Truyện Hà Thị Cẩm Anh từ góc nhìn phê bình sinh thái

Luận văn thạc sĩ: Truyện Hà Thị Cẩm Anh từ góc nhìn phê bình sinh thái - Dương Thị Duyên

• Tác giả: Dương Thị Duyên
• Người hướng dẫn: PGS. Cao Thị Hảo
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Truyện Hà Thị Cẩm Anh từ góc nhìn phê bình sinh thái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan truyện Hà Thị Cẩm Anh từ góc nhìn phê bình sinh thái

Truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh ghi dấu ấn sâu đậm trong nền văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam. Cây bút này gắn bó mật thiết với không gian miền núi Thanh Hóa và văn hóa Mường. Tác phẩm của nữ nhà văn phản ánh chân thực đời sống nương rẫy, phong tục tập quán và mối quan hệ giữa con người với rừng thiêng. Đề tài luận văn thạc sĩ tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên đã lựa chọn văn nghiệp này làm đối tượng tiếp cận. Công trình do học viên Dương Thị Duyên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Cao Thị Hảo. Lý thuyết phê bình sinh thái cung cấp hệ thống công cụ tư duy mới mẻ. Hướng nghiên cứu này chuyển trọng tâm từ vị thế con người sang mối tương tác giữa sinh quyển và xã hội. Văn bản nghệ thuật trở thành tấm gương soi chiếu đạo đức môi trường. Nghiên cứu chỉ ra những đóng góp nổi bật của văn xuôi Hà Thị Cẩm Anh trong dòng chảy văn học sinh thái đương đại. Tác phẩm không đơn thuần miêu tả cảnh quan kỳ vĩ. Từng trang viết còn gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh trước sự suy thoái môi trường tự nhiên. Luận văn khẳng định giá trị nhân văn và triết lý sinh tồn bền vững của đồng bào vùng cao.

1.1. Hành trình sáng tác của nhà văn Hà Thị Cẩm Anh

Hà Thị Cẩm Anh sinh ra và lớn lên giữa đại ngàn xứ Thanh. Không gian rừng núi đã nuôi dưỡng tâm hồn và ngòi bút của tác giả. Suốt cuộc đời sáng tác, cây bút này dành trọn tâm huyết cho đề tài miền núi và dân tộc thiểu số. Tuyển tập văn xuôi Hà Thị Cẩm Anh tập hợp ba mươi bảy truyện ngắn tiêu biểu. Các truyện ngắn phác họa chân dung con người chân chất, giàu lòng vị tha và gắn bó với tự nhiên. Tác giả quan sát cuộc sống bằng con mắt nhân hậu. Cảnh sắc hoang sơ của bản làng xuất hiện sinh động trong từng trang sách. Rừng xanh không chỉ là bối cảnh địa lý. Rừng còn là không gian văn hóa thiêng liêng, che chở cuộc sống con người qua nhiều thế hệ.

1.2. Cơ sở lý thuyết phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học

Phê bình sinh thái hình thành từ phong trào bảo vệ môi trường thế giới. Lý thuyết này nghiên cứu mối quan hệ qua lại giữa văn học và môi trường tự nhiên. Trọng tâm của lý thuyết phê bình phê phán tư tưởng coi con người là trung tâm vũ trụ. Tư tưởng này đã dẫn đến thái độ thống trị và bóc lột thiên nhiên vô tội vạ. Phê bình sinh thái đặt mọi sinh vật vào mạng lưới sinh tồn bình đẳng. Mọi yếu tố tự nhiên đều sở hữu quyền tồn tại độc lập. Tại Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu đã vận dụng lý thuyết này vào văn học hiện đại. Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tiên phong ứng dụng lý thuyết sinh thái để khám phá các giá trị văn xuôi dân tộc thiểu số đặc sắc.

II. Phân tích xung đột sinh thái trong truyện Hà Thị Cẩm Anh

Truyện ngắn Hà Thị Cẩm Anh phản ánh sinh động hai mặt đối lập trong quan hệ sinh thái. Một mặt, tự nhiên đóng vai trò người mẹ bao dung. Đất rừng nuôi sống con người bằng nguồn thức ăn và thảo dược quý. Mặt khác, ngòi bút của tác giả vạch trần thái độ ứng xử thô bạo của nhân loại. Lòng tham lam và dục vọng trục lợi đã thúc đẩy con người tàn phá núi rừng. Rừng già bị chặt phá không thương tiếc. Muông thú bị săn bắt tận diệt vì lợi nhuận kinh tế trước mắt. Hành vi bức tử môi trường dẫn đến sự trả thù khốc liệt của tự nhiên. Cân bằng sinh thái bị phá vỡ hoàn toàn. Bão lũ ập đến cuốn trôi nhà cửa và mùa màng. Hạn hán kéo dài biến đất đai thành sa mạc khô cằn. Dịch bệnh bùng phát đe dọa sinh mạng người dân. Con người rơi vào bế tắc tột cùng vì chính hành động của bản thân. Tác phẩm thể hiện sâu sắc luật nhân quả môi sinh. Mọi tổn thương gây ra cho tự nhiên đều quay lại trừng phạt con người. Ngòi bút hiện thực sắc sảo của tác giả vừa mang tính dự báo, vừa phơi bày nỗi đau mất mát không gian sinh tồn truyền thống.

2.1. Tự nhiên như mái nhà chở che và nguồn dược liệu cứu người

Trong truyện ngắn của Hà Thị Cẩm Anh, thiên nhiên hiện lên với phẩm chất cưu mang diệu kỳ. Cây cối và thảo mộc che chở con người trước nghịch cảnh khốc liệt. Khảo sát 37 tác phẩm cho thấy có đến 11 truyện nhắc tới việc dùng thuốc nam chữa bệnh. Đồng bào xem cây cỏ núi cao là bảo bối gia truyền. Rễ cây trên vách đá vôi hút sương lạnh trở thành bài thuốc giải độc thần kỳ. Lá rừng giúp hạ cơn sốt cho trẻ thơ giữa cơn hoạn nạn. Nhân vật tìm vào rừng sâu để níu giữ sự sống trong khoảnh khắc cận kề cái chết. Rừng không chỉ cung cấp lương thực. Đại ngàn còn mang đến năng lượng chở che và sự sống bền bỉ cho cư dân miền sơn cước.

2.2. Xung đột môi sinh và sự đáp trả nghiêm khắc của tự nhiên

Bên cạnh mối quan hệ gắn bó, các tác phẩm vạch rõ bi kịch hủy diệt sinh thái. Con người sử dụng bẫy thú và súng săn để tàn sát động vật vô tội. Rừng đầu nguồn bị đốn hạ làm củi và gỗ thương phẩm. Hành vi khai thác cạn kiệt biến cảnh quan xanh tươi thành những đồi trọc trơ trụi. Tự nhiên lập tức đáp trả sự ngạo mạn đó bằng những tai họa dồn dập. Lũ quét tràn về cuốn phăng bản làng trong tích tắc. Đất lở chôn vùi nhà cửa và sinh mệnh của những kẻ tham lam. Sự trừng phạt của thiên nhiên là lời răn đe nghiêm khắc. Tác giả chỉ ra rằng xâm phạm trật tự sinh thái đồng nghĩa với việc tự hủy hoại tương lai chính mình.

III. Phương pháp tiếp cận phê bình sinh thái tại ĐH Thái Nguyên

Luận văn tại Đại học Thái Nguyên triển khai phương pháp nghiên cứu liên ngành chặt chẽ. Đề tài kết hợp thi pháp học văn học với sinh thái học văn hóa. Người nghiên cứu khảo sát toàn diện 37 truyện ngắn trong tuyển tập của Hà Thị Cẩm Anh. Dữ liệu văn bản được thống kê, phân loại và định lượng cụ thể. Tần suất xuất hiện của các hình ảnh tự nhiên, cây thuốc và muông thú được lập biểu bảng đối chiếu chi tiết. Phương pháp phân tích diễn ngôn giúp bóc tách tư tưởng sinh thái ẩn sau từng tình tiết nghệ thuật. Bên cạnh thống kê, phương pháp so sánh làm nổi bật bước chuyển biến tư duy tác giả. Nhà văn vượt thoát khỏi lối phản ánh cơ giới truyền thống để nhìn nhận tự nhiên như một chủ thể độc lập. Đề tài áp dụng góc nhìn phê bình sinh thái nhằm tìm kiếm giải pháp tư tưởng. Văn học đóng vai trò thanh lọc nhận thức và điều chỉnh hành vi con người. Giải pháp then chốt nằm ở việc thay đổi hệ giá trị nhân sinh. Con người cần từ bỏ ảo tưởng thống trị muôn loài để học cách lắng nghe đại ngàn. Nghiên cứu xác lập cách tiếp cận văn bản hiện đại, gắn kết phân tích văn chương với trách nhiệm xã hội và môi trường.

3.1. Phương pháp thống kê định lượng và phân tích thi pháp học

Nghiên cứu áp dụng phương pháp thống kê nhằm bảo đảm tính khách quan và khoa học. Học viên đã khảo sát tỉ mỉ từng trang văn để thu thập cứ liệu về hệ thực vật và động vật. Các số liệu về tần suất dùng thuốc nam và săn bắt thú rừng được tổng hợp sáng rõ. Tiếp đó, phương pháp thi pháp học phân tích cách tổ chức cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật. Cốt truyện không dừng lại ở xung đột giai cấp xã hội thông thường. Trục truyện xoay quanh sự va chạm giữa lối sống tôn trọng tự nhiên và lòng tham bóc lột môi trường. Thi pháp sinh thái giúp người đọc nhận diện vẻ đẹp nguyên sơ của cảnh vật bản làng.

3.2. Giải pháp chuyển đổi nhận thức qua văn học môi trường

Phê bình sinh thái coi văn học là công cụ hữu hiệu để nâng cao trách nhiệm cộng đồng. Tác phẩm của Hà Thị Cẩm Anh truyền tải thông điệp bảo vệ sự sống một cách tự nhiên. Qua hình tượng những cánh rừng bị tàn phá, tác giả khơi dậy nỗi ân hận sâu sắc ở người đọc. Giải pháp bền vững nhất để bảo vệ môi trường bắt nguồn từ sự thức tỉnh lương tri. Con người cần khôi phục truyền thống kính trọng đất trời của các dân tộc thiểu số. Bản sắc văn hóa vùng cao luôn gắn liền với việc gìn giữ rừng cấm và rừng thiêng. Sự kết hợp giữa tri thức văn hóa bản địa và ý thức sinh thái hiện đại tạo ra lá chắn bảo vệ sinh quyển vững chắc.

IV. Kết luận về giá trị sinh thái trong văn xuôi Hà Thị Cẩm Anh

Luận văn thạc sĩ tại Đại học Thái Nguyên đã khẳng định vị trí đặc biệt của truyện ngắn Hà Thị Cẩm Anh. Tác phẩm của cây bút xứ Thanh giàu giá trị hiện thực và tính nhân văn sâu sắc. Dưới lăng kính phê bình sinh thái, văn nghiệp của tác giả không chỉ là di sản văn học địa phương. Đó còn là tiếng nói đại diện cho tinh thần sinh thái của các dân tộc miền núi Việt Nam. Nhà văn cảnh báo những hiểm họa khôn lường khi con người xâm phạm quy luật cân bằng tự nhiên. Đồng thời, tác phẩm tôn vinh triết lý sống hòa hợp, gắn bó keo sơn giữa vạn vật. Công trình nghiên cứu mở ra hướng ứng dụng thiết thực trong giáo dục văn học và môi trường. Kết quả luận văn đóng góp nguồn tư liệu quý giá cho việc giảng dạy tác phẩm văn học dân tộc thiểu số. Giới nghiên cứu và người học có thêm góc nhìn mới mẻ về mối tương quan giữa nghệ thuật và sinh quyển. Các thông điệp sinh thái trong tác phẩm giúp nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ rừng đầu nguồn và đa dạng sinh học. Văn học thực sự trở thành nguồn động lực tinh thần thúc đẩy hành động vì một tương lai xanh tươi và phát triển bền vững.

4.1. Đóng góp học thuật của luận văn tại Đại học Sư phạm Thái Nguyên

Luận văn thạc sĩ của Dương Thị Duyên đã bổ sung cứ liệu khoa học phong phú vào kho tàng nghiên cứu văn xuôi Việt Nam. Đề tài khai thác hệ thống tác phẩm của một tác giả nữ dân tộc Mường dưới hệ hình lý thuyết đương đại. Thành công của luận văn chứng minh tính ứng dụng cao của phê bình sinh thái tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên. Công trình cung cấp mô hình phân tích bài bản, từ việc lập danh mục số liệu đến việc khái quát hóa tư tưởng tác giả. Luận văn trở thành tài liệu tham khảo đáng tin cậy cho sinh viên, học viên cao học và các nhà phê bình văn học quan tâm đến chủ đề môi trường.

4.2. Ứng dụng giáo dục ý thức sinh thái cho cộng đồng miền núi

Nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao ý thức môi trường cho cộng đồng. Các câu chuyện của Hà Thị Cẩm Anh có thể đưa vào chương trình giáo dục địa phương tại vùng núi cao. Học sinh dễ dàng tiếp thu bài học gìn giữ rừng đầu nguồn thông qua những trang văn giàu cảm xúc. Tác phẩm nhắc nhở các thế hệ giữ gìn kho tàng tri thức bản địa, đặc biệt là kinh nghiệm bảo tồn cây thuốc quý. Việc gắn kết văn học với bảo vệ môi trường tạo nền tảng vững chắc cho phát triển du lịch sinh thái và văn hóa bền vững. Tinh thần tôn trọng mẹ thiên nhiên được lan tỏa sâu rộng trong đời sống xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh khủng hoảng môi trường toàn cầu, việc tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn sinh thái học đang trở thành một xu hướng học thuật có tính thời sự cao. Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam hiện đại chiếm khoảng 15% đến 20% trong tổng thể diện mạo văn học nước nhà sau năm 1975, sở hữu trữ lượng tri thức bản địa phong phú gắn liền với không gian rừng đại ngàn. Nhà văn Hà Thị Cẩm Anh, sinh năm 1948 tại vùng đất Cẩm Thủy, Thanh Hóa, là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn xuôi dân tộc Mường. Tác giả từng xuất sắc giành giải Nhất cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ giai đoạn 2004-2005 với truyện ngắn Gốc gội xù xì, khẳng định một tư duy nghệ thuật sắc sảo và đậm đặc chất Mường.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ một khoảng trống học thuật rõ rệt: dù sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh đã được giới phê bình chú ý ở khía cạnh số phận người phụ nữ (chiếm tới 90% nhân vật chính trong 7 tập truyện viết cho người lớn) hoặc sắc thái phong tục bản địa, nhưng chưa có một công trình nào khảo sát toàn diện và có hệ thống di sản của bà dưới lăng kính lý thuyết phê bình sinh thái. Mục tiêu cụ thể của luận văn là giải mã mối quan hệ biện chứng giữa con người và thế giới tự nhiên, đồng thời phân tích các phương thức kiến tạo nghệ thuật phản ánh cảm quan sinh thái của tác giả.

Phạm vi khảo sát của đề tài tập trung vào 37 tác phẩm truyện ngắn, truyện vừa và truyện dài in trong Tuyển tập văn xuôi Hà Thị Cẩm Anh gồm 986 trang do Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2016. Không gian nghiên cứu gắn liền với địa bàn cư trú của người Mường vùng Tây Thanh Hóa như thung lũng Si Dồ, xứ Ba Mường, Mường Vang, Mường Khô. Luận văn được nghiệm thu năm 2022 tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, đáp ứng nghiêm ngặt quy chuẩn liêm chính học thuật với chỉ số tương đồng văn bản Turnitin đạt 24%. Công trình mang ý nghĩa học thuật tiên phong khi mở ra phương pháp tiếp cận xanh đối với văn học dân tộc thiểu số, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và di sản văn hóa vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của luận văn dựa trên nền tảng của phê bình sinh thái hiện đại, một khuynh hướng nghiên cứu văn hóa và văn học liên ngành được khởi xướng bởi học giả William Rueckert vào năm 1978 và định hình mạnh mẽ qua công trình của Cheryll Glotfelty năm 1988. Phê bình sinh thái dịch chuyển hệ hình tư duy từ quan điểm nhân loại trung tâm sang quan điểm sinh thái trung tâm, xem Trái Đất là chỉnh thể sống tối cao chi phối sự tồn tại của muôn loài. Thuật ngữ sinh thái bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp với nghĩa gốc là "ngôi nhà tự nhiên", chỉ mối tương tác hữu cơ giữa sinh thể và nơi cư ngụ vật lý.

Bên cạnh đó, luận văn tích hợp lý thuyết chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái của học giả Vương Nặc và các nhà nghiên cứu Việt Nam đầu thế kỷ 21, xác lập rằng lợi ích của hệ sinh thái tự nhiên là thước đo chuẩn mực cho mọi hành vi ứng xử. Bốn khái niệm chính được vận dụng xuyên suốt gồm:

• Nhân loại và phi nhân loại (human/nonhuman): Xác lập vị thế bình đẳng giữa con người và các thực thể tự nhiên như muông thú, cây cỏ, đất đá, dòng nước.
• Thẩm mĩ sinh thái: Nguyên tắc đánh giá cái đẹp dựa trên tính toàn vẹn và cân bằng của hệ thống tự nhiên thay vì chỉ phục vụ thị hiếu tiêu dùng của con người.
• Đạo đức sinh thái: Hệ giá trị thức tỉnh lương tri của nhân loại trước các hành vi tàn phá nơi sinh sống của các loài khác.
• Cốt truyện sinh thái: Cấu trúc tự sự tái hiện quá trình nương tựa, khai thác, xung đột hoặc sự đáp trả của tự nhiên đối với đời sống con người.

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả đã tiến hành khảo sát trên cỡ mẫu gồm 37 tác phẩm văn xuôi được tuyển chọn trong công trình xuất bản năm 2016. Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích toàn diện (purposive sampling), bao quát toàn bộ các truyện ngắn tiêu biểu, truyện vừa và 3 truyện dài thiếu nhi của nhà văn Hà Thị Cẩm Anh. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho tư tưởng nghệ thuật của tác giả từ khi xuất hiện trên văn đàn đến giai đoạn đỉnh cao sáng tác.

Phương pháp nghiên cứu cốt lõi gồm phân tích văn bản học kết hợp phương pháp so sánh và thống kê định lượng. Việc áp dụng thống kê cho phép tác giả lượng hóa chính xác các biểu hiện sinh thái, đơn cử như việc xác định 11 tác phẩm có chứa chi tiết chữa bệnh bằng thảo mộc với tần suất 24 lượt xuất hiện cụ thể. Lý do lựa chọn kết hợp thống kê và phân tích ngữ văn là nhằm khắc phục lối bình tán cảm tính truyền thống, đưa ra những bằng chứng định lượng thuyết phục về tư tưởng sinh thái của nhà văn. Ngoài ra, phương pháp nghiên cứu liên ngành văn học với dân tộc học, văn hóa học Mường và sinh thái cảnh quan được vận dụng để làm sáng tỏ các tầng tri thức bản địa ẩn chứa trong tác phẩm. Toàn bộ quy trình nghiên cứu, khảo sát dữ liệu và hoàn thành luận văn được triển khai tập trung trong giai đoạn từ năm 2020 đến tháng 7 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát hệ thống 37 tác phẩm trong tuyển tập văn xuôi của Hà Thị Cẩm Anh cho thấy bốn phát hiện quan trọng về cảm quan sinh thái:

Thứ nhất, tự nhiên đóng vai trò là cội nguồn cưu mang, nuôi dưỡng sự sống và là tủ thuốc chữa lành bệnh tật cho con người vùng cao. Kết quả phân tích thống kê xác định có 11 trên tổng số 37 tác phẩm (tỷ lệ 29,73%) trực tiếp miêu tả việc con người sử dụng cỏ cây, hoa lá, rễ cây rừng làm dược liệu cứu người với tổng cộng 24 lượt ghi nhận. Trong đó, truyện dài Những đứa trẻ mồ côi chiếm tần suất cao nhất với 8 lượt xuất hiện (chiếm 33,33% tổng số lần nhắc đến thuốc nam), miêu tả việc hai đứa trẻ mồ côi dùng thảo mộc để hạ sốt, chữa bỏng và cứu chữa thú rừng bị thương. Truyện ngắn Khá Chồi có 3 lượt ghi nhận việc tìm cây thuốc quý cứu giúp dân nghèo.

Thứ hai, tự nhiên là không gian che chở những số phận bên lề xã hội, đồng thời con người lấy tự nhiên làm kế sinh nhai bền vững. Trong truyện ngắn Gốc gội xù xì, một cô gái mang dị tật bị cộng đồng xa lánh đã tìm thấy sự an ủi tuyệt đối dưới gốc cây cổ thụ, tự nguyện bảo vệ an toàn cho khu rừng nguyên sinh rộng hơn 100 héc-ta trước sự dòm ngó của lâm tặc. Trong truyện Thằng Chinh ngốc, nhân vật chính dù sống trong cảnh nghèo đói cùng cực vẫn dũng cảm đem nộp lại 10 triệu đồng tiền hối lộ của bọn phá rừng cho Trạm Kiểm lâm để bảo vệ đại ngàn.

Thứ ba, sự xung đột khốc liệt giữa con người và tự nhiên nảy sinh từ lòng tham của cơ chế thị trường. Luận văn chỉ rõ các hành vi khai thác tận diệt như dùng thuốc nổ đánh bắt cá trên sông, cày xới lòng suối hút cát, đốn hạ lim, lát, gụ tại rừng Chuông Cò trong truyện Lão thần rừng nhỏ bé. Đi kèm với việc hủy hoại thiên nhiên là thảm kịch bức tử văn hóa Mường: hàng loạt ngôi nhà sàn cổ hàng trăm năm tuổi bị bán xới để trả nợ cá độ, lô đề, hai bộ cồng chiêng quý gồm 12 chiếc vốn là tài sản cộng đồng bị biến thành chiến lợi phẩm trưng bày trong nhà riêng của kẻ có chức quyền.

Thứ tư, nghệ thuật thể hiện cảm quan sinh thái đạt trình độ điêu luyện qua ba dạng cấu trúc cốt truyện (hòa hợp, xung đột, tự nhiên trả thù), hai hệ thống không gian đối lập (không gian thôn dã yên ả và không gian cuồng nộ giận dữ của bão lũ, lở núi), cùng hệ thống ngôn ngữ so sánh đậm chất tư duy Mường lấy hình tượng hoa rừng, cây vầu, con thú làm chuẩn mực miêu tả ngoại hình và nội tâm nhân vật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các hiện tượng trên bắt nguồn từ sự xâm lăng ồ ạt của lối sống thực dụng và kinh tế thị trường vào các thung lũng miền núi vốn bình yên. Khi đồng tiền trở thành thước đo giá trị tối thượng, mối quan hệ thiêng liêng giữa con người và thiên nhiên bị cắt đứt, biến thiên nhiên từ người mẹ bao dung thành đối tượng bị cướp bóc vô độ. Khi con người phá vỡ cân bằng sinh thái, tự nhiên tất yếu giáng trả sấm sét thông qua lũ quét, sạt lở đất, dịch bệnh và sự suy đồi nhân tính.

Dữ liệu định lượng trong luận văn có thể được trực quan hóa sinh động qua hai dạng công cụ trình bày:

• Biểu đồ phân bố tần suất: Thể hiện tỷ trọng 24 lượt xuất hiện của chi tiết thuốc nam phân bổ qua 11 tác phẩm, giúp người đọc thấy rõ sự phân tầng đậm nét ở mảng truyện thiếu nhi và truyện về số phận người phụ nữ.
• Bảng ma trận đối sánh không gian nghệ thuật: Trình bày sự tương phản giữa không gian sinh thái hoang sơ nguyên vẹn (rừng Chuông Cò, thung lũng Si Dồ) với không gian sinh thái bị biến dạng do khai thác cát sỏi và tàn phá rừng luồng, làm nổi bật thông điệp cảnh báo của tác giả.

So sánh với các cây bút cùng thời viết về miền núi sau năm 1975 như Nguyễn Huy Thiệp hay Nguyễn Trí, sáng tác của Hà Thị Cẩm Anh mang nét khu biệt sâu sắc. Nếu Nguyễn Huy Thiệp quan sát rừng già bằng cái nhìn hoài nghi, sắc lạnh của một người khách miền xuôi qua những ẩn dụ triết học gay gắt, nếu Nguyễn Trí tái hiện cảnh bãi vàng, đào đá quý bằng sự trần trụi, khốc liệt đầy bạo lực, thì Hà Thị Cẩm Anh lại cất lên tiếng nói từ chính bản thể người Mường. Bà đắm chìm trong không gian văn hóa xứ Mường với tấm lòng trắc ẩn, gắn việc bảo vệ rừng già với việc bảo tồn những câu xường ru, đêm Mo Mường và ký ức của tổ tiên.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ các phát hiện nghiên cứu, luận văn mở ra những hàm ý thực tiễn sâu sắc thông qua 4 giải pháp hành động cụ thể:

• Tích hợp nội dung văn học sinh thái bản địa vào chương trình giáo dục địa phương: Đề nghị Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thanh Hóa phối hợp với các cơ sở đào tạo đưa các tác phẩm tiêu biểu như Gốc gội xù xì, Thằng Chinh ngốc vào giảng dạy thử nghiệm trong 15% đến 20% thời lượng của môn Ngữ văn địa phương cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, hoàn thành trong giai đoạn 2024-2026.
• Số hóa và bảo tồn không gian văn hóa sinh thái Mường: Khuyến nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa cùng Ủy ban nhân dân các huyện miền núi triển khai đề án số hóa 100% các hiện vật nhà sàn cổ, các bộ chiêng quý và tư liệu Mo Mường gắn với không gian cư trú tự nhiên, đặt mục tiêu hoàn thành vào quý IV năm 2027 nhằm ngăn chặn tình trạng chảy máu cổ vật.
• Mở rộng hướng tiếp cận phê bình sinh thái trong nghiên cứu hàn lâm: Các trường đại học sư phạm và viện nghiên cứu chuyên ngành cần thành lập nhóm nghiên cứu mạnh về phê bình sinh thái, hướng tới mục tiêu công bố từ 30 đến 40 bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín trong nước và quốc tế trước năm 2028, tập trung vào kho tàng văn học các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
• Thiết lập mô hình kinh tế nông lâm nghiệp sinh thái dựa trên cộng đồng: Chính quyền các địa phương vùng đệm rừng phòng hộ cần hỗ trợ đồng bào phát triển các mô hình trồng luồng, nuôi ong, bảo tồn vườn cây thuốc nam bản địa phỏng theo kinh nghiệm sản xuất bền vững của các nhân vật trong tác phẩm, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ che phủ rừng bền vững tại khu vực miền Tây Thanh Hóa đạt trên 65% vào năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này là nguồn tài liệu hữu ích và có giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể sau:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về việc vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào văn bản văn xuôi đương đại, đồng thời là một gợi ý mẫu mực về kỹ thuật xử lý dữ liệu thống kê văn bản trên cỡ mẫu 37 tác phẩm cụ thể.
• Giảng viên đại học và giáo viên Ngữ văn các trường phổ thông: Tài liệu giúp nâng cao chuyên môn trong việc phân tích các tác phẩm văn học dân tộc thiểu số, cung cấp hệ thống dẫn chứng phong phú để xây dựng các bài giảng tích hợp giáo dục môi trường và bảo vệ đa dạng sinh học theo chương trình giáo dục hiện hành.
• Các nhà nghiên cứu dân tộc học, văn hóa học và nhân học sinh thái: Nguồn tư liệu dân tộc chí chân thực về đời sống, phong tục, tập quán chữa bệnh cổ truyền bằng 24 vị thuốc nam tự nhiên, cùng những biến động xã hội sâu sắc tại các bản làng Mường ở miền Tây Thanh Hóa qua hơn 50 năm chuyển đổi kinh tế.
• Các nhà hoạch định chính sách xã hội và cán bộ quản lý tài nguyên môi trường: Cung cấp góc nhìn nhân văn về mối gắn kết mật thiết giữa sinh kế người dân bản địa với tài nguyên rừng, hỗ trợ xây dựng các chiến lược truyền thông môi trường dựa trên văn hóa và tri thức bản địa thay vì chỉ áp dụng mệnh lệnh hành chính khô cứng.

Câu hỏi thường gặp

Điểm đột phá lớn nhất của luận văn so với các nghiên cứu trước đó là gì?

Luận văn là công trình đầu tiên ứng dụng hệ thống lý thuyết phê bình sinh thái để khảo cứu toàn diện di sản truyện của Hà Thị Cẩm Anh. Thay vì chỉ tiếp cận dưới góc độ phản ánh phong tục hay hình tượng người phụ nữ như các nghiên cứu trước năm 2020, luận văn đã giải mã mối tương tác giữa sinh thái tự nhiên và sinh thái văn hóa qua 37 tác phẩm cụ thể.

Phê bình sinh thái được áp dụng như thế nào trong việc phân tích tác phẩm?

Tác giả soi chiếu văn bản qua mối quan hệ giữa nhân loại và phi nhân loại, đặt hành vi của nhân vật vào chỉnh thể sinh thái tự nhiên. Mọi hành động khai thác thiên nhiên đều được đánh giá qua chuẩn mực đạo đức sinh thái, từ đó phân tích các tầng ý nghĩa của cốt truyện đi săn, cốt truyện trú ẩn và cốt truyện tự nhiên trừng phạt.

Thiên nhiên trong truyện của Hà Thị Cẩm Anh có đặc điểm gì nổi bật?

Thiên nhiên không đơn thuần là phông nền cảnh vật tĩnh tại mà hiện diện như một sinh thể sống có linh hồn, biết che chở con người hoạn nạn nhưng cũng biết giận dữ trả thù. Thiên nhiên cung cấp nguồn sống, nuôi dưỡng tâm hồn và cung cấp 24 lượt dược liệu cứu người trong các hoàn cảnh ngặt nghèo nhất.

Mối quan hệ giữa sự tàn phá môi trường và sự tha hóa văn hóa được thể hiện ra sao?

Nhà văn chỉ ra rằng khi con người vì lòng tham mà đốn hạ rừng già, hủy diệt nguồn nước thì các giá trị văn hóa cốt lõi của người Mường cũng sụp đổ. Điển hình là việc các ngôi nhà sàn hàng trăm năm tuổi bị dỡ bán và những bộ chiêng quý bị chiếm đoạt, phản ánh nguy cơ diệt vong của bản sắc văn hóa tộc người.

Số liệu định lượng nào trong luận văn chứng minh rõ nhất cảm quan sinh thái của nhà văn?

Minh chứng thuyết phục nhất là bảng thống kê 11 trên 37 tác phẩm (đạt tỷ lệ 29,73%) có chi tiết dùng cây cỏ tự nhiên làm thuốc cứu người với 24 lượt xuất hiện. Con số này chứng minh tri thức bản địa và sự nương tựa vào thiên nhiên là một ám ảnh nghệ thuật sâu sắc trong tư tưởng Hà Thị Cẩm Anh.

Kết luận

• Luận văn đã tiên phong giải mã toàn diện thế giới nghệ thuật của nhà văn dân tộc Mường Hà Thị Cẩm Anh qua lăng kính phê bình sinh thái học hiện đại trên cỡ mẫu 37 tác phẩm văn xuôi.
• Nghiên cứu chỉ rõ triết lý sinh thái nhân văn: tự nhiên vừa là nơi cưu mang, chữa lành bệnh tật cho con người với 24 lượt ghi nhận thực tế, vừa nghiêm khắc giáng trả những hành vi khai thác tận diệt của lối sống thực dụng.
• Tác phẩm khẳng định mối quan hệ cộng sinh bất khả phân ly giữa môi sinh tự nhiên và không gian văn hóa Mường, cảnh báo nguy cơ tha hóa nhân tính khi môi trường sống bị tàn phá.
• Về phương diện học thuật tiếp nối giai đoạn 2025-2030, luận văn mở ra định hướng nghiên cứu so sánh văn học sinh thái giữa các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ nhằm làm giàu thêm kho tàng lý luận văn học nước nhà.
• Thông điệp bao trùm của công trình thôi thúc mỗi cá nhân và cộng đồng hãy nâng cao ý thức trách nhiệm sinh thái, tôn trọng quyền bình đẳng của muôn loài và chung tay gìn giữ màu xanh bền vững cho đại ngàn quê hương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lí luận về phê bình sinh thái và hành trình sáng tác của nhà văn Hà Thị Cẩm Anh. Chương 2: Mối quan hệ giữa con ngƣời và tự nhiên trong truyện của Hà Thị Cẩm Anh. Chương 3: Nghệ thuật thể hiện mối quan hệ giữa con ngƣời và tự nhiên trong truyện của Hà Thị Cẩm Anh. 12 NỘI DUNG CHÍNH Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HÀ THỊ CẨM ANH 1.

Một số vấn đề lí luận về phê bình sinh thái 1. Khái niệm phê bình sinh thái Phê bình sinh thái (ecocritism) còn đƣợc gọi bởi những cái tên khác nhƣ “phê bình (văn hóa) xanh” (green (cultural) studies), “thi pháp sinh thái” (ecopotics) hay “phê bình văn học môi trƣờng” (environmental literary criticism). Tên gọi phê bình sinh thái do Wiliam Rueckert sử dụng vào năm 1978 trong khảo luận “Văn học và sinh thái học: một thử nghiệm mới trong phê bình sinh thái” (Literature and Ecology: An Experiment in Ecocritism). Mục đích của ông là ứng dụng sinh thái học và các thuật ngữ sinh thái học vào nghiên cứu văn học.

Phê bình văn học sinh thái ra đời từ gợi ý của sinh thái học, khoa nghiên cứu mối quan hệ tƣơng sinh, tƣơng tác giữa các sinh thể cùng mối quan hệ của chúng với môi trƣờng vật chất xung quanh. Trong bài viết Phê bình sinh thái và tiểu thuyết hiện thực huyền ảo Mĩ Latin (2018), tác giả Nguyễn Thành Trung khoa Ngữ văn - Trƣờng Đại học Sƣ phạm thành phố Hồ Chí Minh đã trình bày cái nhìn sơ giản về phê bình sinh thái văn học qua những tính chất, đặc điểm cơ bản gắn với tiến trình phát triển nghệ thuật nhƣ sau: năm 1987, William Rueckert với bài viết Văn học và sinh thái: Một khảo nghiệm về phê bình sinh thái trong Iowa Review đã giới thiệu thuật ngữ phê bình sinh thái (ecocriticism) với ý nghĩa kết hợp văn học và sinh thái học. Một năm sau, Cheryll Glotfelty trong báo cáo Hướng đến nền phê bình sinh thái văn học đã xác định: Phê bình sinh thái là trào lưu nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường vật lí… lấy Trái Đất làm trung tâm để nghiên cứu văn học. Kể từ đó, những công trình quan trọng về phê bình sinh thái liên tục ra đời.

“Sinh thái: “Ecology” có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp, “oikos” nghĩa là ngôi nhà, nơi cư ngụ, chốn sinh sống, “logia” - môn học về, nghiên cứu về; sinh thái học là khoa 13 học nghiên cứu về ngôi nhà tự nhiên, môi trường bao quanh quyết định sự tồn tại của con người. Mối quan hệ giữa con người và môi trường tuy mỗi nơi mỗi lúc có dị biệt nhưng vẫn nằm chung trong nguồn mạch tư tưởng chủ lưu và thống nhất” [49]. Theo Tác giả Nguyễn Thành Trung thì con ngƣời đã biết tôn trọng môi trƣờng tự nhiên ngay từ buổi đầu và nhận ra sức mạnh lớn lao ảnh hƣởng trực tiếp đến cuộc sống của con ngƣời. Có thể thấy, phê bình sinh thái với tƣ cách là môt khuynh hƣớng phê bình văn hoá và văn học đƣợc hình thành ở Mĩ vào giữa những năm 90 của thế kỷ 20, tiếp đó xuất hiện ở nhiều nƣớc trên thế giới.

Phê bình sinh thái là một khuynh hƣớng nghiên cứu văn học mới đƣợc giới thiệu vào Việt Nam khoảng đầu thế kỉ XXI. Cơ sở lí luận của phê bình sinh thái là sự hài hòa giữa tự nhiên và con ngƣời trong chỉnh thể sinh thái, vừa đảm bảo lợi ích của con ngƣời vừa đảm bảo lợi ích sinh thái. Phê bình sinh thái vận dụng các phƣơng pháp của nghiên cứu văn hóa và nghiên cứu nội tại để xử lí văn bản văn học vừa đảm bảo tính thực tiễn vừa đảm bảo tính thẩm mĩ. Theo bản dịch của tác giả Trần Thị Ánh Nguyệt trong bài báo “Nghiên cứu văn học thời đại khủng hoảng môi trường” đăng trên trang website Tapchisonghuong.vn, khái niệm phê bình sinh thái đƣợc quan niệm nhƣ sau: “Phê bình sinh thái là nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và môi trường tự nhiên.

Cũng giống như phê bình nữ quyền xem xét ngôn ngữ và văn học từ góc độ giới tính, phê bình Macxit mang lại ý thức của phương thức sản xuất và thành phần kinh tế để đọc văn bản, phê bình sinh thái mang đến phương pháp tiếp cận trái đất là trung tâm để nghiên cứu văn học” [31]. Lí thuyết phê bình sinh thái là một lí thuyết liên ngành, có sự kết hợp giữa văn chƣơng và các ngành khoa học khác để đƣa ra những vấn đề về vấn nạn sinh thái. Qua những diễn ngôn về tự nhiên và môi trƣờng, lí thuyết này tác động đến nhận thức và điều chỉnh quan niệm, hành xử của con ngƣời với thế giới tự nhiên. Trong luận án Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 - 2014 từ góc nhìn phê bình sinh thái (2018), tác giả Nguyễn Thùy Trang viết: “Hiểu một cách đơn giản, phê bình sinh thái là sự thức 14 tỉnh của văn học sau khi nhân loại đối mặt với thảm họa sinh thái, là sự định vị lại vị trí con người trên Trái đất của các nhà tư tưởng, nhà nghiên cứu - phê bình văn học hiện đại” [47].

Cũng cần phân biệt giữa văn học sinh thái với phê bình sinh thái. Phê bình sinh thái là một khuynh hƣớng nghiên cứu mà dựa vào đó các nhà nghiên cứu văn học từ xƣa đến nay thông qua các tƣ tƣởng truyền thống có thể rút ra các yếu tố sinh thái, ý tƣởng sinh thái… còn văn học sinh thái xuất hiện cùng với những cảnh báo môi trƣờng trong thời đại mà khuynh hƣớng sinh thái trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Do vậy văn học sinh thái xuất hiện tƣơng đối muộn. Ở Trung Quốc, Vƣơng Nặc là ngƣời đầu tiên đƣa ra khái niệm văn học sinh thái.

Theo ông “Văn học sinh thái là loại văn học lấy chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái làm cơ sở tư tưởng, lấy lợi ích chỉnh thể của hệ thống sinh thái làm giá trị cao nhất để khảo sát và biểu hiện mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và truy tìm nguồn gốc xã hội của nguy cơ sinh thái” [43]. Hay nói cách khác văn học sinh thái là cách gọi đối với những tác phẩm văn học ra đời trong bối cảnh môi trƣờng ngày càng xấu đi, nội dung của những tác phẩm văn học này nhằm thể hiện trách nhiệm của ngƣời viết đối với vấn đề môi trƣờng và xã hội. Trên tinh thần tổng hợp các định nghĩa của nhiều học giả và dựa vào định nghĩa của Vƣơng Nặc, Nguyễn Thị Tịnh Thy đã đề xuất định nghĩa nhƣ sau: “Phê bình sinh thái là phê bình văn học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên từ định hướng tư tưởng của chủ nghĩa sinh thái, đặc biệt là chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái thông qua việc khám phá thẩm mĩ sinh thái và biểu hiện nghệ thuật của nó trong tác phẩm” [42]. Lý thuyết phê bình sinh thái là bàn luận về vấn đề mối quan hệ giữa văn học và môi trƣờng tự nhiên.

Phê bình sinh thái là một phƣơng thức lí luận phê bình văn nghệ thâm nhập vào vấn đề sinh thái từ góc độ phê bình văn học. Việc vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học nhằm tìm kiếm những giá trị của văn học và hơn nữa còn góp phần giải thích những vấn đề của tự nhiên, con ngƣời trong sự vận động và phát triển. Bên cạnh đó phê bình sinh thái trong văn học còn thể hiện sự quan tâm sâu sắc với môi trƣờng sinh thái, nhằm 15 góp phần cải thiện, bảo vệ môi trƣờng sinh thái tự nhiên, phát huy những giá trị sinh thái tinh thần trong đời sống nhân loại. Một số yếu tố cơ bản trong phê bình sinh thái 1.

Mối quan hệ giữa tự nhiên và con người Một trong những yếu tố cơ bản của phê bình sinh thái là mối quan hệ giữa tự nhiên và con ngƣời, đây là những vấn đề làm nên tƣ tƣởng đặc thù của phê bình sinh thái. Tự nhiên (nature), từ gốc Latin là nature có nghĩa là thuộc về tự nhiên hay natus có nghĩa là đƣợc sinh ra để phân biệt với thế giới đƣợc tạo ra bởi con ngƣời. Con ngƣời là sản phẩm của tự nhiên, cần có tự nhiên để tồn tại. Con ngƣời cũng là tự nhiên, trong con ngƣời có mặt tự nhiên nhƣ bản năng và con ngƣời cũng không thể tách rời tự nhiên.

Nhƣ vậy, tự nhiên là một khái niệm rộng, bao hàm tự nhiên bên ngoài con ngƣời - môi trƣờng và tự nhiên bên trong con ngƣời - bản năng. Các nhà phê bình sinh thái thƣờng sử dụng cặp thuật ngữ human/nonhuman khi nói về mối quan hệ giữa con ngƣời và môi trƣờng tự nhiên. Human (nhân loại) dùng để chỉ con ngƣời và tất cả những thứ do con ngƣời tạo ra, bao gồm cả vật chất, trí tuệ và công nghệ. Nonhuman (phi nhân loại) dùng để chỉ các sinh vật không phải là con ngƣời và các yếu tố vật chất không có sự sống nhƣ không khí, đất, nƣớc.

Phê bình sinh thái đã thay đổi một cách cơ bản cách nhìn nhận, tiếp cận đối tƣợng. Nếu nhƣ trƣớc đây các phong trào nghiên cứu văn học đều lấy con ngƣời làm trung tâm thì phê bình sinh thái quan niệm lấy trái đất làm trung tâm để nghiên cứu văn học. Chủ nghĩa nhân văn sinh thái do phê bình sinh thái đề xuất không tách rời thiên nhiên và văn hóa mà nối lại mạch sống ngàn đời của con ngƣời với tự nhiên, coi con ngƣời là một phần cộng sinh của tạo hóa. Tự nhiên trong văn xuôi sinh thái trƣớc 1975 xuất hiện là cái cớ, cái nền cảnh cho con ngƣời xuất hiện, là phƣơng tiện để biểu hiện tính cách, tâm hồn của con ngƣời (Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam thể hiện khả năng chinh phục tự nhiên của con ngƣời nhƣ các truyện bắt sấu, bắt rắn, lấy ong, lấy mật).

Trong văn học truyền thống, tác giả viết về tự nhiên là để nói con ngƣời, lấy con ngƣời làm trung tâm để mô tả, 16 biểu hiện đánh giá tự nhiên thì văn học sau 1975 đã có sự thay đổi, nhìn nhận sinh thái là trung tâm. Tác phẩm văn xuôi sau 1975 không chỉ nói về thế giới con ngƣời mà còn nói về muông thú, động vật chúng có tình cảm, tính cách và số phận. Muông thú trở thành những ngƣời bạn thân thiết của con ngƣời chứ không đơn giản là loài vật đƣợc nhìn nhận qua con ngƣời. Các loài vật có cá tính thật sự, có sự thông thái, hiểu biết, và tình cảm sâu nặng.

Tự nhiên có sinh mệnh độc lập, tồn tại ngoài ý thức của con ngƣời.