CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ KHOA HỌC QUY HOẠCH VÀ QUẢN LÝ HỆ THỐNG CÂY XANH TRONG ĐÔ THỊ Trong cơ cấu quy hoạch đô thị, hệ thống cây xanh là bộ phận không thể thiếu, nó là một trong các thành phần chủ yếu của đô thị. Hệ thống cây xanh không những ảnh hưởng đến việc hình thành cơ cấu quy hoạch và cảnh quan đô thị mà nó còn liên quan đến vấn đề cải tạo môi trường sống, đến thị hiếu thẩm mỹ, đến tâm sinh lý con người. Ý nghĩa và vai trò của hệ thống cây xanh đô thị 1.1 Ý nghĩa của việc quy hoạch cây xanh đô thị Hệ quả của đô thị hóa đã “bê tông hoá” phần lớn các đô thị trên toàn hành tinh. Sự xây cất hỗn độn thiếu sự quản lý chặt chẽ ở hầu hết các đô thị đã lần hồi lấn át không gian cảnh quan thiên nhiên khoảng trống dành cho cây xanh bị thu hẹp dần, con người càng bị đẩy lùi xa dần môi trường sống thiên nhiên vốn có.
Tâm lý bản năng thôi thúc họ luôn khát khao cuộc sống với thiên nhiên. Xu thế “hiện đại hóa” và “công nghiệp hóa” rất có lợi cho sự tiến bộ của loài người, nhưng bên cạnh đó, sự phát tiển như vũ bão của các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp, các hệ thống giao thông hiện đại đã làm nhiễm bẩn phần lớn môi trường đô thị sự cân bằng sinh thái đang bị bẻ gẫy. Mặc khác “tin học hoá” cùng với “tự động hoá” với hiệu quả vượt trội theo cấp số nhân, đã tiết kiệm rất nhiều sức lực của con người trong lao động tạo ra của cải vật chất. Yếu tố thời gian rảnh rỗi của người dân đang là vấn đề phải giải quyết trong mỗi đô thị.
Các thực tế nêu trên muốn khắc phục nó, mẫu số chung chính là việc quy hoạch hợp lý hệ thống cây xanh đô thị: Hệ thống cây xanh trong lòng đô thị sẽ đưa thiên nhiên trở lại với con người, sẽ cân bằng lại hệ sinh thái đô thị nhằm bảo vệ và cải thiện môi trường. Điều quan trọng là các mảng cây xanh tập trung sẽ là nơi nghỉ ngơi vui chơi giải trí, lý tưởng nhất của người dân, đó sẽ là trọng điểm giải quyết 9 nhu cầu tái tạo sức lao động cũng như nhu cầu giao lưu văn hoá của con người trong xã hội hiện đại, văn minh.1: Cây xanh trên dải phân cách đường Nguyễn Ái Quốc-Biên Hòa 1.2 Vai trò của hệ thống cây xanh đô thị Trong tổng thể đô thị, hệ thống cây xanh được quy hoạch nhằm tham gia các vai trò sau đây: 1.1 Đưa thiên nhiên trở lại với con người Lịch sử thế giới tự nhiên đã khẳng định rằng: Cái nôi sự sống của mỗi sinh vật, trong đó có loài người chính là thiên nhiên muôn màu, muôn vẻ, thiên nhiên ấy là sự phối hợp hài hòa giữa các loại động vật và thực vật. Mọi sinh vật đều có sự tương quan mật thiết với nhau tạo thành một hệ sinh thái hoàn hảo. Sự bùng nổ dân số theo cấp số nhân trong nhiều thập kỷ qua đã đặt ra cho nhân loại hàng loạt các vấn đề cần giải quyết.
Chủ yếu là các nhu cầu thiết yếu của con người: ăn, mặc, ở…Hệ quả của nó là hàng loạt các đô thị từ nhỏ đến lớn đã lần lượt xuất hiện. Cái nôi của sự sống là cảnh vật thiên nhiên ngày càng bị mất đi. Màu xanh của cây, cỏ, lá, hoa xuất hiện rất khiêm tốn trong lòng đô thị. Quy hoạch hệ thống cây xanh đô thị nhằm đưa thiên nhiên trở lại với môi trường sống của con 10 người, khắc phục dần các nhược điểm của việc bùng nổ đô thị, tô thêm màu xanh sống động của cây xanh lên các mảng bê tông gạch đá … tạo nên môi trường sống sinh động hài hòa.2 Cân bằng lại hệ sinh thái Vấn đề cân bằng sinh thái chưa được đặt ra, khi mà nền công nghiệp còn thô sơ, lạc hậu, môi trường sống còn đa dạng phong phú, mật dân số còn thưa thớt so với thiên nhiên tương đối nhiều.
Nhưng kể từ khi nền công nghiệp phát triển, từ quy mô nhỏ và vừa đến đại công nghiệp, khi mà dân số bùng nổ và nhất là từ khi hàng loạt các đô thị khổng lồ xuất hiện dẫn đến hệ sinh thái và môi trường sống thực sự bị xáo trộn và bị bẻ gãy. Vấn đề ô nhiễm môi trường là bài toán thiết yếu cần phải được giải quyết trong quy hoạch đô thị hiện nay và tương lai. Thực tế đã cho thấy rằng, cây xanh đã góp phần rất lớn trong việc cân bằng lại hệ sinh thái đang bị xáo trộn ấy qua các tác động sau đây: - Cải thiện vi khí hậu (về nhiệt độ, độ ẩm và gió) - Chống ô nhiễm tiếng ồn - Làm trong lành môi trường đô thị - Góp phần hoàn thiện kỹ thuật đô thị - Tăng tính thẩm mỹ và cảnh quan đô thị 1.3 Đáp ứng nhu cầu văn hoá, nghỉ ngơi của người dân đô thị Yếu tố “thời gian rảnh” đang là vấn đề đặt ra cho các nhà xã hội học, khi mà xã hội càng văn minh tiến bộ, tự động hóa ngày càng phát huy vai trò tích cực, con người ngày càng thoát khỏi các công việc cực nhọc, ngày nghỉ càng nhiều, thời gian rảnh càng tăng. Các hoạt động thể thao, nghỉ ngơi, vui chơi, giải trí lành mạnh, phù hợp với nét đẹp văn hoá của người dân đô thị đang là đòi hỏi cấp thiết.
Các hình thức giải trí, nghỉ ngơi và các hoạt động văn hoá, thể thao ngày càng trở nên quan trọng nhất trong các hoạt động đô thị. Các hoạt động diễn ra trong nhà và ngoài trời, trong đó khu đất cây xanh ngoài trời sẽ là mảng sinh hoạt chủ yếu của người dân đô thị trong thời gian rảnh. Cây xanh đô thị luôn là khu sinh hoạt có sức 11 chứa lớn nhất, đảm bảo hoạt động giao tiếp rộng, mang tính cộng đồng, có tác dụng phục hồi sức khoẻ, sảng khoái tâm hồn, phát triển tư duy và năng khiếu thẩm mỹ. Có thể nói, cây xanh đô thị là cầu nối đưa con người đô thị về với thiên nhiên, về với cội nguồn của sự sống.4 Hoàn thiện giá trị thẩm mỹ của cảnh quan đô thị Địa hình, mặt nước, cây xanh, công trình kiến trúc… là các yếu tố tạo thành cảnh quan đô thị.
Do thị hiếu thẩm mỹ của con người luôn vươn tới cái mới, cái phong phú đa dạng. Cây xanh đã đáp ứng được nhu cầu ấy thông qua quá trình sinh trưởng của nó theo từng thời điểm của thời gian trong một không gian luôn biến đổi. Cây xanh là yếu tố hình khối có nhiều hình thức đa dạng và màu sắc phong phú nhất trong các yếu tố, tạo cảnh sự tương hợp, hài hòa về màu sắc, hình dáng và ngay cả hương thơm của cây xanh đã góp phần tạo nên bố cục hợp lý của các yếu tố khác nhau, hình thành giá trị thẩm mỹ của cảnh quan đô thị.2: Cây xanh trên lề đường Phan Trung – Biên Hòa 1. Nguyên tắc quy họach hệ thống cây xanh đô thị Hệ thống cây xanh có vai trò rất quan trọng trong sinh hoạt của cư dân đô thị, nó có giá trị sử dụng rất cao, do đó, khi quy hoạch hệ thống cây xanh trong 12 tổng thể đô thị, cần phải tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản, nhằm đảm bảo giá trị sử dụng ấy.1 Nguyên tắc 1 Cây xanh để phục vụ cho con người: Nguyên tắc đầu tiên để quy hoạch cây xanh chính là phục vụ theo nhu cầu sử dụng của người dân đô thị.
Trong đô thị sự phân bố mật độ người không đồng đều, có nơi tập trung đông dân, có nơi thưa dân. Vì vậy sự phân bố cây xanh phải có sự cân bằng với số lượng người sử dụng. Do đó cây xanh không cần thiết phải phân bố đồng đều trên mặt bằng đô thị mà nó cần bố trí ở các vị trí dễ thu hút lượng người nhất. Thường bố trí ở trong lòng các điểm dân cư, hoặc trung tâm các tổ chức ở trong đô thị.
Đối với các mảng cây xanh cấp thành phố nên bố trí trồng ưu tiên ở đầu hướng gió để phát huy tác dụng cải thiện vi khí hậu đô thị.2 Nguyên tắc 2 Cây xanh sẽ phát huy rất tốt tác dụng của nó đối với đô thị trong điều kiện tập trung và liên tục: Vì vậy cần tạo các mảng xanh lớn trên mặt bằng đô thị (≥ 3 ha) tạo các cấp công viên: công viên đơn vị ở 3 – 5ha, công viên quận huyện hoặc tiểu vùng 5 – 15ha, công viên cấp thành phố từ 15 – 30ha, công viên quốc gia > 30ha. Các dải cây xanh phòng hộ, cây xanh cách ly… tất cả phải được nối kết trực tiếp hoặc gián tiếp qua các mảng xanh đường phố hoặc dòng sông để tạo nên một hệ thống cây xanh thống nhất và liên tục trên toàn địa bàn đô thị.3 Nguyên tắc 3 Phải tạo được tính quần thể cây xanh trong và ngoài thành phố: Cơ sở của tính quần thể được xác lập qua sự thống nhất về chức năng và bố cục cây xanh cùng sự nối kết giữa tuyến cây xanh trong, ngoài qua các dải cây xanh từ ngoại ô chạy sâu vào đô thị. Do đó phải quy hoạch toàn bộ các phần cây xanh trong và ngoài thành phố cùng lúc, tạo mối liên hệ chặt chẽ với nhau tạo thành một hệ thống 13 thống nhất. Tất cả dựa trên cơ sở tính chất quy mô của quy hoạch vùng, quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết của đô thị.4 Nguyên tắc 4 Các yếu tố tạo thành cảnh quan: (địa hình, mặt nước …) phải có sự kết hợp hữu cơ với nhau.
Hệ thống không gian trống của mặt nước và dải đất ven bờ có thể quyết định hệ thống chính của cây xanh đô thị. Địa hình có độ dốc lớn ít thuận lợi cho việc xây dựng nên được cải tạo trồng cây gây rừng tạo thành vườn công viên cho thành phố. Chính các cấu trúc kết hợp mặt nước với cây xanh hoặc địa hình với cây xanh sẽ là cơ sở quyết định hệ thống cây xanh cho toàn thành phố. Nó trở thành trung tâm của bố cục cây xanh trong đô thị.5 Nguyên tắc 5 Chọn loại giống cây trồng: Cây xanh chỉ có thể xanh tốt và phát huy tác dụng có giống cây trồng phù hợp với điều kiện môi trường và khí hậu địa phương, nhất là thực tế đặc điểm khí hậu của khu đất xây dựng (hướng gió, tốc độ gió, chế độ nhiệt, độ ẩm, lượng mưa…).