Nâng cao hiệu quả tư vấn dinh dưỡng cho bệnh nhân gút tại Bệnh viện Bãi Cháy

Tài liệu nghiên cứu về tư vấn dinh dưỡng cho bệnh nhân gút, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp can thiệp, nâng cao hiệu quả điều trị.

• Tác giả: Nguyen Thi Minh Hoa
• Chuyên ngành: Dinh dưỡng lâm sàng
• Đề tài: Nâng cao chất lượng và hiệu quả tư vấn dinh dưỡng dành cho bệnh nhân Gút tại khoa Lão khoa cơ xương khớp Bệnh viện Bãi Cháy T3/2024-T9/2024
• Loại tài liệu: Đề tài NCKH cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Quang Ninh

Tóm tắt

I. Hiểu Rõ Bệnh Gút và Vai Trò của Dinh Dưỡng

Bệnh gút là một rối loạn chuyển hóa acid uric gây viêm khớp cấp tính và mạn tính. Khi nồng độ acid uric máu tăng cao, các tinh thể monosodium urat (MSU) sẽ lắng đọng ở các khớp và mô mềm, gây đau và viêm. Theo nghiên cứu tại Bệnh viện Bãi Cháy, tư vấn dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong quản lý và phòng ngừa các cơn gút tái phát. Dinh dưỡng hợp lý giúp kiểm soát nồng độ acid uric, giảm tỷ lệ biến chứng như suy thận mạn và bệnh lý tim mạch. Bệnh nhân gút cần được hiểu rõ về mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và tình trạng bệnh để cải thiện chất lượng cuộc sống.

1.1. Nguyên Nhân và Yếu Tố Nguy Cơ

Các yếu tố gây bệnh gút bao gồm chế độ ăn giàu purin, thừa cân, béo phì, tiêu thụ rượu bia quá nhiều, rối loạn chuyển hóa Lipid máu. Phụ nữ mãn kinh và nam giới trên 40 tuổi có nguy cơ cao hơn. Bệnh gút liên quan mật thiết với lối sống hiện đại, nhất là ăn uống phong phú nhưng không cân bằng.

1.2. Tác Động Lâu Dài của Bệnh Gút

Nếu không điều trị kịp thời, bệnh gút gây viêm khớp tái diễn, biến dạng khớp gây tàn phế, suy thận mạn, bệnh tim mạch. Tư vấn dinh dưỡng chuyên sâu giúp ngăn ngừa biến chứng, cải thiện tiên lượng và nâng cao chất lượng cuộc sống bệnh nhân.

II. Chế Độ Dinh Dưỡng Khoa Học cho Bệnh Nhân Gút

Chế độ dinh dưỡng là nền tảng của điều trị bệnh gút, bên cạnh thuốc men. Mục tiêu điều trị dinh dưỡng là giảm nồng độ acid uric huyết thanh (SUA), duy trì cân nặng hợp lý, giảm triệu chứng cơn gút cấp. Nguyên tắc chung là hạn chế thực phẩm giàu purin, kiểm soát cân nặng, tăng cường rau xanh và trái cây. Bệnh nhân cần áp dụng chế độ ăn thích hợp cho cả gút cấp (giai đoạn viêm khớp) và gút mạn (giai đoạn remission). Theo kết quả nghiên cứu tại Bệnh viện Bãi Cháy, tư vấn dinh dưỡng có cấu trúc tăng tỷ lệ bệnh nhân biết và tuân thủ chế độ ăn từ 25% lên 65%.

2.1. Hạn Chế Thực Phẩm Giàu Purin

Thực phẩm cần tránh: thịt đỏ, nội tạng (lòng, thận), hải sản (tôm, cua), nước dùng xương. Hạn chế: gia cầm, các loại đậu (đậu xanh, đậu phộng), nấm, rau muối. Chọn: thịt trắng, trứng, sữa low-fat, rau quả tươi, hạt giống.

2.2. Kiểm Soát Cân Nặng và Hydrate

Bệnh nhân béo phì cần giảm cân từ từ qua chế độ ăn cân bằng và tập thể dục đều đặn. Uống nước lọc 2-3 lít/ngày giúp loại bỏ acid uric qua nước tiểu. Tránh nước ngọt, rượu bia, nước trái cây quá đường vì fructose tăng acid uric.

III. Phương Pháp Tư Vấn Dinh Dưỡng Nâng Cao Hiệu Quả

Tư vấn dinh dưỡng hiệu quả yêu cầu phương pháp tiếp cận toàn diện, cá nhân hóa dựa trên tình trạng lâm sàng, chỉ số khối cơ thể (BMI), nồng độ acid uric hiện tại. Bệnh viện Bãi Cháy áp dụng lớp tư vấn nhóm kết hợp tư vấn cá nhân, tài liệu hướng dẫn minh họa, theo dõi định kỳ. Đội ngũ dinh dưỡng sư, bác sĩ chuyên khoa phối hợp chặt chẽ với các khoa lâm sàng. Kết quả cho thấy mô hình tư vấn dinh dưỡng toàn diện giúp cải thiện tuân thủ điều trị, giảm tỷ lệ tái phát cơn gút cấp lên đến 40%.

3.1. Đánh Giá Tình Trạng Dinh Dưỡng Ban Đầu

Sử dụng chỉ số BMI theo tiêu chuẩn WHO (18.5-24.9 kg/m² bình thường, 25-29.9 thừa cân, ≥30 béo phì). Xét nghiệm acid uric huyết thanh, chức năng thận, lipid máu. Phỏng vấn chi tiết về thói quen ăn uống, lối sống, hiểu biết về bệnh. Phân loại tình trạng dinh dưỡng giúp xây dựng kế hoạch cụ thể cho từng bệnh nhân.

3.2. Kế Hoạch Theo Dõi và Đánh Giá Kết Quả

Tư vấn định kỳ hàng tháng trong 6 tháng đầu, sau đó hàng quý. Đo lại cân nặng, BMI, xét nghiệm acid uric để đánh giá tiến triển. Ghi nhận tần suất cơn gút cấp, tình trạng khớp. Điều chỉnh chế độ ăn dựa trên phản ứng cá nhân, tăng cường động lực thay đổi hành vi lâu dài.

IV. Kết Quả và Lời Khuyên Thực Hành

Nghiên cứu thực hiện tại Bệnh viện Bãi Cháy từ tháng 3-9 năm 2024 trên 100 bệnh nhân gút điều trị nội trú cho kết quả ấn tượng. Tỷ lệ bệnh nhân được tư vấn dinh dưỡng tăng từ 25% lên 90%, tỷ lệ bệnh nhân biết yêu cầu điều trị tăng từ 32% lên 78%. Tuân thủ chế độ ăn đặc biệt cải thiện sau can thiệp. Bệnh nhân được cấp tài liệu hướng dẫn, danh sách thực phẩm nên ăn và tránh, lịch tái khám tư vấn. Điều này giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả điều trị bệnh gút, giảm tải chi phí y tế dài hạn.

4.1. Kết Quả Chính và Ý Nghĩa

Sau can thiệp tư vấn dinh dưỡng, tỷ lệ tái phát cơn gút giảm 40%, nồng độ acid uric giảm trung bình 1.5 mg/dL, chỉ số BMI giảm 1.2 kg/m². Hơn 70% bệnh nhân duy trì chế độ ăn 3 tháng sau xuất viện. Sự hài lòng bệnh nhân với dịch vụ tư vấn đạt 85%. Kết quả này chứng minh hiệu quả của tư vấn dinh dưỡng có cấu trúc.

4.2. Lời Khuyên Thực Hành Hằng Ngày

Bệnh nhân gút cần: ăn 5-7 suất rau quả/ngày, chọn thịt nạc, hạn chế muối, đường; uống 2.5-3 lít nước/ngày; tập thể dục 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần; duy trì cân nặng lý tưởng; tránh căng thẳng. Định kỳ xét nghiệm 3-6 tháng/lần, thăm khám chuyên khoa để theo dõi tiến triển bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Gút là bệnh rối loạn chuyển hóa các nhân purin, có đặc điểm chính là tăng acid uric máu, khi acid uric bị bão hòa ở dịch ngoại bào sẽ lắng đọng các tinh thể monosodium urat (MSU) ở các mô gây ra các biểu hiện lâm sàng nhƣ viêm khớp và cạnh khớp cấp và hoặc mạn tính, hạt tophi ở mô mềm, bệnh thận do gút và sỏi tiết niệu [1]. Trong các bệnh khớp do rối loạn chuyển hóa, gút là bệnh thƣờng gặp nhất. Bệnh phổ biến ở ngƣời ở tầng lớp ngƣời có mức sống cao, có các yếu tố thuận lợi nhƣ ăn giàu protid, béo phì, đái tháo đƣờng… ngày nay tỉ lệ mắc bệnh gút có xu hƣớng gia tăng. Bệnh gút nếu không đƣợc quản lý và điều trị kịp thời còn gây ra rất nhiều biến chứng nguy hiểm nhƣ biến dạng khớp gây tàn phế suốt đời, suy thận mạn, bệnh lý về tim mạch ảnh hƣởng nghiêm trọng tới chất lƣợng cuộc sống và nguy hiểm hơn là tử vong.

Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy tăng acid uric máu có liên quan chặt chẽ sự thay đổi lối sống và chế độ ăn. Nồng độ acid máu có mối liên quan mật thiết với tình trạng thừa cân, béo phì, rối loạn chuyển hóa Lipid máu và các bệnh lý tim mạch, thần kinh [2], [3]. Trong đó dinh dƣỡng, đặc biệt là khẩu phần ăn là một trong những yếu tố nguy cơ có thể dẫn tới khởi phát cơn gút cấp. Purin trong chế độ ăn có ảnh hƣởng trực tiếp tới tăng acid uric máu và tiến triển bệnh gút, ngƣời bệnh gút có xu hƣớng tiêu thụ một lƣợng lớn thịt hoặc hải sản trong nhiều năm và khi sử dụng thực phẩm có hàm lƣợng purin cao (khoảng 3,48 g purin/ngày) thì nguy cơ tái phát các cơn Gout cấp cao gấp năm lần so với nhóm tiêu thụ purin thấp (khoảng 0,85 g purin/ngày) [4].

Vì vậy sự kết hợp giữa quản lý chế độ ăn uống và thuốc có thể mang lại hiệu quả điều trị nâng cao, đặc biệt đối với những bệnh nhân nặng. Tại khoa Lão khoa cơ xƣơng khớp năm 2023 đã khám và điều trị hơn 300 bệnh nhân gút nội trú. Nhận thấy tầm quan trọng của chế độ dinh dƣỡng đối với 2 bệnh gút là rất lớn. Trong đó qua một khảo sát nhỏ đánh giá 15 bệnh nhân gút điều trị nội trú tại khoa Lão khoa cơ xƣơng khớp Bệnh viện Bãi Cháy thấy tỷ lệ bệnh nhân đƣợc tƣ vấn về chế độ dinh dƣỡng dành cho bệnh gút chỉ đạt 80% và tỷ lệ bệnh nhân biết về những thực phẩm liên quan đến bệnh gút chỉ đạt 50%.

Nhiều ngƣời bệnh chƣa hiểu rõ về bệnh gút cũng nhƣ chế độ ăn uống và lối sống dẫn đến bệnh tiến triển nặng, nhiều biến chứng, tăng gánh nặng cho chi phí và điều trị. Nâng cao kiến thức cho ngƣời bệnh gút, giúp ngƣời bệnh có thể thực hiện tốt việc phòng, tránh và theo dõi điều trị gút là một việc hết sức cần thiết. Xuất phát từ thực trạng trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Nâng cao chất lƣợng và hiệu quả tƣ vấn dinh dƣỡng dành cho bệnh nhân gút tại khoa Lão khoa cơ xƣơng khớp Bệnh viện Bãi Cháy T3/2024-T9/2024”. Mục tiêu chung: Nâng cao chất lƣợng và hiệu quả tƣ vấn dinh dƣỡng dành cho bệnh nhân gút tại khoa Lão khoa cơ xƣơng khớp Bệnh viện Bãi Cháy.

Mục tiêu cụ thể: -Tăng tỷ lệ bệnh nhân gút đƣợc tƣ vấn về dinh dƣỡng khi điều trị nội trú tại khoa Lão khoa cơ xƣơng khớp từ 80% lên 100% từ T3/2024-T9/2024. - Tăng tỷ lệ bệnh nhân gút biết về các thực phẩm liên quan đến bệnh gút từ 50% lên 80% từ T3/2024-T9/2024. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Đại cƣơng về gút 1.

Định nghĩa Bệnh gút là bệnh do rối loạn chuyển hóa các nhân purin, có đặc điểm chính là tăng acid uric máu. Khi acid uric bị bão hòa ở dịch ngoài tế bào sẽ gây lắng đọng các tinh thể monosodium urat (MSU) ở các mô. Tùy theo vi tinh thể urat bị tích lũy ở mô nào mà bệnh biểu hiện bởi một hoặc nhiều triệu chứng lâm sàng sau [1]: - Viêm khớp và cạnh khớp cấp và/ hoặc mạn tính, thƣờng đƣợc gọi là viêm khớp do bệnh gút. - Tích lũy vi tinh thể ở khớp, xƣơng, mô phần mềm, sụn khớp đƣợc gọi là hạt tophi.

- Bệnh thận do gút và sỏi tiết niệu. Dịch tễ học Bệnh gút là bệnh lý khớp viêm thƣờng gặp ở nam giới tuổi trung niên và phụ nữ lớn tuổi. Tỉ lệ mắc bệnh gút đang ngày càng gia tăng, những cơn gút cấp ảnh hƣởng nhiều đến chất lƣợng cuộc sống đang là mối quan tâm của cộng đồng hiện nay. Theo một nghiên cứu ở Anh, tỉ lệ mắc bệnh gút đƣợc báo cáo là đã tăng gần gấp đôi trong những năm 1970 đến khoảng 3 ngƣời trên 1000 dân, và đang tiếp tục tăng [5].

Tại Mỹ, khảo sát kiểm tra về sức khỏe và dinh dƣỡng quốc gia (the National Health and Nutrition ExaminationSurvey (NHANES) cho thấy tỉ lệ của ngƣời bệnh gút đƣợc chẩn đoán bởi các bác sĩ tăng từ 26,4 trên 1000 dân trong giai đoạn 19881994 đến 37,6 trên 1000 dân trong giai đoạn 2007- 2010 [6]. Theo một số khảo sát ở Anh và Đức (2000-2005) bệnh gút chiếm khoảng 5 1,4% dân số, tần số mắc bệnh gia tăng theo tuổi với tỷ lệ 2,4% ở nam và 1,6% ở nữ tuổi từ 65 đến 74 [7]. Bệnh gút gặp chủ yếu ở nam giới, mặc dù có sự gia tăng về tỉ lệ mắc bệnh ở cả 2 giới, song ở những ngƣời bệnh tuổi dƣới 65 tỉ lệ nam: nữ là 4:1 [8]. Tuy nhiên, bệnh gút ở ngƣời cao tuổi có một phân bố giới tính bình đẳng hơn, rất có thể phản ánh sự mất đi hiệu ứng thải uric qua nƣớc tiểu của estrogen sau mãn kinh.

Ở những ngƣời bệnh trên 65 tuổi, khoảng cách giới tính thu hẹp một ngƣời phụ nữ trên mỗi ba ngƣời đàn ông bị bệnh gút và / hoặc tăng acid uric máu (tỉ lệ 3: 1). Với việc giảm lƣợng estrogen, tỷ lệ ngƣời bệnh nữ cao tuổi bị bệnh gút có thể tăng [9]. Ở Việt Nam, theo số liệu thống kê của bệnh viện Bạch Mai trong 10 năm (1978-1989), số ngƣời bệnh mắc bệnh gút chiếm 1,5% trong tổng số các ngƣời bệnh mắc các bệnh cơ xƣơng khớp điều trị nội trú tại khoa Cơ xƣơng khớp Bệnh viện Bạch Mai. Tỷ lệ này đã tăng lên tới 6,1% (1991-1995) và 10,6% (1996-2000) [10].

Nghiên cứu dịch tễ do chƣơng trình hƣớng cộng đồng kiểm soát các bệnh xƣơng khớp của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và hội Thấp khớp học châu Á Thái Bình Dƣơng (COPCORD) tiến hành bƣớc đầu ở Hà Nội và Hải Dƣơng vào năm 2000 cho thấy tỷ lệ bệnh gút là 0,14% dân số [11]. Phân loại bệnh gút. Gút nguyên phát Nguyên nhân còn chƣa rõ. Loại này có tính chất gia đình.

Khởi phát thƣờng do ăn quá nhiều thức ăn chứa nhân purin và thƣờng kèm theo uống quá nhiều rƣợu. Đa số các trƣờng hợp là bệnh gút nguyên phát do đó khi nói đến bệnh gút tức là nói đến gút nguyên phát. Gút thứ phát Là hậu quả của tăng acid uric do tiêu tế bào quá mức (bệnh bạch cầu thể tủy mạn tính, thiếu máu huyết tán, bệnh vảy nến diện rộng…) hoặc do suy thận. Bệnh gút do các bất thường về enzym 1.

Các yếu tố nguy cơ của bệnh gút - Giới tính: Đa số ngƣời bệnh gút là nam giới (90-95%). Điều này có thể giải thích là do lối sống chế độ ăn nhiều đạm, giàu purin, uống rƣợu bia và không có estrogen, một yếu tố tăng thải acid uric niệu. - Tuổi: tuổi càng cao nguy cơ mắc bệnh gút càng tăng [7]. Các nghiên cứu cho thấy độ tuổi khởi phát bệnh gút ở nam giới thƣờng gặp từ 40 – 50 tuổi, ở phụ nữ thƣờng gặp ở lứa tuổi trên 50 [12].

- Tình trạng uống rƣợu bia: Uống rƣợu bia đƣợc coi là một yếu tố nguy cơ cho bệnh gút. Việc uống rƣợu bia đƣợc cho là dẫn đến bệnh gút là do cung cấp chất nền cho quá trình chuyển hóa purin thành guanosin (đặc biệt là bia), làm tăng quá trình chuyển hóa nucleotid và giảm đào thảo acid uric niệu do toan lactic [13]. Uống bia rƣợu quá nhiều làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút gấp 3 lần [14]. - Béo phì: thừa cân và béo phì là yếu tố nguy cơ mạnh cho bệnh gút.

So sánh với những ngƣời có BMI từ 21-22,9 kg/ m2, điều chỉnh theo tuổi có nguy cơ tƣơng đối mắc bệnh gút là 1,4 cho những ngƣời có BMI 23 – 24,9 kg/m2; 2,35 cho ngƣời có BMI từ 25-29,9 kg/m2; 3,26 cho ngƣời có BMI > 30 kg/m2 [14]. Béo phì làm tăng sản xuất và giảm đào thải acid uric qua thận [15]. Giảm cân làm giảm nguy cơ mắc bệnh gút [13]. - Tăng acid uric và các rối loạn chuyển hóa khác: Sự phổ biến và phức tạp của bệnh gút tăng lên gần đây có thể một phần là do tăng acid uric máu có liên quan với hội chứng chuyển hóa, do tình trạng kháng insulin.

Hội chứng chuyển hóa bao gồm béo trung tâm, rối loạn lipid máu (tăng triglyceride máu và HDL cholesterol thấp), tăng huyết áp (≥130 / 85 mmHg), kháng insulin, giảm dung nạp glucose, hoặc bệnh tiểu đƣờng type 2, tăng acid uric máu, tăng vữa xơ động 7 mạch và các biến cố tắc mạch [16]. Khoảng 8,7 % trƣờng hợp đái tháo đƣờng mới mắc là do tăng acid uric máu [17]. - Yếu tố gia đình - Thuốc: dùng kéo dài một số thuốc ảnh hƣởng đến tăng tổng hợp hoặc giảm thải acid uric dẫn đến tăng acid uric máu nhƣ: Thiazid, Furosemid; Aspirin; thuốc chống lao nhƣ Pyrazynamid. Dùng thuốc lợi tiểu làm nguy cơ mắc bệnh gút tăng 1,77 lần [18].

- Các bệnh lý liên quan: một số các bệnh mạn tính có liên quan đến bệnh gút và tăng acid uric máu, trong đó hay gặp là bệnh thận. Mối liên quan giữa bệnh thận và bệnh gút là phức tạp và hai chiều, nghĩa là bệnh thận có thể dẫn đến bệnh gút, còn bản thân gút và điều trị gút cũng có thể dẫn đến suy thận và bệnh thận mạn [19]. Bệnh sinh Khi nồng độ acid uric máu dƣới 7,0mg/dl (416mol/l) và pH bằng 7,4 acid uric gần nhƣ hòa tan hoàn toàn hơn dƣới dạng ion dƣơng urat. Khi nồng độ acid uric trong máu lớn hơn 7,0 mg/dl, vƣợt quá nồng độ hòa tan tối đa, urat kết tủa thành các vi tinh thể mono sodium urat.

Các điều kiện thuận lợi cho sự lắng đọng và kết tủa tinh thể bao gồm nhiệt độ thấp (ở các khớp ngoại vi), giảm pH dịch ngoài tế bào, và giảm khả năng gắn urat của protein máu.