PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Ngày nay, đi cùng với sự phát triển của kinh tế văn hóa xã hội, ngành kinh doanh du lịch lữ hành đƣợc mở rộng và đạt đƣợc những kết quả ấn tƣợng. Dƣờng nhƣ, cuộc sống càng phát triển thì sự quan tâm của từng cá nhân và cộng đồng dành cho du lịch càng đƣợc đề cao và trở thành một nhu cầu thƣờng xuyên hơn. Tuy nhiên sự phát triển của du lịch cũng đi cùng với những tác động đa chiều không thể phủ nhận, từ đó dẫn đến việc cần phải đề xuất ra những cách thức quản lý, điều phối hiệu quả nhằm hạn chế tác động tiêu cực và hƣớng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững.
Việc quản lý sức chứa du lịch có ý nghĩa quan trọng trong cuộc này. Du lịch là ngành mang định hƣớng tài nguyên rõ rệt, khai thác các ƣu thế của tài nguyên để đƣa vào sản phẩm của mình. Bản thân các loại tài nguyên này thì lại mang những giới hạn tự nhiên và tính nhạy cảm nên ảnh hƣởng khá nhiều tới mức độ khai thác du lịch. Nếu nhƣ việc khai thác du lịch vƣợt quá những giới hạn tự nhiên đó thì sẽ gây ra những ảnh hƣởng đôi khi là không thể khắc phục đƣợc.
Trong nhiều nghiên cứu đã từng đƣợc thực hiện, việc xác định sức chứa thƣờng là việc tìm ra một con số xác định duy nhất - dựa trên những tính toán vật lý - để tạo ra một giới hạn trong đón tiếp khách du lịch. Việc tính toán xác định ra con số này dựa trên những giả thuyết, những số liệu cố định và ít nhiều thiếu mất sự thích ứng linh hoạt với sự thay đổi liên tục của điều kiện môi trƣờng – xã hội cũng nhƣ hệ thống tài nguyên du lịch. Hơn nữa, những tính toán này chủ yếu xuất phát từ nhu cầu của nhà quản lý, mà không xét trên nhu cầu và đánh giá của du khách cũng nhƣ những yếu tố đặc biệt của tài nguyên tự nhiên, môi trƣờng xã hội. Vì thế đặt ra yêu cầu có một phƣơng thức linh hoạt hơn, hữu hiệu hơn trong việc quản lý sức chứa tại điểm du lịch.
Thay vì bắt đầu việc quản lý sức chứa bằng câu hỏi :“Bao nhiêu du khách đến TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 đây là quá nhiều?”, thì giờ đây câu hỏi đầu tiên đƣợc đƣa ra sẽ là: “Điều kiện môi trƣờng của điểm du lịch cần đƣợc duy trì ở mức độ nhƣ thế nào thì chấp nhận đƣợc?”. Từ đó, bản chất vấn đề “đảm bảo sự bền vững” sẽ đƣợc giải quyết theo hƣớng đi từ việc đạt đƣợc những mục tiêu tổng quát rồi sau đó đi đến những yếu tố nhỏ hơn cụ thể hơn. Đây chính là phƣơng pháp tiếp cận của các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứa nói chung và sức chứa du lịch nói riêng. Các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứa không dựa trên các giả thuyết khoa học mà là sự kết hợp giữa khoa học, sự tham gia của cộng đồng và kinh nghiệm của nhà quản lý.
Một trong số những mô hình nhƣ thế đƣợc lựa chọn để giới thiệu trong đề tài này là LAC (viết tắt của Limits of acceptable change) – Những giới hạn của thay đổi có thể đƣợc chấp nhận, không chỉ cung cấp những câu trả lời đơn giản cho những câu hỏi phức tạp và khó khăn mà phát triển du lịch bền vững đƣa ra, mà còn giải quyết một phức hợp những vấn đề nhỏ để cùng hƣớng tới mục tiêu chung. Hệ thống quy hoạch theo phƣơng pháp LAC ban đầu đƣợc thiết kế để giải quyết các vấn đề quản lý du khách tại Hệ thống bảo tồn vùng hoang dã quốc gia Hoa Kỳ và là một sản phẩm của nhận thức sâu rộng rằng việc đánh giá năng lực chịu tải một cách máy móc đã thất bại trong việc đặt đƣợc những mục tiêu của mình. Trong khi đó có rất nhiều lý do giải thích tại sao mô hình năng lực chịu tải lại thất bại, và lý do cơ bản nhất đƣợc nhắc tới đó là nó đã hƣớng các nhà quản lý theo một câu hỏi sai “Bao nhiêu là quá nhiều?”. Năng lực chịu tải về bản chất là một thuật ngữ định lƣợng, nhƣng nghiên cứu đã cho thấy rằng những vấn đề của việc sử dụng tài nguyên cho hoạt động du lịch không liên quan quá nhiều về số lƣợng ngƣời, mà về hành vi của họ.
Trong khí đó, phƣơng pháp LAC giải quyết những câu hỏi khác nhau đáng kể: “Điều kiện tài nguyên và điều kiện xã hội nào phù hợp (hoặc có thể chấp nhận đƣợc), và làm thế nào để chúng ta đạt đƣợc những điều kiện đấy?. Câu hỏi TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 này thể hiện một cách tiếp cận căn bản khác đến tƣ duy về các vấn đề sử dụng cho hoạt động du lịch, nhƣng đã thực sự liên kết chặt chẽ với công việc chính của các nhà quản lý hoạt động du lịch – đó là bảo vệ các giá trị mà vì đó một khu vực đƣợc thành lập - hơn so với mô hình năng lực chịu tải. Nhận thấy đây là một hƣớng mới, hữu ích trong việc giải quyết vấn đề quản lý phát triển du lịch bền vững ở các vùng hoang dã, đề tài đã mạnh dạn tiếp cận nội hàm của mô hình LAC và bƣớc đầu áp dụng những kiến thức đã tìm hiểu đƣợc để nghiên cứu áp dụng tại một địa điểm tại Việt Nam đó là VQG Cúc Phƣơng. Ở Việt Nam nói chung và tại VQG Cúc Phƣơng nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu, định hƣớng về phát triển du lịch sinh thái – du lịch bền vững, thể hiện sâu sắc mối quan tâm của chính phủ và các nhà khoa học tới vấn đề này.
Với mức độ phát triển ngày càng mạnh mẽ của hoạt động du lịch, càng cần có thêm những công cụ tối ƣu để quản lý việc phát triển sao cho đạt đƣợc hiệu quả cao nhƣng vẫn mang tính bền vững. Và LAC đƣợc kì vọng sẽ đóng góp hữu hiệu vào công cuộc này. Lịch sử nghiên cứu đề tài Vào tháng 1/1985, “Hệ thống giới hạn những thay đổi có thể chấp nhận đƣợc (LAC) dành cho việc quy hoạch các vùng hoang dã” đƣợc Cục Kiểm lâm xuất bản [19]. Vào tháng 4/1985, ứng dụng đầu tiên của Phƣơng pháp LAC – cho Khu tổ hợp Hoang dã Bob Marshall – đã đƣợc chứng minh bằng tài liệu trong 1 bản chỉnh sửa quy hoạch rừng.
Báo cáo và quy hoạch này là đỉnh cao của một nỗ lực, khởi nguồn từ đầu những năm 1980, để xây dựng và thực hiện một phƣơng pháp nhằm giải quyết vấn đề năng lực chịu tải các hoạt động du lịch ở các vùng hoang dã. Tiền đề của nỗ lực này bắt đầu từ những năm 1930 khi các nhà quản lý lần đầu tiên khẳng định cần thiết phải giữ cho mức độ sử dụng cho hoạt động du lịch ở dƣới “năng lực chịu tải” hoặc ở “điểm bão hòa” của một khu vực. Từ năm 1985 đến nay, một số phƣơng pháp TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 liên quan nhằm giải quyết năng lực chịu tải các hoạt động du lịch đã đƣợc phát triển – ví dụ, phƣơng pháp “Đánh giá năng lực chịu tải”, “Quản lý tác động của du khách” , “Bảo vệ tài nguyên và trải nghiệm của du khách”. Kể từ năm 1985, phƣơng pháp LAC và các phƣơng pháp liên quan đã có một sự ảnh hƣởng đƣợc công nhận lên việc quy hoạch quản lý du lịch ở Hoa Kỳ và ngày càng tăng trên khắp thế giới.
Sự hiệu quả về các phƣơng pháp này đã khiến cho có rất nhiều lời kêu gọi áp dụng các phƣơng pháp này một cách rộng rãi cho các vấn đề quản lý tài nguyên thiên nhiên. Từ đó đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn về vấn đề này. Đi đầu trong việc nghiên cứu này là hai tác giả Hoa Kỳ Stephan F. McCool và George H.
Sau hơn 10 năm áp dụng tại Hoa Kỳ, Stephan F. McCool và cộng sự đã xuất bản cuốn sách “Limits of Acceptable Change and Related Planning Processes: Progress and Future Directions” [14], là một đánh giá tổng hợp quá trình áp dụng, những ƣu điểm, yếu điểm, ý nghĩa khoa học và thực tiễn, cùng phƣơng hƣớng tƣơng lai của phƣơng pháp này. Gần đây hơn, vào năm 2007, Stephan và nhóm tác giả đã cho ra đời cuốn sách “An Assessment of Frameworks Useful for Public Land Recreation Planning” là một công trình tƣơng đối hoàn chỉnh, bao gồm việc đánh giá tất cả các phƣơng pháp quản lý sức chứa mới nổi bật nhƣ LAC, VERP, ROS. Đồng thời ghi nhận lại các áp dụng thực tiễn của các phƣơng pháp trên tại Hoa Kỳ.
Ngoài Hoa Kỳ, cũng có nhiều quốc gia đã áp dụng phƣơng pháp LAC với nhiều cấp độ khác nhau tuy nhiên, chƣa có một quốc gia nào mà LAC đƣợc nghiên cứu và áp dụng một cách hoàn chỉnh nhƣ ở Hoa Kỳ. Tại Việt Nam, đã có một số công trình nghiên cứu có nhắc tới phƣơng pháp LAC nhƣ một khả năng áp dụng bổ sung cho quản lý du lịch sinh thái tại TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 VQG [7,tr.120], tuy nhiên trong phạm vi tìm hiểu của tác giả luận văn, chƣa có công trình nào nghiên cứu riêng về vấn đề này. Đối với VQG Cúc Phƣơng là một điểm đến thu hút nhiều nhà khoa học trong nhiều lĩnh vực nhƣ sinh học, địa lý, khảo cổ, du lịch, văn hóa. Tuy nhiên các nghiên cứu trƣớc đây trong lĩnh vực du lịch đƣợc thực hiện tại Vƣờn chủ yếu tập trung vào nghiên cứu về du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng.
Chƣa có nghiên cứu cụ thể nào về việc quản lý sức chứa thông qua mô hình LAC tại Cúc Phƣơng nói riêng và tại Việt Nam nói chung mà tác giả luận văn đƣợc tham khảo. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích chính của công trình nghiên cứu là bƣớc đầu tìm hiểu và áp dụng mô hình quản lý sức LAC tại VQG Cúc Phƣơng nhằm hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý sức chứa du lịch đây. Để đạt tới mục đích nghiên cứu trên, luận văn đã thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm: Thứ nhất, luận văn đã giới thiệu về mô hình quản lý sức chứa LAC, bao gồm các vấn đề lý luận và thực tiễn. Thứ hai, luận văn tiến hành đánh giá hiện trạng hoạt động du lịch tại VQG Cúc Phƣơng và nêu ra những vấn đề tồn tại cần giải quyết.
Thứ ba, luận văn thực hiện một số khảo sát xã hội học đối tƣợng du khách thăm quan tại VQG Cúc Phƣơng để đánh giá nhận thức du khách về các vấn đề tồn tại ở đây, Thứ tƣ, .