I. Vai trò người dân Nền tảng xây dựng nông thôn mới Tam Nông
Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới (NTM) là một cuộc cách mạng toàn diện, có mục tiêu thay đổi căn bản bộ mặt kinh tế - xã hội khu vực nông thôn Việt Nam. Tại huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ, chương trình này đã được triển khai mạnh mẽ, trong đó yếu tố con người được xác định là then chốt. Vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng chương trình nông thôn mới không chỉ dừng lại ở việc là đối tượng hưởng lợi, mà còn là chủ thể trực tiếp quyết định sự thành công và bền vững của chương trình. Nguyên tắc cốt lõi “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân hưởng thụ” đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động, khẳng định tầm quan trọng của việc phát huy nội lực từ cộng đồng. Sự tham gia của người dân được thể hiện xuyên suốt, từ khâu lập quy hoạch, đóng góp nguồn lực, triển khai thi công, đến giám sát chất lượng và quản lý, vận hành công trình sau khi hoàn thành. Việc huy động sức mạnh toàn dân không chỉ giúp giải quyết bài toán về nguồn vốn mà còn tạo ra sự đồng thuận xã hội, nâng cao ý thức trách nhiệm và tinh thần làm chủ của mỗi người dân đối với sự phát triển của quê hương. Nghiên cứu thực tiễn tại huyện Tam Nông giai đoạn 2010-2013 cho thấy, nơi nào phát huy tốt quyền làm chủ của người dân, nơi đó chương trình NTM đạt được những kết quả vượt bậc, tạo ra sự chuyển biến rõ rệt về hạ tầng, kinh tế và văn hóa.
1.1. Chương trình NTM Từ chủ trương đến thực tiễn tại Phú Thọ
Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt qua Quyết định số 491/2009/QĐ-TTg, đặt ra 19 tiêu chí toàn diện. Tại tỉnh Phú Thọ nói chung và huyện Tam Nông nói riêng, chủ trương này được cụ thể hóa thành các đề án, kế hoạch chi tiết, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Mục tiêu không chỉ là bê tông hóa đường làng, ngõ xóm mà còn là nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống văn hóa tinh thần, và bảo vệ môi trường sinh thái. Quá trình triển khai tại Tam Nông đã cho thấy sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, nhưng động lực chính vẫn đến từ sự hưởng ứng và tham gia tích cực của cộng đồng dân cư.
1.2. Nguyên tắc Dân biết dân bàn Nền tảng cốt lõi của sự tham gia
Nguyên tắc “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi” là cơ sở để phát huy dân chủ ở cơ sở. “Dân biết” đòi hỏi sự công khai, minh bạch về mọi chủ trương, quy hoạch, kế hoạch sử dụng nguồn lực. “Dân bàn” là tạo điều kiện để người dân thảo luận, đóng góp ý kiến, quyết định những vấn đề trực tiếp liên quan đến cộng đồng. Tài liệu nghiên cứu cho thấy, tại các xã của huyện Tam Nông, việc tổ chức các cuộc họp thôn, xóm để lấy ý kiến về quy hoạch đường giao thông hay xây dựng nhà văn hóa đã trở thành một hoạt động thường xuyên, đảm bảo mọi quyết sách đều xuất phát từ nhu cầu và nguyện vọng thực tế của người dân, tránh tình trạng áp đặt từ trên xuống.
II. Những khó khăn hạn chế vai trò người dân xây dựng NTM Tam Nông
Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, quá trình phát huy vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng chương trình nông thôn mới tại huyện Tam Nông vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, vẫn còn tồn tại tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào sự đầu tư của Nhà nước. Họ chưa thực sự hiểu rõ mình là chủ thể của chương trình. Điều này dẫn đến sự tham gia đôi khi còn mang tính hình thức, chưa chủ động, sáng tạo. Bên cạnh đó, việc huy động nguồn lực từ cộng đồng, đặc biệt là đóng góp tài chính, gặp nhiều khó khăn ở các xã có điều kiện kinh tế chưa phát triển, tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Năng lực của một số cán bộ cơ sở trong công tác dân vận, tuyên truyền, và tổ chức các hoạt động cộng đồng còn yếu, chưa đủ sức thuyết phục và khơi dậy tiềm năng trong dân. Tài liệu nghiên cứu chỉ ra tình trạng “hành chính hóa, phô trương, hình thức” trong một số hoạt động, làm giảm hiệu quả thực chất của sự tham gia. Thêm vào đó, cơ chế giám sát của cộng đồng đối với các công trình xây dựng đôi khi chưa được thực hiện hiệu quả, dẫn đến những lo ngại về chất lượng và tính minh bạch trong quản lý đầu tư.
2.1. Thách thức trong việc huy động nguồn lực từ cộng đồng dân cư
Việc huy động nguồn lực trong dân là một bài toán khó. Mặc dù người dân sẵn sàng đóng góp ngày công lao động, hiến đất làm đường, nhưng việc đóng góp bằng tiền mặt còn hạn chế do mức thu nhập bình quân đầu người ở nhiều xã còn thấp. Theo khảo sát tại Tam Nông, tỷ lệ đóng góp kinh phí cho các công trình công cộng có sự chênh lệch lớn giữa các xã và các hộ gia đình. Điều này đòi hỏi chính quyền địa phương phải có phương pháp vận động linh hoạt, phù hợp với điều kiện kinh tế của từng khu vực, tránh tình trạng huy động cào bằng gây áp lực cho người dân, đặc biệt là các hộ nghèo và cận nghèo.
2.2. Hạn chế về nhận thức và năng lực tham gia của người dân
Nhận thức là yếu tố quyết định hành động. Một bộ phận người dân chưa nhận thức đầy đủ về quyền và nghĩa vụ của mình trong xây dựng NTM. Sự tham gia đôi khi chỉ dừng lại ở mức độ “thụ động” hoặc “tham gia bởi nghĩa vụ”, tức là làm theo sự vận động của chính quyền mà chưa xuất phát từ sự tự nguyện và ý thức tự giác. Năng lực tham gia vào các khâu phức tạp hơn như lập kế hoạch, giám sát kỹ thuật công trình của người dân còn hạn chế do thiếu kiến thức chuyên môn. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của công tác đào tạo, tập huấn để nâng cao năng lực cho cộng đồng, giúp họ tham gia một cách hiệu quả và thực chất hơn.
III. Cách người dân đóng góp nguồn lực và phát triển kinh tế NTM
Sự thành công của chương trình xây dựng nông thôn mới tại Tam Nông mang đậm dấu ấn từ sự đóng góp của người dân. Đây là minh chứng rõ nét cho phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. Vai trò của người dân được thể hiện mạnh mẽ qua việc đóng góp đa dạng các nguồn lực. Về vật chất, người dân đã tự nguyện hiến hàng nghìn mét vuông đất để mở rộng đường giao thông, đóng góp hàng chục nghìn ngày công lao động để xây dựng, tu sửa kênh mương, nhà văn hóa. Bảng 3.24 trong tài liệu gốc ghi nhận chi tiết tình hình đóng góp công lao động, cho thấy sức mạnh nội lực to lớn từ cộng đồng. Về tài chính, tuy còn khó khăn, các hộ gia đình vẫn tích cực đóng góp kinh phí theo tinh thần tự nguyện để xây dựng các công trình phúc lợi chung. Ngoài ra, vai trò của người dân còn thể hiện ở việc chủ động phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập. Người dân tích cực tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật sản xuất, ứng dụng khoa học công nghệ vào trồng trọt, chăn nuôi (Bảng 3.20). Các mô hình kinh tế trang trại, gia trại, hợp tác xã kiểu mới được hình thành, góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động, tạo ra sản phẩm hàng hóa có giá trị, trực tiếp cải thiện đời sống và tạo nguồn lực tái đầu tư cho xây dựng NTM.
3.1. Hiến đất góp công Sức mạnh nội lực trong phát triển hạ tầng
Phát triển hạ tầng là một trong những mục tiêu hàng đầu của chương trình NTM. Tại huyện Tam Nông, phong trào hiến đất làm đường đã lan tỏa mạnh mẽ. Nhiều gia đình đã không ngần ngại hiến một phần đất ở, đất vườn để con đường làng được mở rộng khang trang. Bên cạnh đó, việc đóng góp ngày công lao động trực tiếp vào các công trình đã giúp tiết kiệm chi phí đầu tư, đồng thời nâng cao ý thức sở hữu và trách nhiệm bảo quản của người dân. Chính những đóng góp này đã tạo nên diện mạo mới cho hạ tầng giao thông, thủy lợi, góp phần thúc đẩy sản xuất và nâng cao chất lượng cuộc sống.
3.2. Chuyển đổi cơ cấu kinh tế Người dân làm chủ sản xuất
Xây dựng NTM gắn liền với việc phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập. Người dân Tam Nông đã chủ động tìm tòi, học hỏi các mô hình sản xuất hiệu quả, tham gia các hình thức tổ chức sản xuất mới như hợp tác xã, tổ hợp tác (Bảng 3.23). Việc chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún sang sản xuất tập trung, theo hướng hàng hóa đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Người dân không chỉ là người lao động mà đã dần trở thành những người chủ thực sự trong hoạt động sản xuất kinh doanh, quyết định hướng đi cho kinh tế gia đình và địa phương.
IV. Phương pháp người dân tham gia quyết định và giám sát NTM
Việc đảm bảo quyền dân chủ trực tiếp là yếu tố sống còn để chương trình NTM thực sự “của dân, do dân và vì dân”. Tại huyện Tam Nông, vai trò của người dân trong việc tham gia xây dựng chương trình nông thôn mới được thể hiện rõ nét qua cơ chế tham gia vào quá trình ra quyết định và giám sát. Ngay từ khâu lập quy hoạch, đề án xây dựng NTM của các xã đều được đưa ra lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân thông qua các cuộc họp thôn, xóm. Bảng 3.17 trong tài liệu nghiên cứu cho thấy mức độ tham gia của người dân trong việc ra các quyết định là khá cao. Người dân được trực tiếp bàn bạc, biểu quyết lựa chọn công trình nào cần ưu tiên làm trước, mức đóng góp ra sao, và phương án thực hiện như thế nào. Không chỉ dừng lại ở việc quyết định, người dân còn đóng vai trò quan trọng trong khâu kiểm tra, giám sát. Các Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng được thành lập, bao gồm những người có uy tín trong thôn, xóm. Họ trực tiếp giám sát chất lượng vật liệu, tiến độ thi công và tính minh bạch của các công trình công cộng. Hoạt động này, được ghi nhận qua Bảng 3.26, đã góp phần đảm bảo chất lượng công trình, chống lãng phí, tiêu cực và củng cố niềm tin của nhân dân vào chương trình.
4.1. Thực thi dân chủ cơ sở trong quy hoạch và lập kế hoạch NTM
Việc lập kế hoạch xây dựng NTM không còn là công việc riêng của cán bộ xã. Thông qua các buổi họp dân, mỗi người dân đều có quyền đóng góp ý kiến về bản đồ quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch khu dân cư, hay kế hoạch phát triển sản xuất. Các ý kiến này được Ban chỉ đạo NTM xã tổng hợp, tiếp thu và điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp. Quá trình này đảm bảo các kế hoạch khi được ban hành đều sát với thực tiễn và nhận được sự đồng thuận cao từ cộng đồng, tạo tiền đề thuận lợi cho việc triển khai thực hiện.
4.2. Giám sát cộng đồng Đảm bảo chất lượng các công trình hạ tầng
Ban Giám sát cộng đồng là một thiết chế quan trọng, là “tai mắt” của người dân. Tại các xã ở Tam Nông, Ban Giám sát tham gia từ khi công trình bắt đầu triển khai đến khi nghiệm thu, bàn giao. Họ kiểm tra chủng loại, số lượng vật tư; giám sát quy trình kỹ thuật thi công; và có quyền kiến nghị dừng thi công nếu phát hiện sai phạm. Nhờ cơ chế giám sát này, nhiều công trình đường giao thông, nhà văn hóa đã được đảm bảo chất lượng, đúng thiết kế, phát huy hiệu quả sử dụng lâu dài, và quan trọng hơn là người dân cảm thấy công trình đó thực sự là của mình.
V. Đánh giá kết quả thực tiễn từ sự tham gia của người dân Tam Nông
Sự tham gia tích cực của người dân đã mang lại những kết quả thực tiễn, làm thay đổi sâu sắc bộ mặt nông thôn huyện Tam Nông. Vai trò của người dân chính là động lực tạo nên những thành tựu này. Về hạ tầng kinh tế - xã hội, hàng trăm km đường giao thông nông thôn, đường nội đồng đã được cứng hóa; hệ thống thủy lợi được kiên cố hóa; trường học, trạm y tế, nhà văn hóa được xây dựng khang trang. Những công trình này không chỉ phục vụ sản xuất, dân sinh mà còn làm thay đổi cảnh quan môi trường. Về kinh tế, thu nhập bình quân đầu người tăng lên đáng kể, tỷ lệ hộ nghèo giảm qua từng năm. Sự chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ ngày càng rõ nét. Đời sống văn hóa, tinh thần của người dân được cải thiện, các giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn và phát huy. Đặc biệt, kết quả quan trọng nhất là sự thay đổi trong nhận thức. Người dân đã tự tin hơn, chủ động hơn và có ý thức trách nhiệm cao hơn với cộng đồng. Bảng 3.29 của tài liệu gốc cho thấy mức độ hài lòng của người dân đối với việc thực hiện chương trình NTM là khá cao, đây chính là thước đo chính xác nhất cho sự thành công của chương trình.
5.1. Kết quả thực tiễn Sự thay đổi rõ rệt bộ mặt nông thôn Tam Nông
Nhìn vào các xã của huyện Tam Nông hôm nay, có thể thấy rõ sự chuyển mình. Những con đường đất lầy lội xưa kia đã được thay thế bằng đường bê tông sạch đẹp. Điện, đường, trường, trạm được đầu tư đồng bộ. Các khu dân cư được quy hoạch gọn gàng, môi trường sống được cải thiện. Đây là những kết quả hữu hình, là thành quả trực tiếp từ sự chung tay góp sức của mỗi người dân, khẳng định tính đúng đắn của chủ trương phát huy nội lực cộng đồng trong xây dựng NTM.
5.2. Mức độ hài lòng của người dân Thước đo thành công chương trình
Thành công của một chương trình không chỉ đo bằng những con số thống kê, mà quan trọng hơn là sự hài lòng và tin tưởng của người dân. Khảo sát tại huyện Tam Nông cho thấy đa số người dân đánh giá cao những lợi ích mà chương trình NTM mang lại. Họ hài lòng vì đời sống vật chất được cải thiện, môi trường sống trong lành hơn, và đặc biệt là họ được tham gia, được quyết định các vấn đề của chính cộng đồng mình. Sự hài lòng này là nguồn cổ vũ to lớn, tạo động lực để người dân tiếp tục tham gia vào giai đoạn tiếp theo của chương trình xây dựng nông thôn mới.
VI. Top giải pháp nâng cao vai trò người dân xây dựng NTM bền vững
Để chương trình xây dựng nông thôn mới tại Tam Nông phát triển bền vững, việc tiếp tục nâng cao vai trò của người dân là nhiệm vụ trọng tâm. Dựa trên thực tiễn và các đề xuất trong tài liệu nghiên cứu, một số giải pháp cần được tập trung thực hiện. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để nâng cao hơn nữa nhận thức của người dân, giúp họ hiểu sâu sắc rằng mình là chủ thể, là trung tâm của quá trình này. Thứ hai, cần hoàn thiện và thực hiện tốt hơn nữa quy chế dân chủ ở cơ sở, đảm bảo mọi hoạt động đều được công khai, minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi nhất để người dân tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát. Thứ ba, cần có chính sách hỗ trợ, đào tạo, tập huấn để nâng cao năng lực cho người dân và cán bộ cộng đồng, đặc biệt là năng lực quản lý kinh tế, kỹ năng giám sát. Thứ tư, cần đa dạng hóa các hình thức huy động nguồn lực, kết hợp giữa đóng góp của người dân với sự hỗ trợ của nhà nước và thu hút đầu tư từ doanh nghiệp, tránh gây áp lực quá sức dân. Cuối cùng, cần chú trọng đến việc xây dựng và nhân rộng các mô hình phát triển sản xuất hiệu quả, bền vững, tạo “cần câu” để người dân tự vươn lên làm giàu trên chính quê hương mình.
6.1. Tăng cường tuyên truyền và nâng cao năng lực cho cộng đồng
Công tác tuyên truyền cần được đổi mới về nội dung và hình thức, phải đi vào chiều sâu, dễ hiểu, dễ nhớ. Cần tổ chức nhiều hơn các lớp tập huấn về kỹ thuật sản xuất, quản lý kinh tế, pháp luật, và kỹ năng giám sát cho người dân. Khi người dân có đủ thông tin và năng lực, sự tham gia của họ sẽ trở nên chủ động và hiệu quả hơn, góp phần nâng cao chất lượng toàn diện của chương trình xây dựng NTM.
6.2. Hoàn thiện cơ chế chính sách để phát huy quyền làm chủ
Cần tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện các cơ chế, chính sách liên quan đến việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Cần quy định rõ ràng, cụ thể hơn về vai trò, trách nhiệm của Ban Giám sát cộng đồng. Đồng thời, cần có cơ chế khen thưởng, động viên kịp thời những cá nhân, tập thể có đóng góp tích cực, tạo không khí thi đua sôi nổi trong toàn dân, qua đó khẳng định vai trò của người dân là yếu tố quyết định mọi thành công.
