông thôn mới - Khách thể nghiên cứu: đại diện hộ gia đình, cán bộ quản lý thôn - xã, đại diện các ban – ngành – đoàn thể, trưởng dòng họ, các tổ chức xã hội tự nguyện … - Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu trường hợp xã Thượng Mỗ, huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội từ khi triển khai thực hiện NTM đến thời điểm nghiên cứu và giới hạn nội dung nghiên cứu vai trò của VXH trong việc hoàn thiện các tiêu chí về cơ sở hạ tầng, trong phát triển kinh tế (tín dụng nông thôn, phát triển sản xuất) của địa bàn nghiên cứu. + Thời gian nghiên cứu: 2010 - 2013 5. Giả thuyết nghiên cứu - Vốn xã hội không chỉ tồn tại dưới hình thức các liên kết truyền thống (họ hàng, gia đình …) mà còn cả những hình thức liên kết mới: các tổ chức và đoàn thể tự nguyện … - VXH có thể giữ vai trò năng động và tích cực trong xây dựng Nông thôn mới 6. Phƣơng pháp nghiên cứu Nghiên cứu chủ yếu sử dụng các phương pháp định tính: - Phân tích tài liệu thứ cấp (báo cáo tổng kết của xã, BCTK của Chương trình NTM cấp xã, BCTK của các hội, đoàn thể …).
- Phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn sâu 30 trường hợp tại địa bàn nghiên cứu, bao gồm đại diện hộ gia đình, đại diện một số tổ chức/ hội tự nguyện, đại diện dòng họ và chính quyền. Đặc điểm nhân khẩu của người được phỏng vấn Trong tổng số 30 người được phỏng vấn, có 14 người là nam và 16 người là nữ. Đa số các trường hợp phỏng vấn đều nằm trong độ tuổi lao động, chỉ có 4 người là nằm ngoài độ tuổi lao động. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những người được lựa chọn phỏng vấn phần lớn có thời gian sinh sống ổn định và lâu dài tại xã Thượng Mỗ.
Có 02 trường hợp phỏng vấn là nữ ở địa phương khác lấy chồng về xã thì cũng đã cư trú tại địa bàn từ 18 đến 26 năm. Do vậy, những người được phỏng vấn đều có sự am hiểu về văn hóa, lối sống của địa phương. Về nghề nghiệp của người trả lời, do mục tiêu của đề tài là tìm hiểu vốn xã hội của người dân trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới nên nghiên cứu đã lựa chọn các trường hợp phỏng vấn mang tính chất đại diện cho các hoạt động nghề nghiệp đang diễn ra trên địa bàn nghiên cứu. Trong đó, số người hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao, bên cạnh đó là những trường hợp làm công chức, viên chức Nhà nước và hoạt động sản xuất, buôn bán nhỏ (Bảng 1).
Bảng 1: Nghề nghiệp của ngƣời trả lời Nghề nghiệp Trƣờng hợp Công chức, viên chức 6 Buôn bán, sản xuất nhỏ 6 Nông dân 18 Tổng số 30 - Các dữ liệu thu thập được sẽ được tổng hợp, nhập, xử lý bằng phần mềm chuyên dụng trong khoa học xã hội là NVIVO 8.0 theo quy trình sau: nhập dữ liệu (là nội dung phỏng vấn sâu các trường hợp nghiên cứu) vào chương trình NVIVO; tạo các trường hợp để tập hợp các dữ liệu vào một nhóm và tạo các giá trị liên quan; xây dựng khung phân tích các thông tin thu được từ thực địa, gắn với khung phân tích vấn đề của đề tài; tạo các và mã hóa thông tin; xem lại các thông tin đã được mã hóa và biểu diễn các mối quan hệ từ thông tin được mã hóa. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khung phân tích Điều kiện Kinh tế - xã hội Chương trình xây dựng nông thôn mới Vai trò của Vốn xã hội trong xây dựng nông thôn mới Xây dựng Phát Cung cấp hạ tầng triển sản tín dụng nông thôn xuất nông thôn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN 2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Bối cảnh thực hiện Chƣơng trình MTQG về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011 – 2020 ở Việt Nam Chương trình nông thôn mới được Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn và Ban Kinh tế Trung ương Đảng khởi xướng vào năm 2001 3 với ban đầu là 12 xã được lựa chọn làm điểm.
Sau gần 10 năm thử nghiệm, từ một Chương trình cấp bộ nay đã phát triển thành một chương trình của Chính phủ 4. Để cụ thể hóa quá trình thực hiện chương trình, chính phủ đã ban hành bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới theo quyết định 491 ngày 16/4/2009 và quyết định 800 ngày 4/6/2010 của Thủ tướng chính phủ phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020. Hội nghị lần thứ 7 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X cũng đã ra Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05-8-2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Ở nghị quyết này, vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn và nông dân lần đầu tiên được đề cập một cách cơ bản và toàn diện, hướng tới phát triển nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững.
Để có cơ sở thực tiễn trước khi triển khai trên diện rộng, Ban Bí thư TW Đảng (Khóa X) đã quyết định thành lập Ban Chỉ đạo thí điểm chương trình xây dựng nông thôn mới.