MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thế giới hiện nay đang ở trong thời kỳ có những chuyển biến mới mẻ, mau lẹ, đột biến cả về kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục và khoa học kỹ thuật. Những nhân tố quan trọng nhất quyết định sự phát triển chính là những thành tựu to lớn về khoa học công nghệ, tin học, công nghệ sinh học, vật liệu mới… Đặc biệt, không thể không kể đến nguồn nhân lực trẻ. Mới đây Tổ chức Y tế thế giới (WHO) công bố dân số Việt Nam là 90 triệu người, xếp thứ 13 trên thế giới về dân số.
Theo tính toán của Quỹ Dân số Liên hiệp quốc, đến giữa thế kỷ XXI, dân số Việt Nam sẽ đạt ngưỡng 100 triệu người. Ngân hàng thế giới (WB) đánh giá chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam hiện nay đạt 3,79 điểm (thang điểm 10), xếp thứ 11 trong số 12 nước ở châu Á tham gia xếp hạng. Chỉ số cạnh tranh nguồn nhân lực Việt Nam đạt 3,39/10 điểm và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam xếp thứ 73/133 nước được xếp hạng. Nước ta đang xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu đưa đất nước phát triển ngang tầm với các nước trong khu vực và trên thế giới.
Việt Nam được thế giới đánh giá là có lợi thế về dân số đông, đang trong thời kỳ “dân số vàng” nên lực lượng trong độ tuổi lao động khá dồi dào. Đây là nguồn lực vô cùng quan trọng để đất nước ta thực hiện thành công Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020 đã được Đại hội Đảng XI thông qua ngày 16/2/2011. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam vẫn còn thấp, Việt nam hiện nay vẫn là một nước đang trong quá trình phát triển, có nhiều cơ hội và thách thức; với nguồn nhân lực có qui mô lớn và cơ cấu trẻ nhưng chưa thực sự là động lực để phát triển kinh tế. Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một bước đột phá chiến lược, yếu tố quyết định đẩy mạnh phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, cơ cấu lại nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, tạo lợi thế cạnh tranh, bảo đảm đưa nền kinh tế của đất nước phát triển nhanh, bền vững, hiệu quả.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Thực hiện chiến lược phát triển nguồn nhân lực Việt Nam thời kỳ 2011-2020, nhằm đưa nhân lực đất nước trở thành nền tảng và lợi thế quan trọng nhất để tạo sự phát triển bền vững, ổn định xã hội, hội nhập quốc tế. Xây dựng nhân lực chất lượng cao có nghĩa là xây dựng đội ngũ nhân lực khoa học và công nghệ, nhất là các chuyên gia, kỹ sư đầu ngành, công nhân có tay nghề cao, có trình độ chuyên môn - kỹ thuật tương đương với các nước tiên tiến trong khu vực, có đủ năng lực nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao và đề xuất những giải pháp khoa học, công nghệ, kỹ thuật, giải quyết những vấn đề cơ bản của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; xây dựng đội ngũ doanh nhân quản lý doanh nghiệp, có khả năng tổ chức, khả năng cạnh tranh; xây dựng hệ thống các cơ sở đào tạo nhân lực tiên tiến, hiện đại, đa dạng, cơ cấu ngành nghề đồng bộ; xây dựng sự nghiệp giáo dục tiên tiến, hiện đại và một xã hội học tập toàn diện để tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Để khắc phục tình trạng này và phát triển nguồn nhân lực ngày một mạnh hơn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó vốn xã hội đóng vai trò hết sức quan trọng vì nó là yếu tố cơ bản để thúc đẩy hiệu quả của chiến lược phát triển nguồn nhân lực. Do vậy, việc nghiên về vốn xã hội và nguồn nhân lực là một đòi hỏi vừa cấp thiết, về cơ bản vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn.
Do đó tôi chọn đề tài: “Vai trò của vốn xã hội với sự phát triển nguồn nhân lực trẻ ở tỉnh Tuyên Quang” để nghiên cứu, từ việc nghiên cứu đề tài này sẽ cũng cấp những luận cứ và cơ sở quan trọng về lý luận và thực tiễn mang đến cái nhìn cụ thể, sâu sắc về ảnh hưởng của vốn xã hội đến sự phát triển của nguồn nhân lực trẻ, nghiên cứu cũng chỉ ra những mặt tích cực và cả tiêu cực của những ảnh hưởng từ vốn xã hội đến sự phát triển nguồn nhân lực trẻ từ đó đưa ra các đề xuất, quan điểm, giải pháp để phát huy tốt nhất nguồn vốn xã hội trong việc phát triển nguồn nhân lực trẻ, đồng thời cũng hạn chế những mặt tiêu cực từ vốn xã hội đến nguồn nhân lực trẻ góp phần thực hiện mục tiêu phát triển nguồn nhân lực trẻ để xây dựng đất nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hướng đến phát triển bền vững. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Vốn xã hội ngày càng trở thành chủ đề được các nhà khoa học quan tâm. Những nghiên cứu về vốn xã hội khá nhiều.
Thông qua việc tổng quan tài liệu, tác giả nhận thấy, đã có những công trình nghiên cứu, báo cáo, bài báo khoa học về vai trò của vốn xã hội với nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, dường như chưa có nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của vốn xã hội đối với sự phát triển nguồn nhân lực trẻ. Tổng quan nghiên cứu về vốn xã hội trên thế giới Bài viết “Vốn xã hội và xã hội dân sự” (Social Capital and Civil Society) của Francis Fukuyama - Viện nghiên cứu chính sách công thuộc trường Đại học George Mason, 1/11/1999 đã đề cập tới mối quan hệ giữa vốn xã hội và xã hội dân sự. Bài viết tập trung phân tích làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản như: vốn xã hội là gì? Vai trò, chức năng của vốn xã hội trong thị trường dân chủ, tự do? Làm thế nào để đo lường vốn xã hội? Vốn xã hội có từ đâu? Làm thế nào để tăng cường vốn xã hội… Bài viết đã gợi ra những vấn đề quan trọng về mối quan hệ của vốn xã hội với xã hội dân sự, vai trò, vị trí, chức năng chính trị, kinh tế của vốn xã hội đối với sự phát triển của xã hội dân sự, là tài liệu tham khảo có giá trị cho việc thực hiện đề tài luận văn.
[15] Báo cáo nghiên cứu: “Vai trò của vốn xã hội trong xây dựng sức khoẻ cộng đồng” (The role of social capital in building healthy communities) của nghiên cứu viên Jo Anne Schneider được rút ra từ nhiều dự án nghiên cứu tiến hành tại bốn thành phố trong thời gian hơn 15 năm với sự giúp đỡ của cộng đồng dân cư, các tổ chức phi lợi nhuận, các nhà nghiên cứu, các sinh viên tham gia các dự án. Nội dung chính của báo cáo tập trung thao tác những khái niệm công cụ như vốn xã hội, cộng đồng xã hội, các loại hình vốn xã hội (vốn xã hội, vốn văn hoá, quan hệ quyền lực); vốn xã hội trong gia đình; vốn xã hội trong cộng đồng đức tin; mô hình vốn xã hội và ảnh hưởng của chính sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 đến vốn xã hội. Với những thông tin thu được, báo cáo đã chỉ ra vai trò hết sức quan trọng của vốn xã hội trong quá trình phát triển kinh tế - văn hoá - xã hội, mối quan hệ giữa các loại hình vốn xã hội, sự liên kết vốn xã hội. Trên cơ sở đó, báo cáo đề xuất một số giải pháp xây dựng, phát triển vốn xã hội như một động lực để xã hội, cộng đồng phát triển bền vững, đặc biệt là phát huy vai trò của vốn xã hội trong vấn đề chăm sóc sức khoẻ cộng đồng.
[16] Nghiên cứu “Vốn xã hội trong việc tạo ra vốn con người” của Jame S.Coleman (1988), tác giả phân tích mối quan hệ giữa 3 loại vốn là vốn kinh tế, vốn xã hội và vốn con người. Theo Coleman, cả vốn kinh tế lẫn vốn xã hội đều có ý nghĩa tích cực đối với việc tạo ra vốn con người. Tác giả nhấn mạnh, vốn xã hội trong gia đình và cộng đồng có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành vốn con người cho thế hệ kế tiếp, được hiểu là kết quả học tập của con cái. Bài báo “Vốn xã hội và phát triển: Chương trình nghị sự sắp tới” của Fukuyama (2002), tác giả phân tích mối liên hệ giữa vốn xã hội với các thành tố khác trong phát triển trên phạm vi toàn cầu.
Fukuyama chỉ ra cách thức mà vốn xã hội đã đóng góp vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo. Theo tác giả, vốn xã hội giúp cho sự phát triển của nhiều doanh nghiệp Mỹ La tinh. Vốn xã hội cũng giúp nhiều người vượt qua những khó khăn trong giai đoạn suy thoái kinh tế và thất nghiệp gia tăng ở khu vực này. Nhìn chung, các nghiên cứu trên đã đề cập tới những vấn đề mang tính nền tảng của vốn xã hội như: làm rõ khái niệm vốn xã hội, những cơ sở hình thành của vốn xã hội, vai trò và chức năng của vốn xã hội, cách thức đo lường và tăng cường vốn xã hội, các loại hình vốn xã hội, ảnh hưởng của chính sách đến vốn xã hội, vai trò của vốn xã hội trong quá trình phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, mối quan hệ giữa các loại hình vốn xã hội, sự liên kết của vốn xã hội, các giải pháp nhằm xây dựng và phát triển vốn xã hội một cách bền vững, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 vốn xã hội ở cấp vi mô và vĩ mô, vốn xã hội tăng trưởng, ảnh hưởng của vốn xã hội đến các hiện tượng lệch chuẩn trong xã hội, phân loại vốn xã hội.
Một vài nghiên cứu còn đề cập đến những vấn đề lý thuyết về vốn xã hội và phát triển kinh tế, tác động của vốn xã hội tới việc làm và người lao động. Đây chính là những vấn đề trọng tâm mà các nghiên cứu trên đã đề cập, phân tích và luận giải khá sâu sắc, cung cấp những cơ sở luận cứ khoa học quan trọng cho việc nghiên cứu đề tài: "Vốn xã hội trong phát triển nguồn nhân lực trẻ ở Tuyên Quang". Ở các nước phát triển, vốn xã hội được quan tâm nghiên cứu sớm hơn ở Việt Nam do vậy có nhiều nghiên cứu về vốn xã hội và vài trò của vốn xã hội trong phát triển kinh tế - xã hội nói chung và trong các chiến lược phát triển doanh nghiệp nói riêng.