MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Theo khảo sát của tổ chức Ngân hàng Thế giới về vấn đề “Phụ nữ và nghèo đói” tại Việt Nam cho biết, tỷ lệ nghèo đói giữa hai giới (nam và nữ) có sự khác biệt khá lớn, đặc biệt là nhóm phụ nữ lớn tuổi, nhóm phụ nữ ở khu vực nông thôn, khu vực miền núi thường nghèo hơn só với nam giới. Bên cạnh đó, tỷ lệ những hộ gia đình nghèo có phụ nữ goá bụa cũng cao hơn những gia đình có đàn ông mất vợ. [15] Những năm qua, bên cạnh các chính sách, hoạt động thúc đẩy bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ nói chung, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách, chương trình và triển khai các hoạt động trợ giúp riêng để hỗ trợ cũng như tạo điều kiện nâng cao năng lực cho phụ nữ nghèo (PNN), bởi PNNthuộc nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội và được Nhà nước ưu đãi về chính sách tín dụng, giáo dục, đào tạo, y tế, là đối tượng được ưu tiên trong các chương trình giảm nghèo, việc làm quốc gia, trong các chương trình, hoạt động thường xuyên của các bộ, ngành, cơ quan, tổ chức, địa phương.
Mặc dù còn nhiều rào cản, nhưng với những chính sách của Đảng và Nhà nước cũng như sự quan tâm của toàn xã hội, đời sống của nhóm PNN hiện nay đã phần nào giảm bớt khó khăn, từng bước giúp PNN hòa nhập xã hội. Hiện nay, năng lực, vị thế của phụ nữ nói chung và PNN nói riêng còn được khẳng định thông qua sự tự chủ trong đời sống kinh tế, việc làm, thu nhập của chính họ. Bởi vậy, một trong những hoạt động nâng cao năng lực cho PNN mà Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam thực hiện, là việc chỉ đạo xây dựng 20 mô hình phụ nữ tự lực tại một số tỉnh, thành trong cả nước trong đó có huyện Bình Lực (Hà Nam), tổ chức nhiều hoạt động hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế thông qua các hoạt động tín dụng, tiết kiệm, dạy nghề, hình thành các mô hình kinh tế tập thể để tạo việc làm ổn định cho phụ nữ, giúp PNNtiếp 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cận chính sách an sinh xã hội và các nguồn lực trợ giúp khác. Thông qua đó, PNN được giao lưu, chia sẻ, bày tỏ tâm tư, nguyện vọng trong cuộc sống, công việc, được cung cấp thông tin, kiến thức về quyền của PNN, được tư vấn, dạy nghề và giới thiệu việc làm.
từng bước giúp nhóm PNN xóa bỏ mặc cảm, phấn đấu vươn lên khẳng định bản thân. Phụ nữ nghèo thường là những lao động thuần nông, lao động chân tay không có trình độ chuyên môn và thường gặp nhiều khó khăn trong công việc gia đình, thiếu quyền quyết định trong hộ gia đình và thường được trả công lao động thấp hơn nam giới ở cùng một loại việc. Trình độ học vấn thấp, công việc nặng nhọc và điều kiện kinh tế khó khăn dẫn đến việc họ ít quan tâm đến tình trạng sức khoẻ của bản thân và đây cũng là một nguy cơ khiến họ không thể thoát nghèo bền vững. Bởi vậy, PNN là đối tượng cần được sự quan tâm đặc biệt của xã hội.
Việc nghiên cứu thực trạng và tác động của nghèo đói đối với phụ nữ, nhằm nhận thức những nguyên nhân sâu xa gây ra nghèo đói cho phụ nữ và đề xuất được các biện pháp can thiệp - trợ giúp hiệu quả. Đồng thời cũng tìm hiểu về nghị lực vươn lên thoát nghèo của bản thân PNN và gia đình họ. Việc xác định nguồn gốc của nghèo đói ở phụ nữ nhằm tìm kiếm các nguồn lực trong cộng đồng giúp họ giảm nghèo cải thiện cuộc sống. Trên cơ sở đó, góp phần thực hiện mục tiêu “bình đẳng giới”, xây dựng “xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” mà Đảng và Nhà nước ta đang chỉ đạo thực hiện.
Xã Đồng Du thuộc huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam là một xã thuần nông, nghề chính của phụ nữ ở đây chủ yếu là nông nghiệp trồng trọt và chăn nuôi, trong đó lao động nữ chiếm gần 60% lực lượng lao động toàn xã. Tại xã Đồng Du phần lớn phụ nữ còn gặp khá nhiều khó khăn do nghề chính và thu nhập chính chỉ dựa vào nông nghiệp, họ phải gánh vác vai trò chính trong gia đình do chồng đi làm ăn xa, thời gian gần đây địa phương đang có chính sách thu 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hút đầu tư và nhận được sự trợ giúp của các cơ quan tổ chức ngoài tỉnh trong việc hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế nhằm giảm nghèo, thoát nghèo. Tuy nhiên, việc giảm nghèo và thoát nghèo của phụ nữ xã Đồng Du vẫn chưa bền vững, nhiều hộ gia đình tái nghèo do chưa có một định hướng ổn định [30]. Vì những lý do này, tác giả lựa chọn đề tài “Vai trò của công tác xã hội trong việc hỗ trợ phụ nữ nghèo (nghiên cứu trường hợp tại xã Đồng Du, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam)” làm đề tài luận văn thạc sĩ.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu Cho đến nay hướng nghiên cứu về đối tượng và hoạt động trợ giúp PNN là đề tài nghiên cứu được khai thác hết sức phong phú và đa dạng tại Việt Nam. Chủ đề này nhận được sự quan tâm lớn của các cơ quan, tổ chức, các nhà nghiên cứu. Trong đó có các công trình, bài viết cần phải kể đến như: Trong nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Gia đình và Phụ nữ về “Gia đình Phụ nữ thiếu vắng chồng” [24] thực hiện năm 1996, nghiên cứu đã trình bày khá chi tiết về cuộc sống của những gia đình phụ nữ thiếu văng chồng ở khu vực nông thôn miền Bắc Việt Nam, phần lớn những người tham gia khảo sát đều cho biết khó khăn về kinh tế ảnh hưởng lớn tới cuộc sống gia đình, đặc biệt nghiên cứu cũng chỉ ra những người phụ nữ thiếu vắng chồng thì thường nhận được ít sự trợ giúp từ phía gia đình, họ hàng và xã hội. Năm 1998, tác giả Lê Thi xuất bản cuốn sách “Chính sách xã hội với phụ nữ nghèo nông thôn - quá trình xây dựng và thực hiện” [21], NXB Khoa học xã hội, cuốn sách đã phân tích, lý giải và chỉ ra yêu cầu cần phải có những chính sách xã hội dành cho PNN nông thôn và đề xuất khuyến nghị với những nhà hoạch định chính sách cần phải lưu ý đến các vấn đề như: chính sách ưu đãi, hỗ trợ sản xuất kinh doanh đối với PNN, phụ nữ đơn thân, chính sách đối với phụ nữ đơn thân có công với cách mạng, tham gia kháng chiến, đây là những đề 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất chưa được thực hiện, những đề xuất này nếu được thực hiện sẽ góp phần giảm bớt khó khăn, an ủi động viên đối với nhóm PNN nông thôn.
Các công trình nghiên cứu vĩ mô đề cập khá chi tiết đến yếu tố phân tầng xã hội ở Việt Nam như “Báo cáo tình trạng nghèo đói và công bằng ở ViệtNam” [16] của tổ chức Oxfam năm 1999. Nghiên cứu này đề cập đến tình trạng đói nghèo ở Việt Nam nói chung với số liệu thống kê cụ thể và sự phân hóa giàu nghèo ở các khu vực. Đồng thời làm rõ vấn đề nghèo đói ở phụ nữ khu vực nông thôn, báo cáo nghiên cứu đã làm rõ nguyên nhân, nguồn gốc và các yếu tố tác động đến tình trạng nghèo ở phụ nữ khu vực nông thôn. Từ thực trạng vấn đề nghèo đói, nghiên cứu này của Tổ chức Oxfam còn đề xuất các mô hình sinh kế tạo việc làm cho PNN góp phần cải thiện thu nhập - mức sống cho họ và gia đình họ, giúp phụ nữ tiếp cận các chính sách an sinh xã hội như về: y tế, bảo hiểm, lao động - việc làm, giáo dục, thực hiện bình đẳng giới… cũng là một trong những biện pháp quan trọng nhằm cải thiện tình trạng nghèo và giúp phụ nữ thoát nghèo bền vững.
Nghiên cứu của tác giả Đào Văn Hùng về “Các giải pháp tín dụng đối với phụ nữ nghèo ở Việt Nam hiện nay” [8] thực hiện năm 2000, nghiên cứu đã phân tích về hệ thống tín dụng đang áp dụng cho người nghèo và đề xuất xây dựng hệ thống tín dụng cho PNN ở Việt Nam; nghiên cứu sự tiếp cận của hộ gia đình nghèo đối với dịch vụ tài chính. Từ thực trạng tiếp cận dịch vụ hỗ trợ tài chính của PNN và các đối tượng yếu thế khác, tác giả đề xuất các giải pháp về mặt chính sách nhằm giúp đối tượng là PNN khu vực nông thôn tiếp cận chính sách tín dụng, vay vốn phát triển kinh tế một cách thuận lợi hơn. Trong đề tài luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Bá Thịnh về “Vai trò của phụ nữ trong công nghiệp hóa nông thôn (nghiên cứu khu vực Đồng bằng sông Hồng)” [23] thực hiện năm 2001 tại Trường Đại học KHXH&NV, nghiên cứu đã khái quát về vai trò của phụ nữ nông thôn trong lịch sử và 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong quá trình đổi mới. Đặc biệt nghiên cứu đã phân tích những ưu điểm, nhược điểm của nguồn nhân lực nữ nông thôn; phân tích các khó khăn, thuận lợi về bối cảnh kinh tế - xã hội – văn hóa đối với người phụ nữ.
Trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nữ. Tác giả Nguyễn Ngọc Hợi trong “Nghiên cứu hành động cùng tham gia trong giảm nghèo và phát triển nông thôn” [9] thực hiện năm 2003,nghiên cứu này đã đề cập đến những hiệu quả của sự tham gia của người dân trong quá trình giảm nghèo, hỗ trợ các gia đình nghèo và các nhóm đối tượng ảnh hưởng của vấn đề nghèo đói như phụ nữ, trẻ em. Đồng thời nghiên cứu còn đề cập đến sự liên kết giữa người dân với chính quyền và đề cao sự tham gia của người dân trong quá trình giảm nghèo tại địa phương, việc giảm nghèo giúp nâng cao thu nhập – mức sống cho các hộ gia đình, giúp tăng cương sự tham gia của phụ nữ và chăm sóc tốt trẻ em trong gia đình. Dự án nghiên cứu về “Vai trò của phụ nữ nông thôn trong phát triển kinh tế ở Đồng Bằng Sông Hồng” [25] do Trung tâm Nghiên cứu Khoa học về Phụ nữ và Gia đình tiến hành năm 2006.