Tổng quan nghiên cứu

Lực lượng thanh niên trong độ tuổi từ 15 đến 35 hiện chiếm khoảng 35,6% dân số và nắm giữ trên 50% lực lượng lao động xã hội tại Việt Nam. Trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, thế hệ trẻ giữ vị trí tiên phong quyết định vận mệnh phát triển của đất nước. Tỉnh Nam Định có diện tích tự nhiên 1.637,4 km² với quy mô dân số xấp xỉ 2 triệu người, trong đó khoảng 74% dân số sinh sống bằng nghề nông nghiệp. Trước tác động phức tạp từ mặt trái của nền kinh tế thị trường, các luồng văn hóa ngoại lai và chiến lược diễn biến hòa bình trên mặt trận tư tưởng, một bộ phận sinh viên có biểu hiện suy thoái đạo đức, phai nhạt lý tưởng cách mạng và hình thành lối sống thực dụng.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là vai trò của việc giảng dạy các môn Lý luận chính trị trong việc xây dựng thế giới quan duy vật biện chứng cho sinh viên sư phạm. Mục tiêu cụ thể là luận giải cơ sở lý luận về thế giới quan khoa học, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo tư tưởng chính trị.

Phạm vi nghiên cứu được xác định tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2010. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học giúp nhà trường đổi mới phương pháp giảng dạy, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ sinh viên đạt nhận thức chính trị vững vàng từ mức trung bình 55% lên trên 85%, đồng thời trang bị bản lĩnh tư tưởng vững chắc cho đội ngũ nhà giáo tương lai tại địa phương có 12% sinh viên theo đạo Thiên Chúa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin, khẳng định nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội và con người vừa là sản phẩm vừa là chủ thể của hoàn cảnh. Bên cạnh đó, luận văn vận dụng sâu sắc Tư tưởng Hồ Chí Minh về đào tạo thế hệ trẻ vừa hồng vừa chuyên, cùng các quan điểm chỉ đạo của Đảng tại Văn kiện Đại hội IX, Đại hội X và Quyết định số 494/QĐ-TTg ngày 24 tháng 6 năm 2002 của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới công tác giảng dạy lý luận chính trị.

Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tác động qua lại giữa ba thành tố: chủ thể giáo dục (đội ngũ giảng viên), nội dung chương trình tích hợp và đối tượng tiếp nhận (sinh viên sư phạm) trong điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của địa phương. Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm cốt lõi:

  • Thế giới quan khoa học: Hệ thống quan niệm duy vật biện chứng về thế giới, con người và vị trí của con người trong thế giới, là sự thống nhất hữu cơ giữa tri thức, niềm tin, lý trí và tình cảm.
  • Lý luận chính trị: Hệ thống tri thức khoa học phản ánh các quy luật vận động của xã hội, trực tiếp định hướng nhận thức và hành động cách mạng.
  • Nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa: Quan niệm tiến bộ về mục đích, ý nghĩa cuộc sống, gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
  • Tư duy biện chứng: Năng lực nhận thức sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ phổ biến, vận động và phát triển không ngừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm dữ liệu thứ cấp từ văn kiện của Đảng, các báo cáo tổng kết đào tạo của Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định giai đoạn 2005 - 2010, cùng dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra xã hội học và thực nghiệm sư phạm.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 350 sinh viên thuộc 3 khối đào tạo mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và 25 giảng viên trực tiếp giảng dạy bộ môn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho sinh viên từ 18 đến 25 tuổi xuất thân từ các vùng nông thôn và các nhóm tôn giáo khác nhau trên địa bàn tỉnh.

Phương pháp phân tích chủ yếu là sự kết hợp giữa logic - lịch sử, phân tích - tổng hợp, thống kê mô tả và đối chiếu thực nghiệm. Lý do lựa chọn việc kết hợp này nhằm đo lường chính xác sự chuyển hóa từ tri thức lý luận trên lớp thành niềm tin và hành vi thực tế của người học, khắc phục triệt để tính trừu tượng của các khái niệm triết học. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được tiến hành từ tháng 9 năm 2008 đến tháng 8 năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ tự giác học tập lý luận chính trị của sinh viên còn hạn chế. Có 62,5% sinh viên nhận thức được tầm quan trọng của môn học, song chỉ có 31,4% thường xuyên tự đọc giáo trình và tài liệu tham khảo trước khi lên lớp, trong khi 68,6% sinh viên còn thụ động ghi chép lời giảng của giảng viên.

Thứ hai, tác động sâu sắc của đời sống tâm linh, tôn giáo địa phương đến nhận thức sinh viên. Tại trường, sinh viên theo đạo Thiên Chúa chiếm tỷ lệ 12%. Thống kê xã hội học cho thấy có 26,8% sinh viên duy trì tần suất đi chùa 1 đến 2 lần mỗi tháng, cao hơn tỷ lệ ở nhóm giáo viên là 22,5% và tương đương mức 27,7% của các tầng lớp dân cư khác tại Nam Định. Điều này tạo nên sự đan xen phức tạp giữa niềm tin tôn giáo truyền thống với thế giới quan khoa học duy vật.

Thứ ba, áp lực giảng dạy gia tăng sau khi hợp nhất chương trình. Việc tích hợp ba môn Triết học, Kinh tế chính trị và Chủ nghĩa xã hội khoa học thành môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin khiến 78% giảng viên gặp khó khăn trong việc bao quát dung lượng tri thức, làm giảm khoảng 40% thời lượng dành cho thảo luận tình huống và liên hệ thực tế.

Thứ tư, hiệu quả vượt bậc của phương pháp giảng dạy gắn với thực tiễn qua thực nghiệm. Nhóm lớp thực nghiệm áp dụng phương pháp đàm thoại nêu vấn đề và liên hệ thực tiễn tỉnh Nam Định đạt tỷ lệ sinh viên xếp loại khá, giỏi là 74,3%, cao hơn 22,2% so với nhóm lớp đối chứng giảng dạy theo phương pháp truyền thống chỉ đạt 52,1%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên bắt nguồn từ bối cảnh kinh tế thuần nông với 74% dân số Nam Định làm nông nghiệp, khiến nếp nghĩ kinh nghiệm và lối tư duy tiểu nông còn ảnh hưởng nặng nề đến sinh viên. Thêm vào đó, việc mở rộng các lễ hội lớn như chợ Viềng, hội Phủ Dầy, đền Trần cùng sự xuất hiện của các tệ nạn xã hội đã tác động không nhỏ đến tư tưởng người học.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình của Hoàng Thúc Lân năm 2003 và Lương Minh Cừ năm 2003, khẳng định nếu thiếu phương pháp giảng dạy biện chứng thì lý luận Mác - Lênin sẽ khó chuyển hóa thành niềm tin vững chắc.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột so sánh kết quả học tập giữa nhóm lớp thực nghiệm và đối chứng, kết hợp bảng ma trận đối sánh mức độ tham gia sinh hoạt tôn giáo với khả năng nhận thức quy luật khách quan của sinh viên. Ý nghĩa then chốt của các phát hiện này là chứng minh vai trò quyết định của việc đổi mới phương pháp giảng dạy gắn liền với đời sống thực tế địa phương, giúp người học chuyển hóa tri thức lý thuyết thành nhân sinh quan cách mạng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục thế giới quan khoa học cho sinh viên sư phạm, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, đổi mới triệt để phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực của người học. Giảng viên cần giảm bớt thuyết trình độc thoại, tăng cường đối thoại và thảo luận nhóm. Mục tiêu: Đưa tỷ lệ thời lượng thảo luận, xê-mi-na lên tối thiểu 45% tổng số tiết học. Thời gian thực hiện: Hoàn thành trong năm học 2011 - 2012. Chủ thể thực hiện: Giảng viên Bộ môn Lý luận chính trị.

Thứ hai, gắn kết chặt chẽ nội dung bài giảng lý luận với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Nam Định. Xây dựng các chuyên đề phân tích về giải quyết việc làm cho 74% lao động nông nghiệp và chính sách tôn giáo tại huyện Hải Hậu nơi có 40% đồng bào theo đạo. Mục tiêu: Xây dựng ngân hàng 50 bài tập tình huống thực tiễn địa phương. Thời gian thực hiện: Trước tháng 12 năm 2011. Chủ thể thực hiện: Khoa Lý luận chính trị phối hợp với Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Nam Định.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn, bản lĩnh chính trị cho đội ngũ giảng viên. Tạo điều kiện cho giảng viên nghiên cứu thực tế tại cơ sở và tham gia các khóa đào tạo sau đại học. Mục tiêu: Đạt 100% giảng viên có trình độ thạc sĩ trở lên và tối thiểu 30% làm nghiên cứu sinh tiến sĩ trước năm 2015. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2011 - 2015. Chủ thể thực hiện: Ban Giám hiệu và Phòng Tổ chức Cán bộ.

Thứ tư, nâng cao năng lực tự học và phát huy vai trò xung kích của tổ chức Đoàn - Hội. Tổ chức các câu lạc bộ lý luận trẻ và diễn đàn học tập Nghị quyết Đảng. Mục tiêu: Thu hút trên 65% đoàn viên tham gia sinh hoạt học thuật chính trị thường xuyên. Thời gian thực hiện: Triển khai liên tục từ năm 2011 đến năm 2013. Chủ thể thực hiện: Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên trường.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm 1: Giảng viên giảng dạy các môn Lý luận chính trị tại các trường đại học và cao đẳng. Nhóm này có thể khai thác mô hình thực nghiệm sư phạm, phương pháp thiết kế bài giảng tích hợp môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và kỹ thuật gợi mở tư duy phản biện cho sinh viên.

Nhóm 2: Cán bộ quản lý giáo dục và Ban Giám hiệu các trường cao đẳng sư phạm địa phương. Công trình cung cấp căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch đào tạo toàn diện, chuẩn hóa đội ngũ giảng viên và đánh giá chuẩn đầu ra về phẩm chất chính trị, đạo đức nghề nghiệp cho giáo viên tương lai.

Nhóm 3: Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Giáo dục học. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thế giới quan, quy trình thiết kế bảng hỏi và kỹ thuật xử lý số liệu điều tra xã hội học trong nghiên cứu giáo dục.

Nhóm 4: Cán bộ làm công tác Tuyên giáo và cán bộ Đoàn Thanh niên tại các địa phương có đông đồng bào tôn giáo. Luận văn cung cấp các giải pháp định hướng tư tưởng, hóa giải xung đột nhận thức giữa đức tin tôn giáo và tri thức khoa học cho thanh niên nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

Việc giáo dục thế giới quan khoa học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nam Định có điểm gì đặc thù? Tỉnh Nam Định có 74% dân số nông nghiệp và 12% sinh viên theo đạo Thiên Chúa. Bên cạnh đó, các lễ hội tâm linh lớn diễn ra thường xuyên. Giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng giúp sinh viên xây dựng tư duy khoa học, tránh mê tín dị đoan và kiên định lập trường trước các luận điệu xuyên tạc chính trị.

Việc tích hợp ba môn lý luận chính trị thành một môn học đặt ra những thách thức nào? Chương trình tích hợp rút ngắn thời lượng nhưng đòi hỏi khối lượng kiến thức rộng lớn của ba phân môn. Thực tế có 78% giảng viên gặp khó khăn khi phân bổ giáo án, làm giảm khoảng 40% thời gian thảo luận chuyên sâu, đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp truyền thụ để tránh dạy chay, đọc chép.

Làm thế nào để nâng cao nhận thức duy vật biện chứng cho sinh viên có đạo? Giảng viên cần tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của 12% sinh viên theo đạo Thiên Chúa, không đối đầu trực diện giữa niềm tin tôn giáo và khoa học. Cần dùng phương pháp phân tích quy luật tự nhiên và xã hội bằng chứng cứ khoa học khách quan để người học tự nhận thức và hình thành thế giới quan tiến bộ.

Phương pháp dạy học thực nghiệm nêu vấn đề mang lại hiệu quả cụ thể ra sao? Kết quả dạy học thực nghiệm cho thấy tỷ lệ sinh viên đạt loại khá, giỏi ở nhóm đổi mới phương pháp đạt 74,3%, vượt 22,2% so với nhóm đối chứng dạy theo lối truyền thống chỉ đạt 52,1%. Tỷ lệ sinh viên chủ động phát biểu và thảo luận tăng gấp đôi so với các lớp thông thường.

Sinh viên sư phạm cần làm gì để chuyển hóa lý luận thành nhân sinh quan cách mạng? Sinh viên cần chủ động nghiên cứu tài liệu, tích cực tham gia câu lạc bộ lý luận trẻ và các hoạt động xã hội như phong trào Mùa hè xanh. Khi vận dụng tri thức lý luận vào giải quyết các vấn đề thực tiễn của địa phương, tri thức sẽ chuyển hóa thành niềm tin khoa học và nhiệt huyết nghề nghiệp.

Kết luận

  • Thế giới quan khoa học là hạt nhân định hình nhân cách, bản lĩnh chính trị và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của sinh viên sư phạm.
  • Đặc thù kinh tế - xã hội Nam Định với 74% dân số nông nghiệp và 12% sinh viên có đạo đòi hỏi phương pháp giáo dục tư tưởng phải mềm dẻo và thực tế.
  • Việc tích hợp môn học đòi hỏi phải khắc phục tình trạng truyền thụ một chiều và giảm tải áp lực kiến thức hàn lâm cho người học.
  • Dạy học nêu vấn đề gắn với thực tiễn địa phương đem lại hiệu quả thực nghiệm vượt trội, nâng tỷ lệ khá giỏi lên 74,3% (tăng 22,2%).
  • Hệ thống 4 giải pháp đồng bộ về phương pháp, chương trình, giảng viên và phong trào Đoàn - Hội tạo động lực nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Đóng góp chính của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực chứng về vai trò của môn học trong việc hình thành thế giới quan khoa học cho sinh viên sư phạm tại một địa bàn cụ thể.

Lộ trình triển khai tiếp theo được xác định trong giai đoạn 2010 - 2015 nhằm hoàn thiện chuẩn đầu ra lý luận chính trị và nâng cao năng lực đội ngũ giảng viên.

Các cơ sở đào tạo sư phạm cần nhanh chóng áp dụng phương pháp dạy học tương tác và gắn kết bài giảng với thực tiễn đời sống địa phương để đào tạo thế hệ nhà giáo vừa có trình độ chuyên môn cao vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng.