Chương 1 QUAN NIỆM CỦA NGÔ THÌ NHẬM VỀ BẢN THỂ LUẬN 1. Hoàn cảnh ra đời tư tưởng triết học của Ngô Thì Nhậm 1. Hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội thế kỷ XVIII Tình hình kinh tế: Cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII trong lòng xã hội phong kiến Trung ương tập quyền Việt Nam đã xuất hiện những tiền đề cho sự ra đời của chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên, những yếu tố kinh tế mới tỏ ra khá yếu ớt, chưa trở thành một bộ phận kinh tế độc lập trong xã hội.
Nguyên nhân của tình trạng này là do chế độ sở hữu ruộng đất của nhà nước quân chủ chuyên chế với sự bảo lưu lâu dài những tàn dư công xã nông thôn. Mặt khác, chính sách ức thương và thuế khoá nặng nề, sự tham nhũng của bộ máy quan lại đã cản trở nghiêm trọng bước chuyển biến của nền kinh tế. Tuy những yếu tố kinh tế mới của chủ nghĩa tư bản chưa đủ sức làm tan rã phương thức sản xuất cũ, nhưng nó phản ánh sự suy thoái của phương thức sản xuất phong kiến, đồng thời chứng tỏ xu thế phát triển tất yếu của xã hội Việt Nam. Thế kỷ XVIII, tình hình kinh tế ở cả Đàng Ngoài và Đàng Trong rơi vào tình trạng tiêu điều, xơ xác.
Nạn chiếm đoạt và tập trung ruộng đất vào tay địa chủ (còn gọi là nạn kiêm tính ruộng đất) trở nên phổ biến và ngày càng nghiêm trọng. Ở Đàng Ngoài, bằng nhiều hình thức và thủ đoạn, giai cấp địa chủ mà trước hết là bọn quan lại, cường hào chiếm ruộng đất tư của nông dân và xâm lấn ruộng đất công của làng xã. Số ruộng đất chia cho nông dân vốn đã ít ỏi, nay càng ít, vì ruộng đất công làng xã phần lớn bị nhà nước cắt xén để ban cấp cho quan lại và quân lính. Nông dân không có ruộng đất hoặc cố bám lấy mảnh ruộng để gắng gượng cuộc sống cơ cực.
Để khắc phục tình trạng này, năm 1740 Trịnh Doanh đề ra biện pháp giải quyết vấn đề ruộng đất, phỏng theo phép “tỉnh điền” của đời Chu ở Trung Hoa nhằm “quân bình giàu 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghèo”, “san đều thuế dịch”. Tất nhiên, biện pháp này không thể thực hiện được và nó càng chứng tỏ sự bất lực của triều đại Lê - Trịnh. Sự tập trung ruộng đất của giai cấp thống trị đã kéo theo sự bần cùng và phá sản của nông dân. Nông dân không có ruộng đất cày cấy, lại bị bóc lột nặng nề làm cho nền kinh tế tiểu nông vốn trì trệ nay lại có nguy cơ bị phá sản.
Đây là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự khủng hoảng của chế độ quân chủ tập quyền ở Đàng Ngoài trong thế kỷ XVIII. Ở Đàng Trong, do chính sách đẩy mạnh khai khẩn vùng đất phía nam nhằm phát triển lực lượng cát cứ, xoa dịu mâu thuẫn nên xã hội tương đối ổn định trong nửa đầu thế kỷ XVIII. Sang nửa sau thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến Đàng Trong cũng không tránh khỏi khủng hoảng với những mâu thuẫn cố hữu của chế độ phong kiến đương thời. Tình trạng chiếm đoạt ruộng đất ở Đàng Trong diễn ra từ thế kỷ XVII, nhưng đặc biệt nghiêm trọng vào nửa sau thế kỷ XVIII.
Nông dân không có ruộng đất, ngày càng bị lệ thuộc chặt chẽ vào địa chủ và bị bóc lột nặng nề. Mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt. Bên cạnh nạn kiêm tính ruộng đất, chính sách thuế khoá làm cho đời sống nhân dân thêm khổ cực, bế tắc. Ở Đàng Ngoài, họ Trịnh nhiều lần tăng mức thuế nhằm thoả mãn cuộc sống xa sỉ, trụy lạc của vua chúa quý tộc và quan lại.
Tất cả các ngành nghề đều bị đánh thuế nặng làm cho không phát triển được. Chính sách thuế khoá khắc nghiệt đã đẩy nông dân vào cuộc sống khốn khó, một số nơi nông dân đứng lên chống lại xã trưởng, đánh quan lại đi đốc thuế. Ở Đàng Trong, chế độ tô thuế cũng nặng nề không kém. Tác giả Đại cương lịch sử Việt Nam viết: “Theo Lê Quý Đôn ở đây hàng năm có 100 thứ thuế mà trưng thu thì phiền phức, gian lận, nhân dân vì nỗi một cổ hai tròng” [44, tr.
Nạn thuế khoá nặng nề của họ Nguyễn cũng đẩy nhân dân vào cảnh điêu đứng, cùng kiệt. Người dân rơi vào tình trạng thiếu thuế hang chục năm, phải rời bỏ quê hương bản quán đi tha phương. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nạn kiêm tính ruộng đất và thuế khoá nặng nề đã đẩy người nông dân vào tình trạng thống khổ. Cùng với chính sách của nhà nước là thiên tai, đói kém liên miên, nạn lưu vong diễn ra ngày càng phổ biến.
Ở Đàng Ngoài, do chính quyền họ Trịnh tỏ ra bất lực trong việc xây dựng và quản lý các công trình thuỷ lợi, để mặc cho quan lại địa phương thu tiền của dân, tham ô, vơ vét. Lụt lội xảy ra liên tục, kéo theo tình trạng mất mùa lớn, trong đó đặc biệt nghiêm trọng là nạn đói năm 1741 bắt đầu ở trấn Hải Dương rồi lan ra cả Đàng Ngoài. Nạn đói ở Đàng Ngoài lại tiếp tục xảy ra cùng nạn tập trung ruộng đất vào tay địa chủ, cường hào giai đoạn nửa sau thế kỷ XVIII. Ở Đàng Trong, tuy nạn đói xảy ra muộn hơn Đàng Ngoài nhưng cũng để lại hậu quả nặng nề, đẩy nhân dân vào tình cảnh khốn đốn hơn bao giờ hết.
Giá gạo tăng cao, người dân không có cái ăn nên chết đói đầy đường. Thêm vào đó, “nạn tiền hoang” cũng là nguyên nhân lớn gây ra nạn đói kém vì nhân dân không chịu chứa tiền mà chứa thóc, giá gạo tăng cao đến mức vô phương cứu chữa. Như vậy, có thể thấy, thế kỷ XVIII, nền kinh tế tiểu nông ở Việt Nam ngày càng suy thoái nghiêm trọng. Điều đó chứng tỏ phương thức sản xuất phong kiến đã trở nên lỗi thời, cần phải thay thế bằng một phương thức sản xuất mới.
Tuy nhiên, trong lòng xã hội Việt Nam lúc này lại chưa xuất hiện những tiền đề của một phương thức sản xuất mới mà chỉ dừng lại ở những yếu tố nhỏ lẻ và phát triển trong điều kiện hết sức khó khăn. Bối cảnh kinh tế - xã hội nói trên phản ánh thực chất cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội đương thời. Tình hình chính trị: Sang thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến ở Đàng Trong và Đàng Ngoài đều đi vào giai đoạn suy thoái và khủng hoảng trầm trọng, biểu hiện rõ nhất ở nạn mua quan bán tước và tình trạng ăn chơi sa đọa của bộ máy thống trị. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở Đàng Ngoài, do nhu cầu chi tiêu tăng cao, trong khi đói kém mất mùa, nhà nước đặt lệ mua quan bán tước để thu thóc và tiền.
Trong khoảng thời gian từ 1736 đến 1760, nạn mua quan bán tước đã trở thành lệ thường với nhiều quy định rất cụ thể đã tạo ra hạng "sinh đồ ba quan" đầy thiên hạ, với đủ mọi thành phần, từ người làm ruộng, người đi buôn, cho chí người hàng thịt, người bán vặt cũng nộp tiền xin thi cả. Nền khoa cử suy đồi như thế tất yếu dẫn đến việc đẻ ra hàng loạt quan dốt nát, tham nhũng, đục khoét nhân dân. Tệ tham nhũng càng trở lên trầm trọng. Ở triều đình, vua Lê ngày càng nhu nhược và an phận.
Bối cảnh xã hội thối nát ấy đã được Ngô Thì Nhậm và các sử gia yêu nước ghi lại rất rõ. Chẳng hạn, Lê Hiển Tông thản nhiên đưa ra câu tuyên bố: “Trẫm ngồi rũ áo chắp tay, nhờ nghiệp đã sẵn, cần gì đọc sách, chỉ cần múa hát, ăn chơi để tiêu khiển mà thôi” [47, tr. Riêng chúa Trịnh Sâm là nhân vật tiêu biểu cho chế độ phong kiến thời kỳ sa đọa. Trịnh Sâm là tên chúa nổi tiếng về sự hung bạo khi giết hại một loạt đại thần, anh em ruột nhằm bảo vệ quyền lực của mình.
Ngoài ra, Trịnh Sâm còn nổi tiếng với sự hoang dâm vô độ. Bên cạnh đó, những thú ăn chơi hưởng lạc còn diễn ra phổ biến tiêu biểu như Nguyễn Khản, Dương Khuông. Ở Đàng Trong, nửa đầu thế kỷ XVIII, triều đình nhà Nguyễn chưa thối nát như nhà Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài. Nhưng sang nửa sau thế kỷ XVIII, nhà nước phong kiến Đàng Trong cũng như Đàng Ngoài đều nhanh chóng đi vào giai đoạn suy thoái.
Vua quan nhà Nguyễn đua nhau ăn chơi vô độ với những nhân vật như Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Phúc Khoát. Nguyễn Phúc Thuần lên ngôi năm 12 tuổi đã bị Trương Phúc Loan thâu tóm quyền lực trong tay. Phúc Loan là tiêu biểu cho đời sống xa hoa vô độ trong hàng ngũ quý tộc, quan lại Đàng Trong. Đời sống xa hoa vô độ của bộ máy thống trị phong kiến hoàn toàn đối lập với nạn đói mà nhân dân đang phải gánh chịu.
Mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân và giai cấp địa chủ vốn đã âm ỉ từ lâu, nay phát triển càng gay gắt. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong hoàn cảnh ấy, giai cấp nông dân không còn con đường nào khác là nổi dậy chống lại chính quyền phong kiến đã thối nát. Đó là lý do giải thích tại sao thời kỳ này nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân nổ ra liên tiếp làm rung chuyển cả xã hội. Thực tiễn đó đã dẫn đến tình trạng là: nông dân nhiều nơi đã nổi dậy cướp phá nhà giàu.
Ban đầu, phong trào nông dân còn lẻ tẻ, chủ yếu bùng lên do hậu quả của nạn đói liên tiếp, nhưng sau đó đã trở thành phong trào rộng khắp với sự tham gia của hàng trăm người. Những người nông dân đã vây phá các ấp thành đến nỗi triều đình không thể nào ngăn cấm được. Tiêu biểu cho phong trào nông dân thời kỳ này là 3 cuộc khởi nghĩa lớn kéo dài: khởi nghĩa của Nguyễn Hữu Cầu ở Nghệ An (1740 - 1751), khởi nghĩa của Hoàng Công Chất ở Hưng Yên và Thái Bình (1740 - 1769), đặc biệt là khởi nghĩa của Lê Duy Mật ở Thanh Nghệ (1739 - 1770). Tuy nhiên, các phong trào đấu tranh của nông dân Đàng Ngoài cuối cùng đều bị thất bại.
Căn nguyên của thất bại trên là do những nguyên nhân có tính tất yếu lịch sử. Tính tự phát, phân tán của các cuộc khởi nghĩa khiến cho lực lượng không thể liên kết chặt chẽ và thống nhất. Trong khi đó, chính quyền Lê - Trịnh vẫn còn đủ sức đàn áp phong trào.