MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Giáo dục đào tạo đƣợc Đảng và nhà nƣớc ta coi là quốc sách hàng đầu. Mục tiêu giáo dục thời kỳ đổi mới đó là: đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và Chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi vậy việc không ngừng nâng cao trình độ học vấn, khả năng độc lập, sáng tạo, làm chủ khoa học hiện đại kết hợp với bồi dƣỡng văn hoá, đạo đức cho học sinh, sinh viên đặc biệt là văn hoá ứng xử là nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết của giáo dục hiện nay.
Giáo dục nhà trƣờng hay giáo dục gia đình đều nhằm mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách con ngƣời về đạo đức, trí tuệ, thẩm mĩ, sức khoẻ, lao động.nhƣng phải luôn thấy “đức” – văn hoá ứng xử là gốc nhƣ “cây phải có gốc, sông phải có nguồn”, đức là cái trƣớc hết, là cái quán triệt trong tất cả: ý thức – hoạt động – quan hệ. Giáo dục văn hoá ứng xử là bộ phận có tính chất nền tảng trong giáo dục gia đình, cũng nhƣ giáo dục nhà trƣờng. Ở tuổi Vị thành niên, giáo dục văn hoá ứng xử càng trở nên quan trọng hơn. Những đặc trƣng của tuổi mới lớn, tuổi dậy thì đang bƣớc vào giai đoạn đột biến về sinh học, về xã hội, đang mở rộng tầm nhìn, khát khao tìm hiểu muốn tự khẳng định, nhƣng đầy mâu thuẫn.Đối với gia đình không thể bỏ qua kinh nghiệm: bé không vin lớn gãy cành.Bỏ qua giáo dục của trẻ em lúc này sẽ không bao giờ “ bổ sung” lại đƣợc nhất là về mặt đạo đức.
Ông cha ta có câu: “Gia đình phải có gia giáo - giáo dục đạo đức, phẩm chất, nhân cách cho con cái; gia lễ - đảm bảo kỷ cƣơng, có thứ bậc, ngôi vị trong gia đình; gia pháp - những phép tắc, luật lệ, khuôn phép của gia đình để 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo dục con trẻ trong gia đình; gia phong - nề nếp, lề thói mà mỗi ngƣời trong gia đình phải tuân thủ theo hết sức nghiêm ngặt”. Văn hóa ứng xử trong gia đình đƣợc ngƣời Việt đề cao và rất coi trọng. Những giá trị đạo đức xã hội của tƣ tƣởng Nho giáo đƣợc cha ông răn dạy, chỉ bảo con cái từ thuở mới lọt lòng đến khi trƣởng thành đƣợc thể hiện rất rõ trong ca dao, tục ngữ. Đó là những bài học ứng xử về hiếu nghĩa, đạo làm con: “Một lòng thờ mẹ, kính cha.
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”; tình thƣơng yêu anh em ruột thịt: “Anh em nhƣ chân, nhƣ tay. Nhƣ chim liền cánh, nhƣ cây liền cành”, “Em thuận, anh hòa là nhà có phúc”.Thế nhƣng kinh tế thị trƣờng cuốn con ngƣời vào vòng xoáy làm kinh tế … cha mẹ, và những ngƣời lớn tuổi trong gia đình ít có thời gian để quan tâm, chăm sóc, chia sẻ những niềm vui nỗi buồn và cả những tâm sự riêng tƣ trong cuộc sống của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là trẻ vị thành niên. Đã có nhiều gia đình bị rạn nứt về chuyện tình cảm, hôn nhân gia đình không hạnh phúc… Các thành viên trong gia đình không có sự kính trọng, thƣơng yêu, giúp đỡ, chăm sóc lẫn nhau mà chỉ tình cảm hoá sự chân thành, tình yêu thƣơng bằng những nghĩa vụ và bổn phận cần phải thực hiện nên đã vô hình chung tạo ra sự xa cách, lãnh cảm, không có sự thân mật giữa cha mẹ, ông bà với trẻ nhƣ trƣớc đây, đó cũng chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng hiện nay có rất nhiều em nhỏ, trẻ em vị thành niên đã mắc phải bệnh trầm cảm, nhiều em cảm thấy mình bị lạc lõng và bị bỏ rơi nên lao vào con đƣờng nghiện game online, các trò chơi điện tử, các tệ nạn xã hội…với mục đích tìm các cảm giác lạ, tìm các niềm vui mới trong xã hội vốn đã đầy rẫy sự phức tạp với vô vàn các tác động xấu. Hơn nữa, thời gian gần đây đã có nhiều gia đình, trong đó cha mẹ không quan tâm đến việc giáo dục nhân cách cho trẻ em, mà phần lớn đều có tâm lý chung là chuyển giao nghĩa vụ này cho nhà trƣờng và các thầy cô giáo.
Nhƣng nhà trƣờng và các thầy cô giáo chỉ chú trọng đến việc giáo dục và 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chăm lo đến sự phát triển về tri thức, vì thế việc giáo dục về nhân cách cho trẻ em và thế hệ học sinh, sinh viên vẫn cần sự quan tâm chăm sóc, chia sẻ, động viên, giúp đỡ giáo dục nhân cách từ bố mẹ, ông bà, ngƣời thân trong gia đình. Trƣớc tình hình đó đặt ra cho ngƣời nghiên cứu hàng loạt câu hỏi nhƣ: gia đình nhận thức về tầm quan trọng của việc giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên nhƣ thế nào; các nội dung và phƣơng pháp của gia đình trong giáo dục văn hoá ứng xử đối với vị thành niên hiện nay; các yếu tố ảnh hƣởng đến vai trò của gia đình trong giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên; các kiến nghị để nâng cao hiệu quả vai trò của gia đình trong giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên hiện nay? Chính vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu "Vai trò của gia đình trong giáo dục văn hóa ứng xử cho trẻ em vị thành niên ở Hà Nội hiện nay" đề nghiên cứu và trả lời các câu hỏi trên. Ý nghĩa luận và thực tiễn 2. Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ một số lý thuyết trong hệ thống lý thuyết xã hội học nhƣ lý thuyết xã hội hoá, lý thuyết vị thế vai trò, lý thuyết lựa chọn hợp lý.
Kết quả nghiên cứu giúp hình thành quan niệm khoa học khi nhìn nhận về việc giáo dục trẻ em. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả nghiên cứu giúp cho Nhà nƣớc tổ chức định hƣớng truyền thông dƣ luận xã hội về giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên. Kết quả nghiên cứu giúp các gia đình cập nhật thông tin về thực trạng văn hóa ứng xử của trẻ em, các nội dung, phƣơng pháp cần giáo dục cho các em trong điều kiện hiện nay. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Kết quả nghiên cứu giúp cho các viện nghiên cứu gia đình, các trung tâm nghiên cứu gia đình trong việc phối hợp đƣa ra các nội dung và tiêu chí mới về giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên trong gia đình hiện nay.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.Mục đích nghiên cứu. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực trạng vai trò của gia đình trong giáo dục văn hoá ứng xử cho vị thành niên ở Hà Nội, đề tài đƣa ra một số kiến nghị nhằm nâng cao vai trò của gia đình trong giáo dục văn hoá ứng xử cho Vị thành niên 3. Nhiệm vụ nghiên cứu. Thao tác hóa khái niệm sử dụng trong nghiên cứu: Vị thành niên, gia đình, ứng xử, văn hóa, văn hóa ứng xử.
Tìm hiểu thực trạng đạo đức trẻ Vị thành niên ở Hà Nội hiện nay. Tìm hiểu thực trạng việc giáo dục văn hoá ứng xử cho trẻ em thông qua nghiên cứu nhận thức, nội dung và phƣơng pháp giáo dục của cha mẹ. Phân tích các yếu tố tác động đến việc giáo dục văn hoá ứng xử cho trẻ em trong gia đình. Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 4.
Đối tượng nghiên cứu Vai trò của gia đình trong giáo dục văn hóa ứng xử cho vị thành niên. Khách thể nghiên cứu Các phụ huynh (ông, bà, cha, mẹ.) – những gia đình có trẻ VTN ở Hà Nội hiện nay. Phạm vi nghiên cứu 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều nội dung về giáo dục văn hóa ứng xử nhƣ: ứng xử với bản thân (cách ăn, mặc, đi lại, ngôn từ giao tiếp); ứng xử với môi trƣờng; ứng xử nơi công cộng; quan hệ ứng xử với bạn bè, đồng nghiệp; quan hệ ứng xử với thầy, cô giáo; quan hệ ứng xử với ngƣời lớn tuổi; quan hệ ứng xử trong gia đình (cha mẹ, con cái, anh chị em. Mỗi nội dung có các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực xã hội khác nhau quy định cách ứng xử của con ngƣời.
Để giáo dục văn hoá ứng xử cho trẻ em, cha mẹ cần có nhận thức về những chuẩn mực đó và lựa chọn những nội dung, phƣơng pháp phù hợp với từng lứa tuổi. Trong giới hạn luận văn chúng tôi chƣa thể phân tích đầy đủ các nội dung của văn hoá ứng xử, vì vậy chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài nhƣ sau: Giới hạn nhận thức: Nhận thức của cha mẹ về tầm quan trọng của giáo dục văn hoá ứng xử cho VTN. Giới hạn nội dung giáo dục – một số chuẩn mực ứng xử: Lòng hiếu thảo; lòng nhân ái; kính trọng, biết ơn thầy cô giáo; tôn trọng ngƣời lớn tuổi; sự trung thực; tình yêu lao động. Giới hạn phƣơng pháp giáo dục: Phƣơng pháp nêu gƣơng, phƣơng pháp khen thƣởng; phƣơng pháp trò chuyện chuyện tâm sự - khuyên bảo nhẹ nhàng.
Không gian nghiên cứu: Quận Ba Đình và huyện Từ Liêm – Thành phố Hà Nội. Quận Ba Đình: Trung tâm hành chính - chính trị quốc gia, nơi tập trung các cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nƣớc, Quốc hội, Chính phủ. Đây còn là trung tâm ngoại giao, đối ngoại. Ba Đình có trụ sở nhiều tổ chức quốc tế, sứ quán các nƣớc, nơi thƣờng xuyên diễn ra các hội quan trọng của Nhà nƣớc, quốc tế và khu vực.
Là nơi có trình độ dân trí, kinh tế, văn hoá rất phát triển. Ở đây có quá trình đô thị hoá diễn ra đã lâu; gia đình có thời gian 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thích ứng với điều kiện mới; tất cả những tác động của nền kinh tế thị trƣờng cả tốt và xấu mọi thành viên trong gia đình đã có thời gian để tiếp thu và gạn lọc. Huyện Từ Liêm là khu vực đang trong quá trình đô thị hoá, có sự chuyển đổi mạnh mẽ của kinh tế từ sản xuất nông nghiệp sang công nghiệp, thƣơng mại và dịch vụ. Trong quá trình chuyển đổi ấy xuất hiện nhiều những vấn đề mới nảy sinh trong gia đình: có sự chuyển đổi nghề nghiệp dẫn đến sự thay đổi cơ cấu ngành nghề, cơ cấu lao động; văn hoá chuyển sự văn hoá làng xã sang văn hoá đô thị; từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp.