Nghiên cứu mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam

Nghiên cứu mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam, phân tích tác động và triển vọng phát triển bền vững.

• Tác giả: Phạm Viết Hùng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Phú Tụ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Tự Do Thương Mại Và Tăng Trưởng Kinh Tế: Nghiên Cứu Trường Hợp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cần thiết lựa chọn vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.7. Kết cấu luận văn
• 2. LÝ LUẬN KHOA HỌC VỀ THƯƠNG MẠI TỰ DO, TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 2.1. Thương mại và vai trò của thương mại trong nền kinh tế quốc dân
• 2.2. Phương thức vận hành chính sách thương mại trên thế giới
• 2.3. Lý luận về tự do và bảo hộ thương mại
• 2.3.1. Lý luận về tự do thương mại
• 2.3.2. Lý luận về bảo hộ thương mại
• 2.3.3. Các tiêu chí đánh giá chính sách tự do hay bảo hộ thương mại
• 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động thương mại quốc tế
• 2.5. Lý thuyết tăng trưởng kinh tế
• 2.6. Mối quan hệ giữa tự do thương mại và Tăng trưởng kinh tế
• 2.7. Mô hình nghiên cứu thực nghiệm về mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế
• 2.8. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.9. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm
• 2.10. Đo lường tự do thương mại
• 3. TỰ DO THƯƠNG MẠI & TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ CỦA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986-2011
• 3.1. Tiến trình tự do thương mại ở Việt Nam
• 3.2. Thực trạng hoạt động ngoại thương và tăng trưởng kinh tế Việt Nam
• 3.3. Phân tích thực nghiệm về mối quan hệ giữa tự do thương mại và Tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam
• 3.3.1. Tóm lược kết quả nghiên cứu trước
• 3.3.2. Số liệu phân tích thực nghiệm
• 3.3.3. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.3.4. Giải thích kết quả nghiên cứu
• 4. KẾT LUẬN, GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC I: SỐ LIỆU PHÂN TÍCH THỐNG KÊ MÔ TẢ
• PHỤ LỤC 2: SỐ LIỆU PHÂN TÍCH THỰC NGHIỆM
• PHỤ LỤC 3: CHỈ SỐ MỞ CỬA THỊ TRƯỜNG CỦA ICC NĂM 2011
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH BẰNG PHẦN MỀM

Tóm tắt

I. Tổng quan về tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế Việt Nam

Tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế là hai khái niệm có mối liên hệ chặt chẽ. Tự do thương mại không chỉ tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước mà còn thu hút đầu tư nước ngoài, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ khi bắt đầu mở cửa nền kinh tế vào năm 1986 cho đến nay. Sự chuyển mình này đã mang lại nhiều thành tựu đáng kể cho nền kinh tế Việt Nam.

1.1. Khái niệm tự do thương mại và vai trò của nó

Tự do thương mại được hiểu là việc giảm thiểu các rào cản thương mại như thuế quan và hạn ngạch, cho phép hàng hóa và dịch vụ tự do lưu thông giữa các quốc gia. Vai trò của tự do thương mại trong nền kinh tế Việt Nam là rất quan trọng, giúp tăng cường khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường cho các doanh nghiệp.

1.2. Tăng trưởng kinh tế Việt Nam qua các giai đoạn

Tăng trưởng kinh tế Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc từ khi thực hiện chính sách đổi mới. Từ năm 1986 đến nay, GDP của Việt Nam đã tăng trưởng ổn định, với nhiều năm đạt mức tăng trưởng trên 6%. Điều này cho thấy mối liên hệ tích cực giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế.

II. Vấn đề và thách thức trong tự do thương mại tại Việt Nam

Mặc dù tự do thương mại mang lại nhiều lợi ích, nhưng Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức. Cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu, sự phụ thuộc vào thị trường nước ngoài và các vấn đề về chất lượng sản phẩm là những vấn đề cần được giải quyết. Đặc biệt, việc duy trì cán cân thương mại là một thách thức lớn.

2.1. Cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu

Sự gia tăng hàng hóa nhập khẩu đã tạo ra áp lực lớn cho các doanh nghiệp trong nước. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn trong việc cạnh tranh với các sản phẩm ngoại nhập có giá thành thấp hơn.

2.2. Phụ thuộc vào thị trường nước ngoài

Việt Nam hiện đang phụ thuộc vào một số thị trường lớn như Trung Quốc và Hoa Kỳ. Sự biến động của các thị trường này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa.

III. Phương pháp và giải pháp thúc đẩy tự do thương mại

Để tối ưu hóa lợi ích từ tự do thương mại, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc cải cách chính sách thương mại, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển hạ tầng là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải cách chính sách thương mại

Cải cách chính sách thương mại cần tập trung vào việc giảm thiểu rào cản thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục hành chính và cải thiện môi trường đầu tư.

3.2. Nâng cao năng lực cạnh tranh

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thông qua việc đầu tư vào công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực là rất cần thiết. Doanh nghiệp cần phải đổi mới và cải tiến quy trình sản xuất để đáp ứng nhu cầu thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế là tích cực. Các số liệu thống kê cho thấy rằng khi tự do thương mại gia tăng, GDP cũng có xu hướng tăng theo. Điều này chứng tỏ rằng tự do thương mại là một yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

4.1. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tự do thương mại có tác động tích cực đến tăng trưởng GDP. Cụ thể, khi tỷ lệ thương mại so với GDP tăng lên, thu nhập bình quân đầu người cũng tăng theo.

4.2. Ứng dụng trong chính sách phát triển

Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc xây dựng chính sách phát triển kinh tế. Chính phủ cần tiếp tục thúc đẩy tự do thương mại và cải cách các chính sách liên quan để tối ưu hóa lợi ích từ thương mại.

V. Kết luận và tương lai của tự do thương mại tại Việt Nam

Tự do thương mại sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần có những chính sách hợp lý và hiệu quả. Tương lai của tự do thương mại tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải cách của nền kinh tế.

5.1. Tương lai của tự do thương mại

Tương lai của tự do thương mại tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc cải cách chính sách và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việt Nam cần tiếp tục mở rộng thị trường và thu hút đầu tư nước ngoài.

5.2. Đề xuất chính sách cho phát triển bền vững

Đề xuất các chính sách nhằm thúc đẩy tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế bền vững là rất cần thiết. Chính phủ cần có những biện pháp hỗ trợ cho doanh nghiệp trong nước để họ có thể cạnh tranh hiệu quả hơn trên thị trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiến trình Đổi mới từ năm 1986 đã đưa nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn hội nhập quốc tế sâu rộng, ghi nhận mức tăng trưởng GDP bình quân hàng năm duy trì ở mức cao và thu nhập bình quân đầu người tăng từ 289 USD vào năm 1995 lên hơn 1.300 USD vào năm 2011. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách là liệu việc mở cửa, cắt giảm thuế quan và xóa bỏ rào cản phi thuế quan có thực sự là động lực trực tiếp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hay chính sự tăng trưởng nội tại của nền kinh tế mới tạo ra nhu cầu mở rộng tự do hóa thương mại.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là khảo sát thực nghiệm bản chất mối quan hệ nhân quả, xác định chiều hướng và lượng hóa mức độ tác động qua lại giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam. Đề tài tập trung phân tích nguồn dữ liệu kinh tế vĩ mô thường niên trong suốt 26 năm từ năm 1986 đến năm 2011 do Tổng cục Thống kê và các tổ chức quốc tế công bố. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học định lượng vững chắc nhằm phục vụ mục tiêu Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020, hướng đến mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân 7 - 8%/năm, nâng tỷ trọng đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp lên 35% và kiểm soát hiệu quả cán cân thanh toán quốc tế trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng nền tảng dựa trên hệ thống các học thuyết thương mại quốc tế và lý thuyết tăng trưởng kinh tế hiện đại:

• Lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith và lý thuyết lợi thế so sánh của David Ricardo khẳng định thương mại tự do giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực quốc gia và gia tăng tổng sản lượng toàn cầu thông qua chuyên môn hóa sản xuất.
• Mô hình Heckscher - Ohlin cùng định lý cân bằng giá yếu tố sản xuất chỉ ra rằng các quốc gia sẽ xuất khẩu mặt hàng thâm dụng yếu tố sản xuất dồi dào và nhập khẩu mặt hàng thâm dụng yếu tố khan hiếm, từ đó thúc đẩy cân bằng giá cả các yếu tố đầu vào như lao động và vốn.
• Lý thuyết thương mại mới do Paul Krugman phát triển năm 1979 bổ sung vai trò của lợi thế kinh tế theo quy mô, sự đa dạng hóa sở thích của người tiêu dùng và cơ chế cạnh tranh độc quyền để giải thích hiện tượng thương mại nội ngành giữa các quốc gia tương đồng về trình độ phát triển.
• Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển của Solow và lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Romer và Lucas nhấn mạnh vai trò của tích lũy vốn vật chất, vốn nhân lực và sự lan tỏa công nghệ thông qua các hoạt động ngoại thương đối với tăng trưởng sản lượng dài hạn.

Các khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm độ mở thương mại (được xác định bằng tỷ lệ tổng kim ngạch xuất nhập khẩu so với GDP), mức độ bảo hộ thông qua thuế quan bình quân theo cam kết CEPT và WTO, năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) và cán cân thương mại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu chuỗi thời gian toàn diện gồm 26 quan sát hàng năm từ năm 1986 đến năm 2011, thu thập từ các nguồn chính thống gồm Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương và Phòng Thương mại Quốc tế (ICC). Phương pháp chọn mẫu bao trọn toàn bộ giai đoạn từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới đến năm 2011 nhằm phản ánh chính xác các bước ngoặt hội nhập như gia nhập ASEAN năm 1995, thực thi Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ năm 2001 và gia nhập WTO năm 2007.

Mô hình thực nghiệm được phát triển dựa trên khung phân tích của Bajwa và Siddiqi (2011) với hàm sản xuất mở rộng dạng logarit: biến phụ thuộc là tăng trưởng GDP, các biến giải thích gồm chỉ số tự do thương mại, tổng vốn đầu tư toàn xã hội và lực lượng lao động. Quy trình phân tích kinh tế lượng bao gồm:

1. Kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) để xác định bậc tích hợp và tính dừng của các chuỗi số liệu vĩ mô.
2. Kiểm định đồng liên kết Johansen nhằm phát hiện mối quan hệ cân bằng dài hạn giữa các biến số không dừng có cùng bậc tích hợp I(1).
3. Ước lượng Mô hình Vector hiệu chỉnh sai số (VECM) kết hợp kiểm định nhân quả Granger.

Lý do lựa chọn phương pháp VECM thay vì hồi quy OLS thông thường là nhằm loại trừ triệt để hiện tượng hồi quy giả mạo khi xử lý dữ liệu chuỗi thời gian vĩ mô, đồng thời cho phép phân tách rành mạch tác động ngắn hạn qua kiểm định Wald và tốc độ điều chỉnh cân bằng trong dài hạn thông qua hệ số hiệu chỉnh sai số ECT.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm chuỗi số liệu giai đoạn 1986 - 2011 mang lại các kết quả định lượng nổi bật:

• Kết quả kiểm định nghiệm đơn vị ADF khẳng định tất cả các chuỗi dữ liệu gốc (GDP, tự do thương mại, vốn đầu tư, lao động) đều không dừng ở bậc 0 tại mức ý nghĩa 5%, nhưng đều trở thành chuỗi dừng sau khi lấy sai phân bậc 1, nghĩa là toàn bộ các biến số đều đồng liên kết ở bậc I(1).
• Kiểm định đồng liên kết Johansen thông qua thống kê vết (Trace Statistic) và giá trị riêng cực đại (Maximum Eigenvalue) xác nhận sự tồn tại của ít nhất một vector đồng liên kết dài hạn giữa tự do thương mại và tăng trưởng GDP với độ tin cậy thống kê trên 95%.
• Kiểm định mối quan hệ ngắn hạn trong mô hình VECM cho thấy giá trị Chi bình phương của kiểm định Wald không đạt mức ý nghĩa thống kê 5%, chứng minh tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế không tồn tại mối quan hệ nhân quả hai chiều trong ngắn hạn.
• Kiểm định mối quan hệ dài hạn chỉ ra hệ số hiệu chỉnh sai số ECT có ý nghĩa thống kê âm và khác 0 rõ rệt, khẳng định mối quan hệ nhân quả hai chiều tồn tại bền vững trong dài hạn; tuy nhiên, mức độ tác động lan tỏa từ tăng trưởng kinh tế sang tự do thương mại mạnh hơn khoảng 1,5 đến 2 lần so với chiều tác động ngược lại từ tự do thương mại sang tăng trưởng GDP.

Thảo luận kết quả

Khi mô tả qua hệ thống bảng thống kê kiểm định nghiệm đơn vị ADF và đồ thị biểu diễn tương quan giữa độ mở thương mại với GDP qua ba phân kỳ (1986 - 1995, 1996 - 2005 và 2006 - 2011), bức tranh thực nghiệm phản ánh rõ nét đặc thù kinh tế Việt Nam. Độ mở thương mại tăng vọt từ mức dưới 30% GDP trong những năm đầu Đổi mới lên vượt mức 150% GDP sau khi gia nhập WTO, song tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế chưa đạt mức kỳ vọng tương xứng.

Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng chiều tác động từ tăng trưởng kinh tế sang tự do thương mại lấn át chiều ngược lại bắt nguồn từ thực trạng cán cân thương mại Việt Nam liên tục thâm hụt (nhập siêu triền miên) trong suốt giai đoạn 1986 - 2011. Cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu dựa vào nông sản thô, khoáng sản và sản phẩm gia công thâm dụng lao động thấp như dệt may, da giày với tỷ suất giá trị gia tăng nội địa khiêm tốn. Ngược lại, tốc độ tăng trưởng kinh tế cao thúc đẩy nhu cầu nhập khẩu lớn về máy móc, dây chuyền công nghệ và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất.

Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Redding (1999) và Bajwa - Siddiqi (2011) tại các nền kinh tế Nam Á đang phát triển, đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm phản biện quan điểm tân cổ điển thuần túy của Edwards (1992) và Krueger (1997), khẳng định rằng độ mở thương mại cao chỉ thực sự chuyển hóa thành động lực tăng trưởng bền vững khi quốc gia kiểm soát tốt chất lượng dòng hàng và nâng cao hàm lượng công nghệ nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ kết quả phân tích thực nghiệm, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa tác động của tự do hóa thương mại đối với nền kinh tế:

• Tái cấu trúc cơ cấu hàng hóa xuất khẩu: Chuyển dịch mạnh mẽ từ xuất khẩu nông - khoáng sản thô và hàng gia công đơn thuần sang các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao. Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ đặt mục tiêu nâng tỷ trọng sản phẩm công nghệ cao đạt 45% GDP và công nghiệp chế tạo chiếm 40% giá trị sản xuất công nghiệp theo lộ trình đến năm 2020.
• Kiểm soát chất lượng nhập khẩu và kiềm chế nhập siêu: Áp dụng linh hoạt các hàng rào kỹ thuật (TBT), tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) hợp pháp theo quy chuẩn WTO nhằm hạn chế nhập khẩu hàng tiêu dùng xa xỉ và công nghệ lạc hậu. Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần phối hợp điều hành chính sách tỷ giá linh hoạt, phấn đấu hạ tỷ lệ nhập siêu xuống dưới 10% kim ngạch xuất khẩu hàng năm.
• Nâng cao năng lực cạnh tranh và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP): Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng Bộ Giáo dục và Đào tạo đẩy mạnh chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo nhằm hướng tới mục tiêu đóng góp của TFP vào tăng trưởng kinh tế đạt 35% trong giai đoạn 5 năm tiếp theo.
• Tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA): Tăng cường hướng dẫn cộng đồng doanh nghiệp tận dụng tối đa các ưu đãi thuế quan trong khuôn khổ CEPT/AFTA, các hiệp định ASEAN+ và chuẩn bị điều kiện thực thi các FTA thế hệ mới, đồng thời xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rào cản phòng vệ thương mại quốc tế từ năm 2013 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Chuyên viên và nhà hoạch định chính sách tại Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước: Sử dụng kết quả định lượng về mối quan hệ nhân quả dài hạn để xây dựng chiến lược ngoại thương, điều hành cán cân thanh toán và đàm phán các cam kết thương mại quốc tế.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học khối ngành Kinh tế phát triển, Kinh tế quốc tế: Tham khảo quy trình thực nghiệm kinh tế lượng chuẩn mực kết hợp kiểm định ADF, Johansen Cointegration và mô hình VECM trên chuỗi dữ liệu vĩ mô thời gian dài.
• Lãnh đạo doanh nghiệp xuất nhập khẩu và hiệp hội ngành hàng: Nắm bắt xu hướng cắt giảm thuế quan theo cam kết CEPT và WTO để chủ động tái cấu trúc chuỗi cung ứng, cải tiến chất lượng sản phẩm và giảm thiểu rủi ro tỷ giá.
• Chuyên gia phân tích thị trường và tư vấn đầu tư vĩ mô: Khai thác bộ số liệu và các phân tích chuyên sâu về độ mở kinh tế Việt Nam giai đoạn 1986 - 2011 nhằm phục vụ công tác dự báo xu thế thương mại và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Câu hỏi thường gặp

Tự do thương mại có tác động làm tăng trưởng kinh tế Việt Nam ngay trong ngắn hạn không? Không. Kết quả kiểm định Wald trong mô hình VECM cho thấy trong ngắn hạn, tự do thương mại chưa tạo ra tác động có ý nghĩa thống kê lên tăng trưởng GDP do nền kinh tế cần thời gian điều chỉnh và phân bổ lại nguồn lực sản xuất.

Tại sao tác động từ tăng trưởng kinh tế đến tự do thương mại lại mạnh hơn chiều ngược lại? Do trong giai đoạn 1986 - 2011, Việt Nam liên tục nhập siêu với kim ngạch nhập khẩu máy móc, nguyên phụ liệu luôn vượt kim ngạch xuất khẩu thô, khiến tăng trưởng kinh tế thúc đẩy nhu cầu mở rộng thương mại mạnh mẽ hơn là chiều ngược lại.

Mô hình VECM có ưu điểm gì vượt trội so với mô hình hồi quy OLS thông thường? Mô hình VECM xử lý triệt để hiện tượng hồi quy giả mạo khi làm việc với chuỗi dữ liệu vĩ mô không dừng, đồng thời cho phép ước lượng đồng thời mối quan hệ cân bằng trong dài hạn và tốc độ điều chỉnh sai lệch trong ngắn hạn.

Biểu thuế nhập khẩu CEPT và cam kết WTO ảnh hưởng thế nào đến độ mở kinh tế Việt Nam? Việc thực thi cắt giảm thuế suất CEPT về 0 - 5% và cam kết mở cửa khi gia nhập WTO năm 2007 đã làm giảm mạnh hàng rào bảo hộ, đưa độ mở thương mại của Việt Nam tăng vượt mức 150% GDP vào năm 2011.

Luận văn sử dụng chỉ số nào để lượng hóa mức độ tự do thương mại? Nghiên cứu sử dụng tỷ lệ tổng kim ngạch xuất nhập khẩu so với GDP kết hợp với việc phân tích mức độ cắt giảm thuế quan bình quân theo lộ trình CEPT và WTO cùng các chỉ số mở cửa thị trường do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) công bố.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh bằng thực nghiệm sự tồn tại của mối quan hệ đồng liên kết và quan hệ nhân quả hai chiều trong dài hạn giữa tự do thương mại và tăng trưởng GDP tại Việt Nam giai đoạn 1986 - 2011.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ thực trạng tác động từ tăng trưởng kinh tế sang tự do thương mại chiếm ưu thế vượt trội so với chiều ngược lại do tình trạng thâm hụt cán cân thương mại kéo dài.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ tập trung vào kiểm soát nhập siêu, tái cơ cấu hàng xuất khẩu và nâng tỷ trọng đóng góp của TFP lên 35% cho giai đoạn phát triển 2011 - 2020.
• Cung cấp khung phương pháp luận định lượng VECM chặt chẽ, tạo tiền đề vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về tác động của các FTA thế hệ mới đối với kinh tế vĩ mô.
• Khẳng định tính tất yếu của việc tiếp tục mở cửa hội nhập quốc tế gắn liền với nâng cao năng lực nội sinh và chuyển giao công nghệ hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN KHOA HỌC VỀ THƯƠNG MẠI TỰ DO, TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Chương này sẽ trình bày khung lý thuyết để làm cơ sở cho việc hình thành các giả thuyết chính sẽ được kiểm định bằng thực nghiệm trong các chương sau của luận văn này. Phần lý luận này sẽ trình bày vai trò của thương mại và thương mại quốc tế trong nền kinh tế quốc dân; các lý thuyết về tự do và bảo hộ thương mại; lý thuyết tăng trưởng kinh tế. Trong phần lý thuyết tự do và bảo hộ thương mại, luận văn tập trung phân tích lợi ích của các chính sách tự do và bảo hộ thương mại, hệ thống hoá các tiêu chí đánh giá hai chính sách này.

Những người ủng hộ quan điểm tự do thương mại cho rằng tự do thương mại là một trong những động lực chủ yếu cho tăng trưởng kinh tế, tuy nhiên những người ủng hộ bảo hộ thương mại lại cho rằng bảo hộ thương mại có lợi cho nền kinh tế trong việc phát triển các ngành công nghiệp mới, non trẻ. Đối với lý luận về tự do thương mại luận văn sẽ trình bày các lý thuyết: 1) Lý thuyết cổ điển tiêu biểu là lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, Ricardo với lý thuyết lợi thế so sánh; 2) Lý thuyết tân cổ điển mà tiêu biểu là mô hình Heckscher-Ohlin và định luật cân bằng giá các yếu tố sản xuất2; và 3) Lý thuyết thương mại mới. Trong phần lý thuyết thương mại mới, luận văn tập trung trình bày tóm lược một số nghiên cứu do nhà kinh tế học Paul Krugman thực hiện vì đây là các công trình nghiên cứu được coi là những đóng góp chủ yếu để hình thành lên lý thuyết thương mại mới. Trong lý thuyết tăng trưởng kinh tế, luận văn tập trung vào phân tích các nhân tố tạo ra tăng trưởng kinh tế thông qua các mô hình tăng trưởng kinh tế tân cổ điển, đó là mô hình tăng trưởng của Solow và mô hình tăng trưởng nội sinh.

2 the factor price equalization theorem TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Trong phần trình bày về mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế, luận văn sẽ trình bày mối quan hệ giữa tự do thương mại và tăng trưởng kinh tế dựa trên các lý thuyết về tăng trưởng và tóm lược các kết quả nghiên cứu liên quan. Trong phần mô hình kinh tế lượng, luận văn sẽ trình bày đề xuất mô hình nghiên cứu và tóm lược cách thức tiến hành các kỹ thuật kinh tế lượng.1 Thương mại và vai trò của thương mại trong nền kinh tế quốc dân Thương mại là một hoạt động kinh tế nhằm thực hiện việc trao đổi của cải, hàng hóa, dịch vụ giữa hai hay nhiều đối tác với nhau. Thương mại ra đời và tồn tại là do sự chuyên môn hóa và phân chia lao động, nghĩa là có một nhóm người nhất định nào đó tập trung vào việc sản xuất để cung ứng các hàng hóa hay dịch vụ thuộc về một lĩnh vực nào đó để trao đổi với hàng hóa hay dịch vụ của nhóm người khác. Thương mại xảy ra giữa các khu vực là do sự khác biệt giữa các khu vực này đem lại lợi thế so sánh hay lợi thế tuyệt đối trong quá trình sản xuất ra các hàng hóa hay dịch vụ có tính thương mại hoặc do sự khác biệt về quy mô của khu vực (chẳng hạn là dân số) cho phép khu vực đó có được lợi thế trong sản xuất hàng loạt.

Vì thế, trao đổi thương mại theo giá cả thị trường sẽ đem lại lợi ích cho tất cả các khu vực tham gia thương mại. Theo cách hiểu về thương mại thì thương mại quốc tế là các hoạt động trao đổi hàng hoá dịch vụ bên ngoài biên giới của các quốc gia. Như vậy, thương mại quốc tế (hay còn gọi là ngoại thương) theo nghĩa phổ biến nhất thì đó là một phạm trù kinh tế phản ánh sự trao đổi hàng hoá, dịch vụ giữa quốc gia này với quốc gia khác bằng các hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu hàng hoá dịch vụ. Thương mại nói chung và thương mại quốc tế nói riêng có vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế của một quốc gia.

Thương mại là cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng do đó nó có vai trò là một tác nhân quan trọng thúc đẩy sản xuất phát triển, góp phần làm tăng trưởng kinh tế và ngược lại, kinh tế phát triển sẽ tạo điều kiện thúc đẩy phát triển thương mại ở trình độ cao hơn. Trên cơ sở trao đổi thương mại, các quốc gia sẽ có điều kiện tập trung vào sản xuất các lọai hàng hóa dịch vụ mà mình có lợi thế rồi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 sau đó trao đổi để có được những loại hàng hóa dịch vụ không có lợi thế khi được sản xuất ở quốc gia đó. Như vậy, các hoạt động thương mại này một mặt sẽ giúp thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của người dân của các quốc gia và mặt khác nó còn thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh trong nước phát triển có hiệu quả hơn. Mặt khác, quy mô của tổng thu nhập quốc dân xác định theo phương pháp phân phối là: GDP = C + I + G + (X - M) (1.1) Phương trình 1.1 cho thấy tổng thu nhập quốc dân phụ thuộc rất lớn vào hoạt động thương mại quốc tế của nước đó.

Trong hoạt động thương mại quốc tế, xuất khẩu sẽ làm tăng cung ngoại tệ cho nền kinh tế còn nhập khẩu sẽ làm tăng cầu ngoại tệ trong nền kinh tế. Vì vậy, hoạt động xuất nhập khẩu tác động đến quỹ tiền tệ của đất nước từ đó tác động đến tổng cầu của toàn nền kinh tế. Nếu cán cân thương mại (quốc tế) thuần dương (trường hợp xuất siêu) tổng cầu sẽ tăng, còn nếu cán cân thương mại thuần âm (trường hợp nhập siêu) tổng cầu sẽ giảm. Tổng cầu có quan hệ đồng biến với tăng trưởng kinh tế, khi tổng cầu tăng làm tăng trưởng kinh tế tăng.

Hoạt động trao đổi thương mại quốc tế phát triển, thị trường được mở rộng, cho phép tăng chuyên môn hoá sản xuất, tiếp nhận công nghệ mới, khuyến khích phát minh sáng chế nâng cao năng suất lao động dẫn tới tăng tổng sản phẩm quốc dân. Đồng thời cho phép các quốc gia mở rộng sản xuất trên cơ sở chuyên môn hoá sản xuất. Từ đó cho thấy hoạt động trao đổi thương mại có thể tạo điều kiện cho các quốc gia mở rộng đường giới hạn khả năng sản xuất theo hướng dịch chuyển ra xa hơn so với đường giới hạn khả năng sản xuất cũ. Ngoài ra, thông qua hoạt động thương mại trên thị trường, các chủ thể kinh doanh có thể thực hiện việc mua, bán các hàng hóa, dịch vụ và như vậy nếu không có các hoạt động thương mại thì sản xuất sẽ bị đình trệ vì đầu ra và đầu vào của sản xuất không được giải quyết.

Như vậy, thương mại bảo đảm cho quá trình tái sản xuất được tiến TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 hành bình thường; lưu thông hàng hóa, dịch vụ thông suốt; đảm bảo nền kinh tế ổn định, tăng trưởng và phát triển. Từ những phân tích trên đây chúng ta có thể kết luận tăng trưởng thương mại và tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ biện chứng, tương hỗ cùng phát triển.2 Phương thức vận hành chính sách thương mại trên thế giới Tự do thương mại (quốc tế) và bảo hộ thương mại (quốc tế) là một chính sách thương mại của một quốc gia bao gồm hệ thống các nguyên tắc, công cụ và biện pháp mà một quốc gia sử dụng để điều chỉnh các họat động thương mại của quốc gia đó nhằm đạt được mục đích nào đó trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội trong một giai đoạn nhất định. Tự do thương mại là chính sách kinh tế mà theo đó Chính phủ không phân biệt đối xử đối với hàng hoá nhập khẩu hoặc cản trở xuất khẩu bằng việc áp dụng thuế đối với hàng nhập khẩu hoặc trợ cấp cho các loại hàng hóa xuất khẩu, do vậy khi các quốc gia có tự do thương mại thì sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các nước được thực hiện không có sự kiểm soát bằng những chính sách quản lý nhập khẩu. Với chính sách này thì các quốc gia sẽ điều chỉnh chính sách thương mại của mình theo hướng giảm thiểu các rào cản thế quan và phi thuế quan nhằm tạo thuận lợi cho sự phát triển của hoạt động thương mại cả về bề rộng lẫn chiều sâu.

Tự do thương mại sẽ tạo điều kiện mở rộng quy mô xuất khẩu của mỗi nước đồng thời nó cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc nhập khẩu, mở cửa cho hàng hóa dịch vụ của các nước khác thâm nhập thị trường nội địa dễ dàng hơn. Bảo hộ thương mại là chính sách kinh tế được một quốc gia sử dụng khi họ nghĩ rằng ngành công nghiệp hay thị trường nội địa của họ sẽ bị trục trặc do sự cạnh tranh không lành mạnh của nước khác. Mục tiêu của chính sách bảo hộ là bảo vệ thị trường nội địa trước sự xâm nhập ngày càng mạnh mẽ của hàng hóa dịch vụ từ bên ngoài. Chính sách này xuất hiện, hình thành và tiếp tục được củng cố bằng các công cụ thuế TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 quan, hạn ngạch, cấm đoán và các yêu cầu về chất lượng, kỹ thuật và các điều kiện về vệ sinh an toàn thực phẩm.

Về bản chất, hai chính sách này đối lập với nhau nhưng nó vẫn có thể được sử dụng kết hợp với nhau tuỳ theo cơ sở đặc điểm, điều kiện cụ thể của từng lĩnh vực hoạt động thương mại cũng như các yêu cầu khác nhau của từng giai đoạn phát triển kinh tế xã hội của quốc gia. Các công cụ của chính sách thương mại Các công cụ của chính sách thương mại quốc tế bao gồm các công cụ về thuế quan; phi thuế quan và chính sách tỷ giá. - Thuế quan: Thuế quan là thuế mà chính phủ sử dụng để đánh vào hàng hóa nhập khẩu được vận chuyển qua biên giới quốc gia. Thuế quan bao gồm thuế đánh vào hàng hóa xuất khẩu và hàng hóa nhập khẩu.

Thuế xuất khẩu là công cụ mà một quốc gia sử dụng để đánh vào hàng hóa xuất khẩu nhằm tăng lợi ích quốc gia (tăng nguồn thu cho ngân sách quốc gia). Thuế nhập khẩu ngoài việc làm tăng lợi ích quốc gia còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo hộ thị trường nội địa, đặc biệt là trong việc bảo hộ các ngành công nghiệp non trẻ. Thuế quan có những ảnh hưởng đến nền kinh tế như sau: Thứ nhất, làm tăng lợi ích quốc gia.