Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. Khái quát sự hình thành tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nhà nƣớc pháp quyền Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật là di sản quý báu cho chúng ta kế thừa trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, hội nhập quốc tế. Đó chính là sự kế thừa nhuần nhuyễn, chọn lọc tinh hoa văn hóa pháp lý chính trị của nhân loại và của dân tộc Việt Nam. Hồ Chí Minh đã có phương pháp tiếp cận khoa học, chọn lọc những gì tinh túy nhất, phù hợp với đặc điểm Việt Nam và xu thế của thời đại trong di sản của nhân loại về nhà nước pháp quyền.
Chúng ta thấy rõ về một sự tiếp thu có chọn lọc tư tưởng chính trị dân chủ, nhân văn của các nền văn hóa phương Tây qua các thời kỳ: Phục hưng, Khai sáng, các cuộc cách mạng tư sản và cách mạng Trung Quốc. Hồ Chí Minh đã biết làm giàu vốn tri thức của mình bằng những di sản quý báu của văn hóa nhân loại. Người kế thừa các học thuyết một cách có phê phán, không bao giờ sao chép máy móc, cũng không bao giờ phủ định một cách đơn giản, mà có sự phân tích sâu sắc để tìm ra những yếu tố tích cực và hợp lý để phục vụ cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc. Người đã kế thừa, kết hợp phát triển những tư tưởng văn hóa chính trị - pháp lý phương Đông - mà trước hết là tư tưởng của Nho giáo, chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn.
Những yếu tố tích cực trong tư tưởng "Pháp trị" với những tư tưởng văn hóa - chính trị - pháp lý tiến bộ của phương Tây cùng lý luận về nhà nước và pháp luật của chủ nghĩa Mác - Lênin. Chính nhờ có sự tiếp tu chọn lọc các kho tàng văn hóa pháp lý của nhân loại đó mà tư tưởng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật luôn có giá trị bền vững, có vai trò định hướng, soi đường cho cách mạng Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay. Sự kế thừa trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật 1. Kế thừa những hạt nhân hợp lý của tư tưởng Nho giáo và Pháp gia và chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn 1.
Kế thừa những hạt nhân hợp lý của tư tưởng Nho giáo Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước, ngay từ nhỏ Hồ Chí Minh đã được tiếp thu những tư tưởng sâu sắc của Nho giáo. Nhưng với tư duy nhạy bén, mẫn cảm trước thời đại, Hồ Chí Minh đã có sự đánh giá rất đúng đắn về vai trò của Nho giáo mà Khổng Tử là đại biểu tiêu biểu. Bản thân Nho giáo là hệ thống các quan điểm về quản lý xã hội, có cả mặt tiến bộ, có cả mặt hạn chế. Người đã nhận rõ những hạn chế, bất cập trong tư tưởng Nho giáo như: yếu tố duy tâm lạc hậu, coi khinh lao động chân tay, phân biệt đẳng cấp, coi khinh, trói buộc phụ nữ… Hồ Chí Minh không hoàn toàn chịu ảnh hưởng một cách rập khuôn những tư tưởng Nho học, mà trong tư tưởng và hành động.
Điều quý báu là ở chỗ Người luôn phát huy những giá trị tích cực; đồng thời, hạn chế, khắc phục những nhược điểm của hệ tư tưởng này. Người không chỉ nghiên cứu một chiều mà đã ý thức rất rõ việc lưu giữ, phát huy, kế thừa một cách có chọn lọc, sáng tạo những yếu tố tiến bộ, nhân văn của hệ tư tưởng Nho giáo. Điểm tích cực của Nho giáo là đã đề xướng triết học hành động cùng tư tưởng nhập thế, hành đạo, giúp dời, lý tưởng về một xã hội bình trị, một "thế giới đại đồng", triết lý nhân sinh về tu thân dưỡng tính (chính tâm tu thân), từ Thiên tử cho đến thứ dân ai cũng phải lấy tu thân làm gốc. Nho giáo cũng đề cao văn hóa, lễ giáo, tạo ra truyền thống hiếu học khác hẳn với chủ trương "ngu dân" để "dễ trị" của các học thuyết cổ đại 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Học thuyết "Đức trị" của Nho giáo chính là cơ sở lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp đạo đức và pháp luật nhưng trên lập trường mácxít. Hồ Chí Minh đã khái quát thành công thức: Những người An Nam chúng ta hãy tự hoàn thiện mình, về mặt tinh thần bằng cách đọc các tác phẩm của Khổng Tử và về mặt cách mạng thì cần đọc các tác phẩm của Lênin. Chúng ta thấy, Hồ Chí Minh tiếp thu Nho giáo cũng giống như Mác tiếp thu phép biện chứng của Hêghen. Bởi lẽ, trật tự các giá trị đạo đức Nho giáo là: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín.
Còn trật tự và chuẩn mực đạo đức của người cách mạng trong tư tưởng Hồ Chí Minh là: Trí, Tín, Nhân, Dũng, Liêm. Người cũng căn dặn: cơ sở, điều kiện để có thể thực hiện "tề gia trị quốc bình thiên hạ" như Nho giáo, trước hết phải là "tu thân": "Phải chính tâm tu thân thì mới có thể trị quốc bình thiên hạ". "Tu thân" - tự mình phải sửa mình, tự mình phải làm gương trước đã rồi mới có thể lãnh đạo được quần chúng - quan điểm này được Hồ Chí Minh đặc biệt chú ý trong việc rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ đảng viên cũng như các thế hệ trẻ. Thêm vào đó, Hồ Chí Minh còn bổ sung vào đạo đức cách mạng yêu cầu mới đối với con người xã hội chủ nghĩa là phải có đức: cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư.
Đây cũng là những chuẩn mực giá trị có nội hàm pháp lý phù hợp với lẽ công bằng ở đời. Như vậy, cuộc cách mạng trong quan niệm đạo đức ở Hồ Chí Minh được thể hiện ở chỗ: Người đã gạt bỏ cái cốt lõi nhất trong đạo đức Nho giáo là lòng trung thành tuyệt đối với chế độ phong kiến theo kiểu "ngu trung". Sự kế thừa tư tưởng Nho giáo trong tư tưởng Hồ Chí Minh được Người khẳng định bằng một kết luận có tính nhất quán: "Tuy Khổng Tử là phong kiến và tuy trong học thuyết của Khổng Tử có nhiều điều không đúng, song những điều hay trong đó thì chúng ta nên học". Người dẫn lời của Lênin: "Chỉ có những người cách mạng chân chính mới thu hái được những điều hiểu biết quý báu của các đời trước để lại".
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự kế thừa những hạt nhân hợp lý của tư tưởng Pháp trị Học thuyết Pháp trị mà đại biểu xuất sắc nhất là Hàn Phi Tử là một học thuyết quản lý xã hội với chủ trương sử dụng luật pháp nghiêm minh cũng bao hàm nhiều nội dung tiến bộ bên cạnh những mặt hạn chế. Hồ Chí Minh với quan điểm biện chứng đã nghiên cứu và chọn lọc, chỉ ra những điểm tích cực và tiêu cực của học thuyết pháp trị để vận dụng vào điều kiện cách mạng Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người không trực tiếp nhắc đến thuyết "Pháp trị", nhưng hệ tư tưởng của Người có khá nhiều điểm tương đồng với các ưu điểm của học thuyết này.
Đó là tư tưởng về trị nước tất yếu phải dùng đến pháp luật; pháp luật phải nghiêm minh và đảm bảo sự công bằng, nghiêm minh đối với tất cả mọi người; khen thưởng hay trách phạt phải rõ ràng, đúng người đúng tội không phân biệt thân thích hay xa lạ; v. Sự kế thừa những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn Nghiên cứu về Tôn Trung Sơn, Hồ Chí Minh khẳng định: "Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với điều kiện nước ta". Các tiêu chí của thuyết Tam dân đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh rút gọn trong quốc hiệu của nước ta là: "Độc lập - Tự do - Hạnh phúc". Trong bài phát biểu tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa I của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Chính phủ cố gắng làm đúng theo ba chính sách: Dân sinh, Dân quyền và Dân tộc" [31, tr.
Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa tư tưởng về nhà nước và pháp luật của Hồ Chí Minh với chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn là: các vấn đề dân tộc, dân quyền, dân sinh của Việt Nam được Hồ Chí Minh giải quyết trên cơ sở lý luận Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tiếp thu các tư tưởng tiến bộ về nhà nước và pháp luật ở phương Tây và chủ nghĩa Mác - Lênin Hồ Chí Minh đã tiếp thu giá trị tư tưởng nhân quyền với nội dung là quyền tự do cá nhân thiêng liêng trong bản Tuyên ngôn năm 1976 của nước Mỹ. Hồ Chí Minh đã trích luận điểm bất hủ của Thomas Jeffeson - nhà khai sáng nổi tiếng trong lịch sử đấu tranh của nhân dân Mỹ: "Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng.
Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc". Nhưng Hồ Chí Minh không dừng ở đó, Người phát triển thêm: "Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do". Cuối năm 1917, Hồ Chí Minh từ Anh sang Pháp, đến với quê hương của lý tưởng Tự do - Bình đẳng - Bác ái. Hồ Chí Minh được tiếp xúc trực tiếp với tư tưởng của các nhà khai sáng như: Voltaire, Rouseau, Montesquieu…, các tác phẩm "Khế ước xã hội", "Tinh thần pháp luật",… đã có ảnh hưởng lớn tới tư tưởng nhà nước và pháp luật dân chủ của Người sau này.
Từ quyền bình đẳng, hạnh phúc của cá nhân theo Tuyên ngôn nhân quyền - dân quyền của Pháp, Hồ Chí Minh đã phát triển thành quyền độc lập, tự do của quốc gia; từ quan điểm bình đẳng nam nữ, Hồ Chí Minh đã đề ra các biện pháp hết sức cụ thể để bảo vệ sự phát triển, quyền bình đẳng của phụ nữ,… đưa pháp luật của nước ta lên một bước phát triển mới về chất. Kế thừa những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin về nhà nước và pháp luật Cách mạng tháng Mười Nga thành công năm 1917 đã lập ra Nhà nước công nông đầu tiên trên thế giới, mở ra một thời đại mới trong lịch sử phát triển của lịch sử xã hội loài người.