Chương 8 TƯ CHẤT VÀ CON ĐƯỜNG PHÁT TRIỂN NGHỀ NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO 1 I. Tư chất của nhà báo 1. Khái niệm tư chất - Tư chất là cái vốn có của con người. - Từ tư chất sẽ hình thành năng khiếu.
- Người có tư chất này, người có tư chất khác. - Có một số tư chất thích hợp với nghề báo.1 Tâm lý hướng ngoại và quảng giao Hướng ngoại, dấn thân - NB luôn “xê dịch”, thay đổi không gian làm việc. - NB là người “săn tin” trong xã hội. - NB có giác quan nhạy bén.
- NB không đi thì không có gì để viết. 3 Quảng giao - Dễ hòa nhập cộng đồng, quen biết rộng. Xây dựng hệ thống nguồn tin, kiểm chứng tin. - Tự tin và khéo léo trong giao tiếp.
Làm việc với mọi loại người khác nhau. - Biết “Lắng nghe và thấu hiểu”. Người khác nói lên được điều họ muốn nói.2 Nhạy cảm và có khiếu quan sát Nhạy cảm - Tình cảm mãnh liệt, nồng nàn và cháy bỏng. - NB viết còn “Bởi chưng hay ghét cũng là hay thương”.
- Tình cảm chỉ là khởi điểm và động lực để viết. - Tiếp cận thờ ơ, lãnh đạm không thể viết hay. - Tình cảm của NB là “tình cảm thông minh”. - NB không phải bày tỏ xúc cảm của bản thân.
- NB cần nhạy cảm về chính trị! 5 Khiếu quan sát - Quan sát là ngắm nhìn, trực quan về cuộc sống. - Quan sát là chỗ đứng của NB trong XH. - Quan sát là thao tác, kỹ năng nghiệp vụ của NB. - Có quan sát mới miêu tả chính xác, sống động.
Đánh giá, lý giải đúng đắn, thuyết phục. - NB giỏi phải là người quan sát giỏi.3 Chính trực và cẩn trọng Chính trực - Là ngay thẳng, trung thực, không xu phụ, a dua. - BC là tiếng nói đại diện cho cả cộng đồng. - BC thậm chí là tiếng nói của cả nhân loại.
- BC là tiếng nói không thiên vị. 7 Biểu hiện tính chính trực trong BC - NB chỉ tuân theo “cái đạo của sự thật”. - NB trước hết cần trung thực với chính mình. - NB phải trung thực với nguồn tin.
⇨ NB nói rõ mục đích viết bài khi lấy tin; không dùng thủ đoạn để đạt mục đích; không thất hứa với người cung cấp tin. - NB phải trung thực với đồng nghiệp và BBT. ⇨ NB cần công khai các mối quan hệ nhằm để viết báo. 8 Cẩn trọng - Phạm vi ảnh hưởng của BC rất rộng.
NB luôn đòi hỏi cao về tính cẩn trọng. - NB cân nhắc đề tài và hiệu ứng của bài báo. - Ghi chép cẩn thận mọi chi tiết. - Kiểm chứng nguồn tin nhiều lần, nhiều phía.
- Trình bày, thể hiện tác phẩm chuẩn mực.4 Tư duy phản biện và năng lực diễn đạt ngôn từ Tư duy phản biện - Phán đoán, biện luận về chất lượng của đối tượng. - Phản biện cần thiết cho mọi mặt của cuộc sống. - Phản biện dựa trên tri thức và pháp luật. - BC là định chế mang lại sự công bằng cho XH.
NB cần có tư duy và năng lực phản biện sắc sảo. 10 Biểu hiện của tư duy phản biện - Đặt ra và trả lời những câu hỏi ngược chiều, khác biệt. - Phê phán bằng tư duy phản biện. - Phản biện dựa trên nhiều cơ sở khác nhau.
- Bài báo có tính phản biện thường thu hút công chúng và chính quyền. - Không có tinh thần phản biện NB khó tiến xa trong nghề. 11 Năng lực diễn đạt ngôn từ - NB chủ yếu sử dụng ngôn từ để chuyển tải các thông điệp. NB cần diễn đạt ý tưởng mạch lạc, sáng sủa, dễ hiểu.
NB cần có năng khiếu văn chương. - NB có năng lực diễn đạt ngôn từ sẽ tác nghiệp nhanh. - Viết tốt luôn được tôn trọng và tin cậy. - Nghề báo là nghề của chữ nghĩa.5 Sức khỏe và ngoại hình Sức khỏe - Nghề báo đưa người ta đi đến bất cứ đâu.
- Ngày làm việc của NB không có giới hạn. - Khi tác nghiệp NB mang theo nhiều dụng cụ. NB cần sức khỏe, sự dẻo dai, tính bền bỉ. 13 - NB luôn ở trung tâm của sự kiện, biến cố.
- NB phải hóa thân, làm nhiều loại công việc. Không có sức khỏe, khó viết nhiều và hay. 14 Ngoại hình - NB thường gặp gỡ, giao tiếp với đủ hạng người. - NB có thể là tâm điểm giữa một đám đông.
- NB cũng thuộc loại “người của công chúng”. - Vài lĩnh vực, ngoại hình là yêu cầu bắt buộc đối với nghề báo. NB cần có ngoại hình trung bình trở lên. Con đường phát triển nghề nghiệp của NB - Tư chất, năng khiếu chỉ là tiền đề của tài năng.
- Tài năng: 5% tư chất; 95% khổ luyện. - NB viết tốt do 20% năng khiếu và 80% công phu. - Nghề báo là nghề “Học nhi tri”. Muốn trở thành NB tài năng phải học tập, trau dồi, rèn luyện.
Trang bị lập trường, quan điểm tiến bộ Thế giới quan tích cực, tiên tiến - NB cần có lập trường, quan điểm đúng đắn, hợp thời. - NB cần quan tâm xu hướng CT-XH, thẩm mỹ tiến bộ. - TPBC giá trị đều hướng đến Chân, Thiện, Mỹ. 17 Biểu hiện tính tiên tiến về LT, QĐ - Thời chiến tranh: cứu dân, cứu nước.
- Thời thái bình: chủ nghĩa nhân văn, nhân đạo. - Thời hội nhập: dân tộc, hợp tác, đối thoại… 18 Đặc điểm LT, QĐ trong BC - LT, QĐ của NB thống nhất với tòa soạn. - NB cần có sự sâu sắc, tiên tiến cá nhân. Tạo phong cách, thương hiệu của NB.
- NB chuyên nghiệp làm việc được ở nhiều báo. - LT,QĐ là vấn đề lý trí, khoa học, trình độ văn hóa. - NB được coi là tài năng đều có LT, QĐ tiến bộ. Tích lũy vốn sống, trải nghiệm cuộc đời - BC ít dung nạp người nông nổi, cạn cợt.
- NB cần đi nhiều, sống nhiều, làm nhiều. TPBC mới mang hơi thở cuộc sống và có tính thuyết phục. - NB cần cả vốn sống trực tiếp và gián tiếp. - Hai vốn sống này quan trọng và bổ sung nhau.
Trau dồi vốn tri thức và văn hóa - BC không có giới hạn đối tượng phản ánh. Vốn tri thức và văn hóa không có điểm dừng. NB cần có tầm văn hóa và vốn kiến thức bách khoa.1 Kiến thức KHXH&NV NB cần có hệ thống kiến thức căn cơ về KHXN&NV: - Triết học, lịch sử, địa lý, văn chương, văn hóa… Đánh giá cuộc sống khách quan, bản chất. - Chính trị, pháp luật, đạo đức… Mài sắc được tính tư tưởng, tính chiến đấu.
- Kinh tế, y học, KHTN, KHKT&CN… Hữu ích cho PV chuyên ngành.2 Kiến thức nghề nghiệp BC - Là hệ thống kiến thức do trường BC cung cấp: Lý luận, lịch sử, xã hội học, pháp luật, đạo đức BC… - NB chỉ viết tốt những gì mà anh ta thực sự hiểu rõ. - NB hiện đại cần có bằng cấp chuyên môn cao.3 Kiến thức chuyên môn trực tiếp - BC chia đề tài nhỏ hơn, chuyên sâu hơn. - NB thường phụ trách một mảng cuộc sống. NB còn phải có kiến thức chuyên môn trực tiếp.
NB giỏi là một chuyên gia. - Kiến thức chuyên môn phải được thể hiện dưới góc nhìn và phong cách BC. - Tri thức bách khoa không đủ đảm bảo thành công cho NB. Trau dồi kỹ năng nghiệp vụ - NB có tài không thể không giỏi nghề.
- Nghề báo đòi hỏi nhiều kỹ năng.1 Kỹ năng thu thập và xử lý thông tin - TPBC thường bắt nguồn từ một nguồn tin. NB giỏi luôn thiết lập nguồn tin đa dạng. - Để có nguồn tin, NB cần kỹ năng giao tiếp. - NB cần chiến lược và kỹ năng săn tin.
- NB cần có kỹ năng đánh giá và kiểm chứng nguồn tin. - Mỗi bài viết cần có một hồ sơ tài liệu riêng.2 Kỹ năng sử dụng các phương tiện nghiệp vụ - Dụng cụ của NB gồm: Bút, sổ tay, máy đánh chữ, máy chụp hình, máy ghi âm, ghi hình, vi tính, điện thoại… - NB cần sử dụng thuần thục và đúng cách.1 Bút và sổ tay Bút - Dùng bút bi và bút chì để ghi chép. - Dùng bút khác màu để chú thích, bổ sung. - Dùng bút dạ quang để line những dòng quan trọng.
28 Sổ tay - Loại có bìa cứng, lật theo chiều đứng. - Khổ trung bình 12 x 15cm, có thể cầm viết. - Chừa lề trái và lề dưới đủ rộng (1/4 trang). 29 Kỹ năng sử dụng - Luyện tập kỹ năng tốc ký.
- Ghi những dòng xác định ở đầu trang. - Chỉ ghi cái mới, quan trọng, lý thú. - Cẩn thận các con số, công thức, tên nhân vật, địa phương… - Tranh thủ đọc lại và bổ sung những điều ghi được. - Ghi chép mạch lạc sẽ tiết kiệm thời gian viết bài.2 Máy ghi âm Đối với PV phát thanh - Phương tiện thiết yếu.
- PV vẫn phải sử dụng bút và sổ tay. - Luôn luôn kiểm tra trước khi dùng. 31 Đối với PV báo in - Phương tiện hỗ trợ trong các trường hợp: * Phỏng vấn và họp báo. * Muốn rà soát toàn bộ câu chuyện.
* Muốn trích dẫn nguyên văn câu nói của nhân vật. * Nhân vật nói lưu loát và quá nhanh. * Nhân vật phủ định điều đã nói sau khi báo đăng. * Viết hồi ký và ký chân dung.
32 Các lưu ý về máy ghi âm - Không lạm dụng và tin tưởng máy ghi âm. - Lưu ý trường hợp off the record. - Ghi âm lén là điều không được khuyến khích.3 Điện thoại Phương tiện phổ biến để: - Liên lạc với nguồn tin. - Lấy tin hoặc phỏng vấn.
- Đọc tin bài về tòa soạn. 34 Liên lạc với nguồn tin - “Thương thuyết” về thời gian, địa điểm làm việc. - Giới thiệu bút danh, tờ báo và mục đích của mình. - Thuyết phục đối tác theo kế hoạch của tòa soạn.
- Giấy giới thiệu có logo tờ báo thường hiệu quả hơn. 35 Lấy tin hoặc phỏng vấn - Áp dụng trong trường hợp bất khả kháng. - Báo danh và xin lỗi vì không gặp trực tiếp nhân vật. - Nên thăm dò người đối thoại có phiền hà gì không.
- Nếu không suôn sẻ, PV nên chủ động hoãn lại. - Lấy tin hoặc phỏng vấn qua điện thoại dễ thất bại. 36 Đọc tin bài về tòa soạn - Áp dụng trong trường hợp bất khả kháng. - PV cần viết bài ra giấy rồi tự giới thiệu.
- Đọc chậm, rõ từng chữ, kể cả các dấu câu… - Các con số và tên riêng nên đánh vần và nên có sự lặp lại, xác nhận của tòa soạn.