đặt vấn đề về luân hồi, nghiệp báo, nhân quả để diễn tả biện chứng của thế giới khách quan. Học thuyết Âm - Dương, diễn tả sự chuyển hóa, thống nhất của hai mặt đối lập: Thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái, bát quái biến hóa vô cùng. Còn trong thuyết Ngũ hành các yếu tố cơ bản: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ nằm trong các quan hệ tương sinh, tương khắc. vừa gắn bó mật thiết với nhau, nương tựa vào nhau để tồn tại và phát triển, vừa xung khắc, hủy hoại, tiêu diệt nhau.
Cùng với những thành tựu triết học biện chứng của các dân tộc phương Đông cổ đại, các nhà triết học cổ đại Hy Lạp đã hoàn thành hình thức lịch sử đầu tiên của tư duy biện chứng, ở trình độ cổ sơ, chất phác. Tính chất thô sơ trong tư duy biện chứng của người Hy Lạp biểu hiện một cách rõ ràng trong quan niệm của họ về vật chất nguyên thủy, vật chất đầu tiên, phát sinh từ những hiện tượng thiên hình vạn trạng có thể cảm biết được. Chẳng hạn, Hêraclít cho rằng: Vạn vật bắt nguồn từ lửa lại chuyển biến thành lửa và luôn luôn thay đổi hình thức tồn tại của nó. Ông là người đã nêu lên một luận điểm biện chứng nổi tiếng là người ta không thể tắm được hai lần trên cùng một dòng sông, bởi vì nước của dòng sông luôn chảy.
Luận điểm đó nói lên sự vận động, biến đổi không ngừng của sự vật. Aristốt là đại diện xuất chúng của tư duy biện chứng cổ đại. Ông đã phát biểu tư tưởng biện chứng về sự phát triển của giới tự nhiên, về vật thể chuyển hóa từ trạng thái này sang trạng thái khác, về sự chuyển biến từ khả năng thành hiện thực. Khi khảo sát hình thức và phạm trù của tư duy lý luận, ông đã nhấn mạnh một cách biện chứng mối liên hệ giữa khái niệm, nghĩa là sự phản ánh bằng khái niệm mối liên hệ lẫn nhau tồn tại trong thế giới khách quan.
Song, Aristốt cũng như các bậc tiền bối của ông chưa vượt ra khỏi phạm vi quan niệm chung về giới tự nhiên. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những phương pháp tư duy biện chứng thô sơ ấy phần lớn là tự phát và còn nhiều hạn chế. Tư duy đó chỉ có thể dùng để nhận thức bức tranh tổng quát thế giới, mà không thể dùng để nghiên cứu quá trình, hiện trạng và các sự vật riêng lẻ được. Tư duy này chỉ hạn chế trong bức tranh tổng quát của hiện thực xung quanh mà giác quan trực tiếp cảm thấy được, vì thế, không nêu ra được mâu thuẫn nội tại vốn có và sự phát triển của một quá trình nhất định.
Do đó, quan niệm chung về mâu thuẫn, vận động và phát triển của tư duy biện chứng cổ đại có được dường như là do nhận thức trực quan mà có. Tư duy biện chứng như vậy đương nhiên không thể chiến thắng được tư duy siêu hình, thậm chí có lúc nó còn cùng tồn tại với siêu hình học trong những nhà triết học Hy Lạp cổ đại. Ăngghen nhận xét như sau: Hình thức thứ nhất là triết học Hy Lạp. Trong triết học này, tư duy biện chứng xuất hiện với tính chất thuần phác tự nhiên.
Chính vì người Hy Lạp chưa đạt tới trình độ mổ xẻ, phân tích giới tự nhiên, cho nên họ hãy còn quan niệm giới tự nhiên là một chỉnh thể và đứng về mặt toàn bộ mà xét chỉnh thể ấy. Mối liên hệ phổ biến giữa các hiện tượng tự nhiên chưa được chứng minh về chi tiết; đối với họ, mối liên hệ đó là kết quả của sự quan sát trực tiếp. Đó chính là thiếu sót của triết học Hy Lạp, do đó mà sau này, nó buộc phải nhường chỗ cho những cách nhìn khác. Nhưng chính đó cũng là ưu điểm của nó so với tất cả các địch thủ siêu hình sau này của nó.
Nếu về chi tiết, chủ nghĩa siêu hình là đúng hơn so với những người Hy Lạp, thì về toàn thể những người Hy Lạp lại đúng hơn so với chủ nghĩa siêu hình [67, tr. Từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVI, nhờ sự hình thành quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, nhờ sự phát triển của công nghiệp, thương nghiệp, thủ công nghiệp, khoa học tự nhiên phát triển nhanh chóng trong nhiều lĩnh vực: thiên văn học, vật lý học, toán học và đã đạt được những phát minh quan trọng. Trong thời gian đó khoa học dần dần tích lũy được nhiều tài liệu thực tế, trong đó có cả những tài liệu về giới động thực vật. Điều đó giúp người ta có thể tiến hành phân loại động thực vật và nghiên cứu một cách có hệ thống.
Trong 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giai đoạn đầu tiên sưu tầm đó, người ta chỉ nhận thức được những hiện tượng tự nhiên riêng lẻ, cho nên họ coi sự vật của giới tự nhiên là không có liên quan, cô lập, không vận động, không biến hóa và không phát triển. Cách nhìn nhận tự nhiên theo hướng này được các nhà triết học thế kỷ XVII - XVIII coi là tuyệt đối. Kết quả là tư duy siêu hình thay thế tư duy biện chứng thô sơ của các nhà triết học cổ đại Hy Lạp. Tuy nhiên sự thống trị của phương pháp tư duy siêu hình chỉ là tạm thời.
Những nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII như Điđờrô, Hônbách, Henvêtiút, nhìn chung họ là những nhà siêu hình, song trong các tác phẩm của họ đã xuất hiện nhiều dự đoán biện chứng thiên tài. Tuy vậy, chỉ đến những thập niên đầu của thế kỷ XIX, khi mà lượng tài liệu về khoa học tự nhiên được tích lũy lại khá đầy đủ, mới làm cho người ta có đủ khả năng khái quát được biện chứng của thế giới. Ăngghen đã nhận xét: "Nền triết học mới ở Đức đã ra đời và đã đạt tới đỉnh cao nhất của nó, thể hiện ở Hêghen. Công lao lớn nhất của nó là đã quay trở lại phép biện chứng, coi đó là hình thức cao nhất của tư duy" [67, tr.
Tất nhiên, sự quay trở lại với phương pháp tư duy biện chứng của các nhà triết học và khoa học thời đó mà trong đó Hêghen là đỉnh cao là do những thành tựu to lớn của khoa học tự nhiên mang lại, chứ không phải như Hêghen nói đó là sự phát triển của ý niệm thuần túy. Tư duy biện chứng, theo Hêghen, là sự thống nhất giữa tư duy và tồn tại. Với ý nghĩa đó, Hêghen đã thực hiện sự phê phán một cách triệt để bất khả tri luận của Kant và đã đạt tới tư tưởng về sự thống nhất của lịch sử và lôgíc trong nhận thức, cho phép ông xây dựng được một hệ thống phạm trù có nội dung sâu sắc. Theo quan điểm của Hêghen, vạch ra sự phát triển của tư duy có nghĩa là vạch ra lý luận nhận thức với tính cách là quá trình lôgíc tất yếu của lịch sử nhận thức.
Hệ thống lôgíc chặt chẽ về các phạm trù cũng là lôgíc của quá trình nhận thức, còn bản thân phạm trù là những điểm tựa, điểm hướng dẫn của quá 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình nhận thức. Tuy có những hạn chế nhất định, song học thuyết của Hêghen về sự phát triển biện chứng của phạm trù có ý nghĩa to lớn trong lịch sử phát triển tư duy biện chứng, vì trong đó ông đã phỏng đoán tài tình sự phát triển của các sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan qua sự phát triển của các khái niệm, phạm trù. Ông cũng đã phỏng đoán được sự thống nhất của những quy luật của tồn tại và quy luật của tư duy. Tuy nhiên, tư duy biện chứng ở Hêghen là tư duy biện chứng duy tâm, bởi vì ông cho rằng biện chứng của ý niệm sản sinh ra biện chứng của sự vật chứ không phải ngược lại.
Mác cho rằng ở Hêghen phép biện chứng đứng bằng đầu, chỉ cần đặt nó đứng bằng hai chân trên mảnh đất hiện thực thì mọi việc sẽ sáng tỏ. Đó chính là công việc mà C. Ăngghen đã làm là: cải tạo phép biện chứng duy tâm của Hêghen, xây dựng phép biện chứng duy vật, cũng tức là tư duy biện chứng duy vậ t - hình thức cao nhất của tư duy biện chứng trong lịch sử. Như vậy, có thể nói, lịch sử phát triển của triết học là lịch sử phát triển của tư duy triết học, gắn liền với hai phương pháp tư duy: biện chứng và siêu hình.
Tư duy biện chứng và tư duy siêu hình là hai mặt đối lập của phương pháp tư duy. Trong đó, tư duy siêu hình, theo Ăngghen thì: Chỉ nhìn thấy những sự vật riêng biệt mà không nhìn thấy mối liên hệ qua lại giữa những sự vật ấy; chỉ nhìn thấy sự tồn tại của những sự vật ấy mà không nhìn thấy sự phát sinh và sự tiêu vong của những sự vật ấy, chỉ nhìn thấy trạng thái tĩnh của những sự vật ấy mà quên mất sự vận động của những sự vật ấy, chỉ nhìn thấy cây mà không thấy rừng [67, tr. Tư duy siêu hình xem xét các khái niệm, với tính cách là phản ánh của các sự vật, hiện tượng, là những cái riêng biệt không biến đổi, chết cứng. Các khái niệm tồn tại độc lập nhau, tuần tự khái niệm này nối tiếp khái niệm kia.
Theo phương pháp tư duy siêu hình, sự vật không thể cùng lúc vừa tồn tại vừa không tồn tại, cái khẳng định và cái phủ định tuyệt đối bài trừ nhau, nguyên nhân và kết quả tuyệt đối độc lập nhau, nó chỉ thấy sự tồn tại của các sự vật cá 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt mà không thấy mối liên hệ giữa các sự vật ấy, chỉ thấy sự tồn tại của các sự vật mà không thấy sự hình thành và diệt vong, chỉ thấy trạng thái tĩnh mà không thấy sự vận động. Trái lại, tư duy biện chứng là tư duy nhìn nhận sự vật, hiện tượng trong tính chỉnh thể, toàn diện, trong tính lịch sử của chúng, nghĩa là thấy được sự ra đời, phát triển, diệt vong của sự vật. Tư duy biện chứng đi sâu phân tích nguồn gốc, động lực thúc đẩy sự vật phát triển, sự diệt vong của sự vật ấy và quan hệ của chúng với các sự vật khác. Tư duy biện chứng dựa trên phương pháp tư duy biện chứng.
Ăngghen viết: "Phép biện chứng là phương pháp mà điều căn bản là xem xét những sự vật và những phản ánh của chúng trong tư tưởng, trong mối liên hệ qua lại lẫn nhau của chúng, trong sự ràng buộc, sự vận động, sự phát sinh và sự tiêu vong của chúng" [67, tr.