Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chương 2: Ứng dụng phần mềm Cabri 3D trong dạy học phần hình học giải tích trong không gian (chương trình cơ bản) Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 9 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phƣơng pháp dạy học 1. Một số phƣơng pháp dạy học Trong hoạt động giáo dục, phương pháp dạy học được hiểu là cách thức hoạt động cùng nhau của người dạy và người học hướng tới việc giải quyết các nhiệm vụ dạy học (bao gồm cả việc trang bị tri thức, kỹ năng, kỹ xảo; hình thành lên các phẩm chất nhân cách, phát triển tư duy và năng lực cho bản thân người học). Người dạy là người chủ đạo, điều khiển và định hướng cho người học đồng thời người học là chủ thể nhận thức.
Phương pháp dạy học là cách thức mà người dạy thực hiện trong quá trình giáo dục nhằm đạt được mục đích đề ra, là một trong những nhân tố quyết định đến chất lượng giáo dục cùng với mục tiêu, phương tiện dạy học, môi trường. Việc lựa chọn và sử dụng phương pháp dạy học phù hợp luôn có ý nghĩa cực kì quan trọng đến chất lượng dạy học. Mỗi phương pháp dạy học dù cổ điển hay hiện đại thì đều hàm chứa những yếu tố tích cực mà trong đó vai trò của người dạy thể hiện rất rõ. Dù phương pháp đó thể hiện hiệu quả như thế nào thì nó vẫn tồn tại một khía cạnh mà người dạy và người học chưa khai thác hết.
Do đó không có một phương pháp dạy học nào được cho là lý tưởng. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm của nó, do vậy người thầy cần xây dựng một phương pháp riêng phù hợp với từng mục tiêu, bản chất vấn đề cần giải quyết; phù hợp với thành phần nhóm lớp học; các nguồn lực và công cụ sẵn có và cuối cùng là phù hợp với sở thích của mình. Theo tài liệu của Nguyễn Bá Kim (2004), một số phương pháp dạy học đang được sử dụng: - Phương pháp dạy học thuyết trình - Phương pháp dạy học gợi mở vấn đáp 10 z - Phương pháp dạy học trực quan - Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề - Phương pháp dạy học ôn tập, luyện tập - Phương pháp dạy học tình huống 1. Đổi mới phƣơng pháp dạy học Tại sao phải đổi mới phương pháp dạy học? Tính cấp thiết phải đổi mới phương pháp dạy học như thế nào? Để trả lời những câu hỏi trên đây tôi xin đưa ra một số nhận định: - Thứ nhất phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay còn tồn tại những nhược điểm phổ biến đó là: + GV thuyết trình tràn lan.
+ Tri thức được truyền thụ dưới dạng có sẵn, ít yếu tố tìm tòi phát hiện. + GV thường áp đặt kiến thức, học sinh thụ động. + Thiên về dạy, yếu về học, thiếu tính tự giác và sáng tạo của học sinh. + Không kiểm soát được việc học.
- Thứ hai là với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ trong những thập niên gần đây, trái ngược với nó là khả năng không thể dạy hết cho người học mọi điều. Kiến thức của người học thì ngày càng hao mòn từ năm này qua năm khác, cộng thêm là sự chêch lệch giữa kiến thức thực tế và kiến thức thu được từ nhà trường. - Thứ ba do nhu cầu xã hội: Phát triển kinh tế, tri thức và phương tiện dạy học; sự phát triển của các lĩnh vực khoa học liên quan như tâm lý học, sư phạm và bản thân phương pháp dạy học Việc mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xây dựng xã hội công nghiệp hoá hiện đại hóa với thực trạng lạc hậu của phương pháp dạy học đã làm nảy sinh thúc đẩy cuộc vận động đổi mới phương pháp giảng dạy. Các cuộc vận động đó tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau: Phát huy tính tích cực, phương pháp dạy học tích cực, phương pháp giáo dục tích cực, hoạt động 11 z hóa người học, tích cực hóa hoạt động học tập, dạy học lấy người học làm trung tâm.
Phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh thông qua hàng loạt các tác động của giáo viên là bản chất của phương pháp dạy học mới. Cốt lõi của đổi mới của phương pháp dạy học là hướng tới hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập thụ động. Đổi mới nội dung và hình thức hoạt động của giáo viên và học sinh, đổi mới hình thức tổ chức dạy học. - Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông - Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể - Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi học sinh - Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường - Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả dạy – học.
Như vậy đổi mới phương pháp dạy học là cần bổ xung và cập nhật thêm vào những phương phương pháp dạy học mới trên cơ sở phát huy các mặt tích cực của phương pháp truyền thống nhằm nâng cao chất lượng dạy – học. Việc làm này cần phải thực hiện một cách đồng bộ từ trên xuống, đổi mới mục tiêu, đổi mới nội dung, đổi mới cơ sở vật chất và thiết bị dạy học, bồi dưỡng đào tạo và nâng cao trình độ giáo viên, đổi mới chỉ đạo và cách thức kiểm tra đánh giá. Vai trò của công nghệ thông tin trong đổi mới phƣơng pháp dạy học Hiện nay chúng ta đang chứng kiến sự bùng nổ của công nghệ thông tin và truyền thông, ngày nay nó được ứng dụng hầu hết trong tất cả các lĩnh vực của kinh tế, văn hóa, xã hội. Có thể nói công nghệ thông tin và truyền thông đang xâm nhập vào mọi ngõ ngách của cuộc sống và trở thành công cụ đắc lực không thể thiếu trong cuộc sống hiện đại.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trở thành xu hướng, là nhu cầu thiết yếu để nâng cao hiệu quả hoạt động của con người trong bất kì lĩnh vực nào, giáo dục không nằm ngoài xu thế đó. 12 z Ứng dụng công nghệ thông tin không có nghĩa là đã đổi mới phương pháp dạy học, công nghệ thông tin chỉ là phương tiện tạo thuận lợi cho triển khai phương pháp dạy học tích cực, chứ không phải là điều kiện đủ của phương pháp dạy học này. Để một giờ học phát huy tính tích cực của học sinh, thì điều kiện tiên quyết là khai thác công nghệ thông tin phải đảm bảo yêu cầu và tính đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực mà giáo viên lựa chọn. Dạy học theo quan điểm tích hợp công nghệ thông tin Với tác động của CNTT, môi trường dạy học cũng thay đổi, nó tác động mạnh mẽ tới quá trình quản lý, giảng dạy, đào tạo và học tập dựa trên sự hỗ trợ của các phần mềm ứng dụng, website và hạ tầng CNTT đi kèm.
Việc ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học sẽ góp phần nâng cao chất lượng học tập, tạo ra môi trường giáo dục mang tính tương tác cao chứ không chỉ đơn thuần là thầy giảng, trò nghe, thầy đọc, trò chép, học sinh được khuyến khích và tạo điều kiện để chủ động tìm kiếm tri thức, sắp xếp hợp lý quá trình tự học. Đành rằng CNTT rất tiện ích vì tạo ra được nhiều hiệu ứng sinh động và trực quan giúp cho bài giảng trở nên sinh động hơn , nhưng không vì thế mà nó là cứu cánh cho cái gọi là "đổi mới phương pháp ". CNTT chỉ là một trong những phương tiện giúp thầy cô chúng ta giảng dạy đạt hiệu quả cao hơn. Vì thế, việc ứng dụng CNTT trong quá trình dạy học không thể thay thế hoàn toàn bảng đen – phấn trắng.
Ứng dụng CNTT không phải là cách thức để cho thầy cô chúng ta từ “đọc – chép” sang “chiếu – chép”. Ứng dụng CNTT không phải là cách để thầy cô nhàn hơn nhưng trò thì bị nặng nề, mệt mỏi do phải cố gắng nhìn màn hình để chép. Trong các tiết học , học sinh sẽ thấy thích thú hơn nếu thầy cô biết cách đầu tư khi tích hợp các hình ảnh, âm thanh, hiệu ứng cùng với bài giảng của mình. Song nếu lạm dụng, những tiết học trên lớp sẽ trở nên rất nhàm chán, trở thành việc trình chiếu những kỹ xảo "điện ảnh".
13 z Vì thế, chúng ta cần nhận thức rằng, việc ứng dụng CNTT chỉ là một trong những phương tiện giúp giáo viên chúng ta đổi mới PPDH chứ không thể thay đổi cả một quá trình dạy học. Để tiết học có hiệu quả , chúng ta phải biết kết hợp nhuần nhuyễn nhiều PPDH cũng như vận dụng linh hoạt các phương tiện, thiết bị dạy học khác nhau nhằm đạt được mục tiêu của bài dạy. Ƣu điểm của phƣơng pháp dạy học bằng công nghệ thông tin Ưu điểm nổi bật của phương pháp dạy học bằng công nghệ thông tin so với phương pháp giảng dạy truyền thống là: - Môi trường đa phương tiện kết hợp những hình ảnh video, camera với âm thanh, văn bản, biểu đồ được trình bày qua máy tính theo kịch bản vạch sẵn nhằm đạt hiệu quả tối đa qua một quá trình học đa giác quan. - Những ngân hàng dữ liệu khổng lồ và đa dạng được kết nối với nhau và với người sử dụng qua những máy tính kể cả Internet có thể được khai thác để tạo nên những điều cực kì thuận lợi và nhiều khi không thể thiếu để học sinh học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo, được thực hiện độc lập hoặc trong giao lưu.
- Những thí nghiệm, tài liệu được cung cấp bằng nhiều kênh: Kênh hình, kênh chữ, âm thanh sống động làm cho học sinh dễ thấy, dễ tiếp thu và bằng suy luận có lý, học sinh có thể có những dự đoán về các tính chất, những quy luật mới. Đây là một công dụng lớn của công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học. Có thể khẳng định rằng, môi trường công nghệ thông tin và truyền thông chắc chắn sẽ có tác động tích cực tới sự phát triển trí tuệ của học sinh và điều này làm nảy sinh những lý thuyết học tập mới. 24] đưa ra những ưu thế của hoạt động dạy học với phương tiện hiện đại: - GV chuẩn bị bài một lần thì sử dụng được nhiều lần.
14 z - Các phần mềm dạy học có thể thực hiện các thí nghiệm ảo, sẽ thay thế GV giảng dạy thực hành, tăng tính năng động cho người học, cho phép học sinh học theo khả năng.