CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN Y VĂN 1.1 Khái niệm Kế hoạch hóa gia đình Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa KHHGĐ là sự lựa chọn có ý thức của các cặp vợ chồng nhằm điều chỉnh số con, thời điểm sinh con và khoảng cách giữa các lần sinh con. KHHGĐ không chỉ là các BPTT mà còn giúp đỡ các cặp vợ chồng để có thai và sinh con để thúc đẩy sức khỏe và phúc lợi của các gia đình và do đó đóng góp hiệu quả vào sự phát triển xã hội của một quốc gia [41, 51].2 Định nghĩa và phân loại các biện pháp tránh thai Thời điểm sau sinh phụ nữ chỉ cho con bú mẹ và chưa bắt đầu cho bé ăn dặm hay uống sữa bột là giai đoạn mà khả năng có thai khá thấp. Tuy nhiên, khi giảm số lần hoặc ngừng hẳn việc cho con bú thay bằng uống sữa công thức hoặc kết hợp cả sữa mẹ và sữa công thức thì kinh nguyệt sẽ sớm trở lại trong khoảng 6 tuần đến 3 tháng sau sinh và phụ nữ có thể mang thai trong hai tuần trước khi kinh nguyệt xuất hiện. Vì vậy, khả năng mang thai trong giai đoạn này vẫn có thể xảy ra.
Cho nên, việc sử dụng những BPTT sau sinh luôn cần thiết để tránh mang thai ngoài ý muốn [47].1 Định nghĩa biện pháp tránh thai Biện pháp tránh thai là việc dự phòng mang thai, với mục đích kiểm soát mang thai ngoài ý muốn sau giao hợp thông qua sự hỗ trợ từ nhiều BPTT khác nhau như công cụ, thuốc, chất hóa học hoặc các thủ thuật khác nhau. Do đó, khi sử dụng bất kỳ công cụ hỗ trợ hay biện pháp nào nhằm mục đích ngăn ngừa quá trình thụ tinh và mang thai đều được xem là một BPTT [1]. Ở các nước đang phát triển, BPTT đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Sử dụng BPTT giúp vợ chồng có đủ số con mong muốn cũng như đảm bảo khoảng cách sinh mong muốn.
Khi người phụ nữ sử dụng BPTT đúng không chỉ giảm mang thai ngoài ý muốn mà còn giảm phá thai không an toàn.2 Phân loại biện pháp tránh thai Theo WHO, BPTT phân làm hai nhóm chính: BPTT hiện đại và BPTT truyền thống (BPTT tự nhiên). Mọi người có hoạt động tình dục đều có thể lựa chọn biện 6 pháp phù hợp, nếu không có chống chỉ định và mang lại hiệu quả ngừa thai với độ an toàn cao[16].1 Biện pháp tránh thai hiện đại Dụng cụ tránh thai trong tử cung (DCTC): là một BPTT tạm thời và hiệu quả. DCTC hiện có 2 loại: Loại chứa đồng (Ví dụ: TCu-380A, Multiload Cu-375 và GyneFix®.) được làm từ một thân plastic với các vòng đồng hoặc dây đồng, và loại giải phóng levonorgestrel có một thân chữ T bằng polyethylen chứa 52 mg levonorgestrel, giải phóng 20 μg hoạt chất/ngày. DCTC TCu-380A có tác dụng trong 10 năm và DCTC giải phóng levonorgestrel có tác dụng tối đa 5 năm.
Người nhiễm HIV hay có bạn tình nhiễm HIV có thể sử dụng DCTC nhưng cần lưu ý là BPTT này không giúp ngăn ngừa NKLTQĐTD và HIV/AIDS. Lưu ý dành cho phụ nữ sau sinh: Có thể xảy ra những bất lợi như ra máu âm đạo hoặc đau nặng bụng (DCTC chứa đồng), thiểu kinh hoặc đôi khi vô kinh (DCTC giải phóng levonorgestrel) ảnh hưởng tới sức khỏe của phụ nữ khi sử dụng DCTC trong vòng 48 giờ sau sinh (chỉ đối với DCTC giải phóng levonorgestrel) và trong khoảng thời gian từ 48 giờ đến 4 tuần đầu sau sinh (kể cả sinh bằng phẫu thuật). Không đặt DCTC cho sản phụ có nhiễm khuẩn hậu sản hay trong vòng 4 tuần đầu sau sinh [2]. Phụ nữ sau sinh (kể cả sinh mổ) và cho con bú.
- Sau sinh 4 tuần trở đi, vô kinh: Phụ nữ có thể đặt vòng bất kỳ lúc nào, nếu chắc chắn không có thai. - Sau sinh 4 tuần trở đi, đã có kinh trở lại: như trường hợp kinh nguyệt bình thường (trong vòng 12 ngày từ ngày đầu của kỳ kinh đối với DCTC chứa đồng và trong vòng 7 ngày đầu kể từ ngày đầu tiên của chu kỳ kinh đối với DCTC giải phóng levonorgestrel). Phụ nữ sau sinh (kể cả sinh mổ), không cho con bú: tương tự như phụ nữ cho con bú. Bao cao su (BCS): là một BPTT tạm thời, hiệu quả, an toàn và rẻ tiền.
BCS là BPTT có tác dụng bảo vệ kép: vừa có tác dụng tránh thai vừa giúp phòng NKLTQĐTD và HIV/AIDS. Người nhiễm HIV hoặc có bạn tình nhiễm HIV nên sử dụng bao cao su để tránh thai và phòng NKLTQĐTD và HIV. Bao cao su có hai loại: loại sử dụng 7 cho nam và loại sử dụng cho nữ. Đây là BPTT sau sinh dễ sử dụng nhất vì dù bà mẹ đang cho con bú hay không vẫn có thể dùng bao cao su.
Bao cao su nữ đặt bên trong âm đạo và bên ngoài của âm hộ, tuy nhiên, bao cao su nữ có vẻ phức tạp nên nó có khiến bà mẹ không cảm thấy thoải mái như bao cao su nam. Nếu sử dụng đúng cách, biện pháp này sẽ đạt đến hiệu quả là 98% đối với bao cao su nam và 95% đối với bao cao su nữ. Một điều lưu ý rằng sau khi sinh em bé, âm đạo của phụ nữ có thể hơi khô một chút nên khi sử dụng bao cao su có thể khiến vợ chồng cảm thấy khó chịu [47]. Màng chắn âm đạo và mũ chụp tử cung: Bà mẹ có thể sử dụng một màng chắn âm đạo hoặc một mũ chụp tử cung mỗi khi quan hệ.
Biện pháp này đạt hiệu quả đến 92% đối với màng chắn âm đạo và 96% đối với mũ chụp tử cung [47]. Thuốc viên tránh thai kết hợp: là BPTT tạm thời, chứa 2 loại nội tiết là estrogen và progestin. Sử dụng viên thuốc tránh thai kết hợp đòi hỏi phụ nữ phải uống thuốc đều đặn. Phụ nữ nhiễm HIV hay có bạn tình nhiễm HIV có thể sử dụng viên thuốc tránh thai kết hợp nhưng cần lưu ý là BPTT này không giúp ngăn ngừa NKLTQĐTD và HIV/AIDS.
Chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ sau sinh khi: - Đang cho con bú trong vòng 6 tuần sau sinh - Lớn tuổi (≥ 35 tuổi) Chống chỉ định tương đối cho phụ nữ sau sinh khi: - Đang cho con bú sau sinh từ 6 tuần đến 6 tháng - Hoặc không cho con bú trong vòng 4 tuần sau sinh. Thuốc viên tránh thai chỉ có progestin: là BPTT tạm thời, chứa một lượng nhỏ progestin, không có estrogen. Sử dụng viên thuốc tránh thai chỉ có progestin đòi hỏi phải uống thuốc đều đặn và đúng giờ. Người nhiễm HIV hay có bạn tình nhiễm HIV có thể sử dụng viên thuốc chỉ có progestin nhưng cần lưu ý là BPTT này không giúp ngăn ngừa NKLTQĐTD và HIV/AIDS.
Lưu ý dành cho phụ nữ sau sinh: Bà mẹ có thể dùng loại thuốc tránh thai có chứa thành phần progestogen. Loại thuốc tránh thai này phù hợp cho các bà mẹ đang cho con bú vì nó không ảnh hưởng đến việc tiết sữa tuy nhiên có thể gây rối loạn kinh nguyệt (đặc biệt với phụ nữ sau sinh không cho con bú). Khi sử dụng progesteron, sữa mẹ sẽ chứa một lượng nhỏ các hormone progesterone nhưng sẽ không gây ảnh 8 hưởng gì đến em bé. Bà mẹ có thể bắt đầu dùng nó bất cứ lúc nào sau khi sinh.
Nếu uống thuốc mỗi ngày hiệu quả lên đến 99% [47]. Thời điểm thực hiện sau sinh: Ngay khi có sữa. Đối với phụ nữ sau sinh đã có kinh nguyệt trở lại: Trong vòng 5 ngày đầu tiên của chu kỳ kinh. Ở bất cứ thời điểm nào nếu biết chắc là không có thai.
Cần phải sử dụng thêm BPTT hỗ trợ (như tránh giao hợp hoặc sử dụng bao cao su…) trong 2 ngày kế tiếp nếu: Bắt đầu sau 5 ngày đầu của chu kỳ kinh, hoặc không có kinh (kể cả bắt đầu từ tuần thứ 4 sau sinh và không cho con bú). Thuốc tiêm tránh thai: BPTT tạm thời, chứa nội tiết progestin. Thuốc tiêm tránh thai hiện có hai loại: DMPA (depot medroxygen progesteron acetat) 150 mg có tác dụng tránh thai 3 tháng, và NET-EN (norethisteron enantat) 200 mg có tác dụng tránh thai 2 tháng. Người nhiễm HIV hay có bạn tình nhiễm HIV có thể sử dụng thuốc tiêm tránh thai nhưng cần lưu ý là BPTT này không giúp ngăn ngừa NKLTQĐTD và HIV/AIDS.
Lưu ý dành cho phụ nữ sau sinh: BPTT sau sinh này đang ngày càng phổ biến vì không chỉ đạt được hiệu quả lên đến 99% mà còn rất đơn giản để sử dụng. Tuy nhiên, nếu bà mẹ có dự định mang thai bé tiếp theo, biện pháp này không hẳn phù hợp vì bà mẹ phải cần ngừng thuốc vài tháng thì khả năng sinh sản mới trở lại bình thường [47] - Nếu cho con bú: Có thể bắt đầu sử dụng ít nhất 6 tuần sau sinh. - Nếu không cho con bú: Có thể sử bất cứ lúc nào chắc chắn không có thai. Trong vòng 7 ngày đầu tiên của chu kỳ kinh (bao gồm cả những người có kinh lại sau sinh) hoặc ngay sau phá thai, sẩy thai.
Thuốc cấy tránh thai: là BPTT tạm thời có chứa progestin. Hiện nay thuốc cấy tránh thai có hai loại: Loại một nang (que) mềm, hình trụ, vỏ bằng chất dẻo sinh học, (Ví dụ: Implanon chứa 68 mg etonogestrel, có tác dụng tránh thai trong 3 năm), và loại 2 nang (Ví dụ: Femplant, mỗi que chứa 75mg hoạt chất Levonorgestrel, tổng hàm lượng hoạt chất Levonogestrel của 2 que là 150mg), có tác dụng tránh thai trong 4 năm. Người nhiễm HIV hay có bạn tình nhiễm HIV có thể sử dụng thuốc cấy tránh thai nhưng cần lưu ý là BPTT này không giúp ngăn ngừa NKLTQĐTD và HIV/AIDS. 9 Lưu ý dành cho phụ nữ sau sinh: Phụ nữ có nhu cầu sử dụng một BPTT dài hạn và có hồi phục.
Thời điểm thực hiện: - Trong vòng 6 tuần sau sinh và đang cho con bú: Phụ nữ chỉ sử dụng thuốc cấy một khi không còn BPTT nào khác. - Từ 6 tuần đến 6 tháng, vô kinh: Bất kỳ lúc nào (nếu có kinh lại sau 6 tuần, ngay khi đang có kinh hoặc trong 7 ngày đầu hoặc trong vòng 5 ngày đầu đối với Implanon) của chu kỳ kinh. - Ở bất cứ thời điểm nào nếu biết chắc là không có thai. Nếu đã quá 7 ngày (hoặc nếu quá 5 ngày đối với Implanon) từ ngày đầu tiên của chu kỳ kinh cần tránh giao hợp hoặc sử dụng thêm BPTT hỗ trợ trong 7 ngày kế tiếp).
- Sau 6 tháng sau sinh: Nếu chưa có kinh lại bất kỳ lúc nào nếu chắc chắn là không có thai. Phụ nữ cần tránh giao hợp hoặc sử dụng BPTT hỗ trợ trong 7 ngày kế tiếp từ khi họ đặt que cấy.