Tác phẩm “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh và “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần từ góc nhìn đối sánh

Luận văn đối sánh Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ - ĐH Sư phạm Thái Nguyên

• Tác giả: Nguyễn Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tác phẩm “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh và “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần từ góc nhìn đối sánh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về đối sánh Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh chi tiết

Nghiên cứu đối sánh văn học thiếu nhi hiện đại mở ra nhiều góc nhìn mới mẻ. Hai tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh và Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần giữ vị trí đặc biệt trong lòng độc giả. Cả hai cuốn sách đều khai thác đề tài tuổi thơ trong sáng. Tuy nhiên, mỗi nhà văn lựa chọn một lối đi riêng biệt. Nguyễn Nhật Ánh tái hiện không gian làng quê miền Trung nghèo khó qua những ký ức sinh động. Tác phẩm phản ánh chân thực quá trình trưởng thành của các cô cậu thiếu niên. Ngược lại, Nguyễn Ngọc Thuần xây dựng một không gian cổ tích giữa đời thường. Thế giới nhân vật trong tác phẩm này vận hành bằng các giác quan tinh tế và tình yêu thương bao la. Việc đặt hai tác phẩm lên bàn cân so sánh giúp làm nổi bật dấu ấn phong cách cá nhân của từng tác giả. Đồng thời, nghiên cứu khẳng định bước chuyển mình mạnh mẽ của văn học thiếu nhi Việt Nam sau thời kỳ đổi mới. Những giá trị thẩm mỹ và giáo dục sâu sắc cũng được soi chiếu rõ ràng hơn.

1.1. Bối cảnh sáng tác và hành trình văn học thiếu nhi

Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần xuất hiện ở hai giai đoạn văn học khác nhau. Nguyễn Nhật Ánh gắn bó bền bỉ với dòng sách tuổi mới lớn từ thập niên 1980. Ông sở hữu gia tài đồ sộ với gần một trăm đầu sách. Tác phẩm của ông luôn tạo cơn sốt phát hành trên thị trường sách toàn quốc. Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Thuần xuất hiện vào đầu những năm 2000. Ông mang đến một làn gió hoàn toàn mới lạ cho văn đàn. Cuốn sách Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ xuất bản năm 2004 và nhanh chóng đoạt giải thưởng văn học quốc tế Peter Pan danh giá. Sự giao thoa của hai thế hệ nhà văn mang lại bức tranh đa sắc diện cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại.

1.2. Mục đích và ý nghĩa học thuật của góc nhìn đối sánh

Góc nhìn đối sánh giúp người nghiên cứu nhận diện các mô hình phản ánh hiện thực tuổi thơ. Phương pháp này phân tích cấu trúc tác phẩm theo hệ thống thi pháp học. Nội dung khảo sát tập trung vào nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nhân vật và điểm nhìn trần thuật. Nghiên cứu chỉ ra sự tương đồng về tấm lòng nhân ái hướng tới thiếu nhi. Bên cạnh đó, việc so sánh còn làm sáng tỏ sự khác biệt trong tư duy thẩm mỹ. Nguyễn Nhật Ánh chọn lối kể chân phương, giàu kịch tính đời sống. Nguyễn Ngọc Thuần theo đuổi giọng điệu trữ tình, giàu suy tưởng triết lý. Kết quả đối sánh đóng góp tài liệu hữu ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy văn học trong nhà trường.

II. Phân tích đối sánh Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh và nhân vật

Phân tích chuyên sâu hai tác phẩm chỉ ra những hướng tiếp cận tâm lý thiếu nhi rất khác biệt. Trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, vấn đề trung tâm xoay quanh những xung đột nội tâm phức tạp. Nhân vật Thiều đại diện cho đứa trẻ đang bước vào ngưỡng cửa dậy thì. Thiều có nhiều tật xấu như ích kỷ, đố kỵ và bốc đồng. Sự đố kỵ dẫn đến tai nạn đau lòng của em trai tên Tường. Nỗi ân hận tột cùng đã đánh thức lương tri và tình yêu thương gia đình trong lòng Thiều. Ngược lại, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ không tập trung vào các mâu thuẫn đối kháng gay gắt. Tác phẩm đặt ra vấn đề học cách thấu hiểu thế giới và chấp nhận nỗi đau. Nhân vật Dũng đối diện với sự mất mát của người thân, sự khiếm khuyết cơ thể của cô giáo và những số phận bất hạnh quanh xóm. Nguyễn Ngọc Thuần không né tránh hiện thực khắc nghiệt. Tác giả hóa giải nỗi buồn bằng đôi mắt nhìn thương cảm và trái tim rộng mở. Hai tác phẩm vì vậy chạm đến những chiều kích tâm lý rất chân thực.

2.1. Nghệ thuật miêu tả tâm lý và xây dựng tính cách nhân vật

Nguyễn Nhật Ánh xây dựng nhân vật qua hành động thực tế và lời thoại tự nhiên. Tính cách nhân vật bộc lộ qua những xung đột thường nhật. Thiều mang tâm lý phức tạp của đứa trẻ mới lớn. Cậu vừa yêu thương em lại vừa ghen tị với tài năng của em. Sự chuyển biến tâm lý từ đố kỵ sang sám hối diễn ra chân thực và hợp lý. Trong khi đó, nhân vật của Nguyễn Ngọc Thuần mang tính biểu tượng cao. Cậu bé Dũng lắng nghe cuộc sống bằng đôi tai và khứu giác. Dũng học cách yêu thương từ sự hướng dẫn kiên nhẫn của người cha. Nhân vật phụ như ông Tư hay chú Hùng cũng mang nét đẹp dung dị. Mỗi nhân vật đều là hiện thân của lòng trắc ẩn và sự bao dung.

2.2. Không gian nghệ thuật và thời gian trần thuật độc đáo

Không gian nghệ thuật phản ánh rõ rệt cá tính sáng tạo của hai tác giả. Nguyễn Nhật Ánh chọn bối cảnh làng quê Quảng Nam thập niên 1980. Đó là không gian quen thuộc với đồng cỏ, triền đê và lũy tre xanh. Thời gian trần thuật gắn liền với dòng hồi tưởng hoài niệm của người lớn về quá khứ. Ngược lại, Nguyễn Ngọc Thuần kiến tạo không gian khu vườn giác quan. Không gian vườn nhà trở thành nơi kết nối các mối quan hệ tình cảm. Thời gian trong tác phẩm trôi đi chậm rãi theo từng nhịp thở của tự nhiên. Trẻ thơ cảm nhận thời gian qua mùi hương của hoa cỏ và bước chân của người thân. Sự đối lập không gian và thời gian tạo nên hai phong cách nghệ thuật riêng biệt nhưng cùng hướng về giá trị nhân bản.

III. Phương pháp đối sánh Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ trong học đường

Phương pháp đối sánh văn học đòi hỏi quy trình tiếp cận khoa học và chặt chẽ. Người nghiên cứu cần áp dụng lý thuyết thi pháp học kết hợp mỹ học tiếp nhận. Trước hết, việc phân tích phải dựa trên hệ thống văn bản gốc. Người đọc cần lập bảng tiêu chí so sánh chi tiết giữa hai tác phẩm. Các tiêu chí quan trọng bao gồm đề tài, cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật và ngôn ngữ trần thuật. Tiếp theo, phương pháp liên văn bản giúp kết nối các biểu tượng nghệ thuật tương đồng. Cả hai tác giả đều sử dụng hình tượng thiên nhiên để phản chiếu tâm hồn con người. Trong giảng dạy ngữ văn, giáo viên nên tổ chức các buổi thảo luận mở cho học sinh. Các câu hỏi so sánh giúp người học nhận ra nét riêng của từng nhà văn. Phương pháp này rèn luyện tư duy phản biện và khả năng cảm thụ thẩm mỹ độc lập. Học sinh không chỉ hiểu tác phẩm mà còn học được kỹ năng phân tích văn học so sánh chuẩn mực.

3.1. Phương pháp phân tích thi pháp học và cấu trúc văn bản

Phương pháp thi pháp học tập trung khám phá hình thức mang tính quan niệm của tác phẩm. Người nghiên cứu phân tích hệ thống hình ảnh và giọng điệu trần thuật. Giọng điệu của Nguyễn Nhật Ánh hóm hỉnh nhưng phảng phất nỗi ngậm ngùi tiếc nuối. Nhà văn sử dụng nhiều thành ngữ dân gian và phương ngữ Nam Trung Bộ sinh động. Ngược lại, giọng văn của Nguyễn Ngọc Thuần trong trẻo và giàu chất thơ. Tác giả sử dụng câu văn ngắn với nhịp điệu chậm rãi. Mỗi chi tiết miêu tả cảm giác đều gợi mở những suy niệm nhân sinh sâu xa. Việc mổ xẻ cấu trúc ngôn từ làm sáng tỏ kỹ thuật viết điêu luyện của hai tác giả. Đây là cơ sở khoa học để đánh giá chính xác giá trị nghệ thuật của từng thiên truyện.

3.2. Giải pháp tích hợp dạy học so sánh trong chương trình mới

Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn mới chú trọng phát triển năng lực đọc hiểu văn bản theo thể loại. Giáo viên có thể thiết kế các chủ đề đọc mở rộng kết hợp hai tác phẩm. Hoạt động học tập cần khuyến khích học sinh thảo luận nhóm và đóng vai nhân vật. Học sinh so sánh góc nhìn của nhân vật Thiều và nhân vật Dũng trước cùng một tình huống đạo đức. Qua đó, người học tự rút ra bài học ứng xử trong cuộc sống gia đình và xã hội. Việc viết bài luận so sánh cũng giúp rèn luyện tư duy logic và kỹ năng diễn đạt văn bản. Phương pháp tích hợp này biến giờ học văn thành không gian trải nghiệm cảm xúc phong phú và bổ ích.

IV. Kết luận và ứng dụng đối sánh Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh

Đối sánh hai tác phẩm khẳng định những đóng góp to lớn của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần cho nền văn học Việt Nam. Hai cuốn sách mang đến hai tấm vé trở về tuổi thơ với những cung bậc cảm xúc đối lập nhưng hài hòa. Nguyễn Nhật Ánh thức tỉnh người đọc bằng những trải nghiệm đời thường và bài học nhân cách đắt giá. Nguyễn Ngọc Thuần xoa dịu tâm hồn bằng thế giới giác quan trong lành và tình thương thuần khiết. Các kết quả nghiên cứu mở ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong đời sống văn hóa hiện đại. Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh đã được chuyển thể thành phim điện ảnh đoạt nhiều giải thưởng danh giá. Trong khi đó, cuốn sách của Nguyễn Ngọc Thuần trở thành tài liệu quý báu cho giáo dục cảm xúc gia đình. Cha mẹ và thầy cô có thể ứng dụng các thông điệp nhân văn này để bồi dưỡng lòng nhân ái cho trẻ nhỏ. Việc bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn học thiếu nhi góp phần xây dựng nhân cách thế hệ trẻ vững vàng.

4.1. Giá trị giáo dục nhân cách và nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ

Cả hai tác phẩm đều hướng tới mục đích giáo dục lòng nhân ái tự nhiên. Bài học đạo đức không đến từ những lời răn dạy khô khan. Nguyễn Nhật Ánh để nhân vật tự vấp ngã và tự thức tỉnh lương tâm. Cậu bé Thiều nhận ra giá trị của tình anh em ruột thịt sau biến cố đau đớn. Trong khi đó, Nguyễn Ngọc Thuần dạy trẻ em mở lòng đón nhận sự khác biệt. Tình thương của Dũng dành cho những người xung quanh khơi dậy sự đồng cảm sâu sắc. Trẻ nhỏ học được cách trân trọng từng đóa hoa, ngọn cỏ và nụ cười của người thân. Văn học thiếu nhi vì thế trở thành dòng suối mát lành nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ lớn lên khỏe mạnh và thiện lương.

4.2. Khả năng ứng dụng vào chuyển thể nghệ thuật và văn hóa đọc

Sức sống lâu bền của hai tác phẩm tạo nền tảng vững chắc cho việc phát triển công nghiệp văn hóa. Điện ảnh đã chứng minh tiềm năng to lớn từ các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh. Bộ phim chuyển thể đạt doanh thu kỷ lục và khơi dậy niềm tự hào cảnh sắc quê hương. Tương tự, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần rất phù hợp để chuyển thể kịch nói hoặc truyện tranh thiếu nhi. Bên cạnh chuyển thể nghệ thuật, hai cuốn sách còn giữ vai trò trụ cột trong phong trào chấn hưng văn hóa đọc. Các câu lạc bộ sách thường xuyên tổ chức tọa đàm chia sẻ về hai tác phẩm này. Sự lan tỏa sâu rộng giúp văn học đích thực kết nối các thế hệ độc giả trong gia đình Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường xuất bản văn học thiếu nhi Việt Nam giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2021 chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ nhưng cũng đối mặt với thách thức lớn khi thị phần văn hóa đọc chịu sự cạnh tranh khốc liệt từ công nghệ số, tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách của hơn 15 triệu trẻ em trên cả nước. Trong dòng chảy đó, Nguyễn Nhật Ánh với gia tài gần 100 đầu sách và Nguyễn Ngọc Thuần với những giải thưởng danh giá như giải Peter Pan năm 2008 của Thụy Điển đã trở thành hai trụ cột tiêu biểu đại diện cho hai thế hệ cầm bút viết cho thiếu nhi. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm đặt ra là dù cả hai tác giả đều gặt hái thành công vang dội, giới nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận đơn lẻ từng tác giả mà chưa có một công trình đối sánh toàn diện về giá trị giáo dục và thi pháp nghệ thuật giữa hai tác phẩm tiêu biểu: "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" (xuất bản năm 2010) và "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" (xuất bản năm 2004).

Mục tiêu cụ thể của luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam do học viên Nguyễn Như Quỳnh thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên năm 2021 là phân tích, đánh giá và chỉ ra những điểm tương đồng cùng nét dị biệt trong nội dung bài học giáo dục cũng như nghệ thuật trần thuật của hai tác phẩm. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào văn bản tác phẩm "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" (khảo sát bản in năm 2016) và "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" (khảo sát bản in năm 2018) do Nhà xuất bản Trẻ phát hành, đặt trong tiến trình phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại sau năm 1975. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng của đề tài được khẳng định rõ nét khi cung cấp hệ thống dữ liệu gồm 5 bảng thống kê và 3 sơ đồ cấu trúc tâm lý, phục vụ trực tiếp cho hoạt động giảng dạy chương trình Ngữ văn 6 mới từ năm học 2021-2022, nơi tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần được đưa vào giảng dạy chính thức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên hệ thống lý luận thi pháp học hiện đại kết hợp lý thuyết tiếp nhận văn học và các nguyên lý giáo dục học đại cương. Khung lý thuyết đối sánh văn học (Comparative Literature) đóng vai trò nền tảng để đối chiếu hai tác phẩm trên hai trục cơ bản: trục nội dung phản ánh (giá trị giáo dục đạo đức, tình cảm gia đình, tình bạn và cách cảm nhận cuộc sống) và trục hình thức biểu hiện (ngôi kể, điểm nhìn, nghệ thuật xây dựng nhân vật và ngôn ngữ trần thuật).

Bốn khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm:

1. Văn học thiếu nhi: Bộ phận văn học lấy trẻ em làm trung tâm, phản ánh thế giới qua lăng kính trẻ thơ nhằm thực hiện chức năng kép là thẩm mỹ và giáo dục nhân cách.
2. Điểm nhìn trần thuật trẻ thơ: Phương thức định vị góc quan sát từ bên trong tâm hồn đứa trẻ, giúp câu chuyện giữ được sự thuần khiết, tự nhiên.
3. Tính giáo dục thẩm mỹ: Quá trình bồi dưỡng phẩm chất đạo đức không qua giáo điều mà thẩm thấu tự nhiên qua cảm xúc nghệ thuật.
4. Thi pháp đối sánh: Hệ thống các thao tác so sánh hình thức nghệ thuật để làm nổi bật nét độc đáo trong phong cách sáng tác của từng tác giả.

Phương pháp nghiên cứu

Về nguồn dữ liệu và cỡ mẫu nghiên cứu: Luận văn thực hiện khảo sát toàn văn cỡ mẫu gồm 81 mẩu chuyện ngắn trong "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" (dung lượng khoảng 300 trang in) và toàn bộ 19 thiên truyện trong "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" (dung lượng khoảng 150 trang in).

Phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) mang tính bao quát toàn bộ văn bản (exhaustive text sampling). Việc lựa chọn hai chỉnh thể tác phẩm này đảm bảo tính đại diện cao nhất cho giai đoạn văn học thiếu nhi sau năm 1986 và sau năm 2000, bởi đây là hai tác phẩm đoạt nhiều giải thưởng văn học lớn và tái bản nhiều lần nhất của hai nhà văn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Nghiên cứu kết hợp đồng bộ phương pháp thi pháp học văn học, phương pháp so sánh đối chiếu và phương pháp thống kê - phân loại liên ngành. Việc ứng dụng phương pháp thống kê giúp định lượng hóa chính xác tần suất từ ngữ giáo dục và các biện pháp tu từ, khắc phục triệt để lối nhận định cảm tính. Đồng thời, việc phối hợp tri thức liên ngành Tâm lý học phát triển và Luân lý học là căn cứ khoa học xác đáng để cắt nghĩa các bài học giáo dục được cài cắm trong tác phẩm. Toàn bộ quy trình khảo sát và phân tích được tác giả hoàn thiện vào tháng 10 năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát văn bản đã đưa ra ba phát hiện quan trọng có giá trị thực chứng cao:

Thứ nhất, về sự tương đồng trong giáo dục tình cảm gia đình: Cả hai tác phẩm đều khẳng định gia đình là điểm tựa tinh thần vững chắc nhất với tỷ lệ bao phủ của các tình huống tương tác gia đình đạt trên 70% mạch truyện. Đặc biệt, khảo sát định lượng trong "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" ghi nhận cụm từ "bố nói" hoặc "bố tôi nói" xuất hiện với tần số 32 lần qua 19 thiên truyện (đạt tần suất trung bình 1,68 lần/thiên truyện), thể hiện vai trò đồng hành và dẫn dắt tuyệt đối của người cha đối với quá trình phát triển của đứa con. Trong khi đó, ở "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh", tình cảm gia đình và tình anh em ruột thịt chiếm hơn 65% dung lượng 81 câu chuyện, phản ánh sự hy sinh thầm lặng của cha mẹ và lòng vị tha sâu sắc giữa hai anh em Thiều và Tường.

Thứ hai, về nét khác biệt trong bài học cảm nhận cuộc sống: Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh tập trung tái hiện chân thực đời sống nông thôn với các xung đột tâm lý tuổi mới lớn; diễn biến tâm lý ăn năn, chuộc lỗi của nhân vật Thiều chiếm hơn 40% diễn biến cốt truyện chính, giúp người đọc nhận thức rõ về ranh giới giữa sự đố kỵ và lòng hướng thiện. Ngược lại, Nguyễn Ngọc Thuần xây dựng 19 thiên truyện thuần khiết, hướng trẻ em đến việc nhận diện cuộc sống qua 100% các giác quan (nhắm mắt ngửi hương hoa để gọi tên loài cây, lắng nghe bước chân đoán người), biến những điều bình dị thành các bài học triết lý nhân sinh.

Thứ ba, về nghệ thuật trần thuật và ngôn ngữ: Cả hai tác giả đều sử dụng 100% ngôi kể thứ nhất qua điểm nhìn của trẻ thơ (cậu bé Thiều và cậu bé Dũng 10 tuổi). Hệ thống khảo sát ngôn ngữ ghi nhận mỗi tác phẩm sở hữu trên 15 hình ảnh so sánh đặc trưng cho lối tư duy ngộ nghĩnh của trẻ nhỏ, đạt độ tương thích cao với tâm lý lứa tuổi thiếu niên từ 10 đến 14 tuổi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa tạo nên sự khác biệt phong cách bắt nguồn từ trải nghiệm sống và nền tảng nghề nghiệp của hai nhà văn. Nguyễn Nhật Ánh từng có 2 năm trực tiếp đứng trên bục giảng trường THCS Bình Tây (1984-1986), am hiểu sâu sắc tâm lý học trò nên văn phong của ông mang tính sư phạm rõ nét, dùng chính tình huống thực tế để uốn nắn hành vi của trẻ. Ngược lại, Nguyễn Ngọc Thuần tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật năm 2003, tư duy hình khối và màu sắc hội họa đã thấm đượm vào câu chữ, biến từng trang văn thành bức tranh tràn ngập hương sắc và ánh sáng nhân văn.

So sánh với các nghiên cứu trước đây như luận văn của Đỗ Thị Vân Anh (năm 2014) hay Tạ Thị Liên (năm 2014), nghiên cứu của Nguyễn Như Quỳnh đã tiến xa hơn khi lượng hóa các luận điểm thông qua hệ thống trực quan hóa dữ liệu. Các phát hiện nghiên cứu được trình bày chi tiết qua 3 sơ đồ phân tích (Sơ đồ 1 về biểu hiện tình cảm gia đình, Sơ đồ 2 về biểu hiện tình bạn, Sơ đồ 3 về nấc thang biến đổi tâm lý nhân vật Thiều) cùng 5 bảng thống kê từ ngữ và hình ảnh so sánh. Việc minh họa bằng bảng biểu và sơ đồ nhánh giúp người đọc hình dung trực quan cách các tác giả chuyển hóa cấu trúc tâm lý thành các bài học luân lý giàu sức thuyết phục.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị của công trình nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục và văn hóa, bốn giải pháp trọng tâm được khuyến nghị thực hiện như sau:

1. Đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn học thiếu nhi trong nhà trường: Giáo viên Ngữ văn cấp THCS cần triển khai phương pháp dạy học trải nghiệm đa giác quan khi giảng dạy văn bản "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" trong chương trình Ngữ văn 6 mới. Mục tiêu hướng tới là đạt 100% học sinh được tham gia các hoạt động đóng vai, vẽ tranh cảm xúc và mô phỏng giác quan, thực hiện đồng bộ ngay từ năm học 2021-2022 và duy trì định kỳ hàng năm.
2. Thiết lập không gian văn hóa đọc định hướng nhân cách học đường: Ban giám hiệu các trường phổ thông phối hợp chặt chẽ với Thư viện và Đoàn Đội tổ chức các tuần lễ văn học thiếu nhi, trọng tâm là các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần. Chỉ tiêu đặt ra là gia tăng tỷ lệ học sinh đọc sách văn học thiếu nhi trong nước lên mức trên 70%, tổ chức tối thiểu 02 buổi tọa đàm chuyên đề mỗi học kỳ trong khung thời gian 2022-2024.
3. Khuyến khích sáng tác và đa dạng hóa chính sách xuất bản sách cho trẻ em: Hội đồng Văn học Thiếu nhi thuộc Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp cùng Nhà xuất bản Trẻ và Nhà xuất bản Kim Đồng đầu tư các trại sáng tác trẻ. Mục tiêu chiến lược là gia tăng từ 25% đến 30% số lượng đầu sách thiếu nhi có chất lượng nghệ thuật cao, loại bỏ tính giáo huấn áp đặt, thực hiện trong lộ trình 2023-2026.
4. Nâng cao năng lực thấu hiểu ngôn ngữ trẻ thơ cho các bậc phụ huynh: Hội Phụ huynh học sinh phối hợp với các chuyên gia tâm lý học đường tổ chức các chuyên đề về phương pháp giáo dục gia đình từ bài học của hai tác phẩm. Phấn đấu đạt trên 85% phụ huynh tham gia áp dụng phương pháp lắng nghe, trò chuyện kiên nhẫn thay vì sử dụng đòn roi, triển khai xuyên suốt giai đoạn 2022-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chuyên biệt:

1. Giáo viên Ngữ văn bậc THCS: Nắm vững cấu trúc thi pháp, hệ thống nhân vật và thông điệp giáo dục của tác phẩm để xây dựng kế hoạch bài dạy sáng tạo cho chương trình Ngữ văn 6 mới thuộc bộ sách Chân trời sáng tạo.
2. Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Văn học và Sư phạm Ngữ văn: Tiếp cận mô hình nghiên cứu so sánh đối chiếu chuẩn mực, khai thác hệ thống 5 bảng số liệu và 3 sơ đồ cấu trúc tâm lý làm tư liệu tham khảo phương pháp luận cho các khóa luận và luận văn sau đại học.
3. Các nhà văn trẻ và biên tập viên sách thiếu nhi: Tham khảo kỹ thuật kể chuyện từ ngôi thứ nhất, nghệ thuật xây dựng điểm nhìn trẻ thơ tự nhiên và cách chuyển hóa bài học đạo đức vào cốt truyện mà không tạo cảm giác gượng gạo.
4. Phụ huynh học sinh và các nhà giáo dục gia đình: Thấu hiểu sâu sắc thế giới cảm xúc của trẻ em từ 10 đến 15 tuổi, tiếp thu nghệ thuật đồng hành cùng con cái thông qua hình mẫu các ông bố, bà mẹ mẫu mực trong trang văn.

Câu hỏi thường gặp

Điểm tương đồng cốt lõi trong thông điệp giáo dục của hai tác phẩm là gì? Cả hai tác giả đều lấy tình yêu thương gia đình và sự chân thành của tình bạn làm nền tảng nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần không răn dạy khô cứng mà để nhân vật tự trải nghiệm qua 81 mẩu chuyện đời thường hoặc 19 bài học giác quan, giúp các em tự đúc kết bài học nhân ái, vị tha và trung thực.

Ý nghĩa của việc cụm từ "bố nói" xuất hiện 32 lần trong "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" là gì? Tần số 32 lần xuất hiện trong 19 thiên truyện khẳng định vai trò trụ cột tinh thần của người cha đối với cậu bé Dũng 10 tuổi. Đây là hình mẫu giáo dục lý tưởng nơi người lớn sẵn sàng kiên nhẫn làm bạn, lắng nghe và giải thích cho con trẻ những bí mật cuộc sống bằng sự dịu dàng và lòng bao dung sâu sắc.

Sự khác biệt về không gian nghệ thuật giữa hai tác phẩm phản ánh điều gì? "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh" mở ra không gian làng quê miền Trung nghèo khó với thiên tai lũ lụt và gánh nặng mưu sinh, trong khi "Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ" kiến tạo không gian khu vườn cổ tích ngập tràn hương sắc. Sự đối lập này phản ánh hai lăng kính sáng tạo: một bên bám sát hiện thực xã hội, một bên chưng cất mỹ cảm thẩm mỹ thuần khiết.

Luận văn đóng góp giá trị thực tiễn gì cho chương trình giáo dục phổ thông hiện hành? Luận văn cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ đổi mới dạy học môn Ngữ văn 6 khi tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần được đưa vào giảng dạy chính thức từ năm 2021. Hệ thống sơ đồ và bảng ngữ liệu giúp giáo viên thiết kế các câu hỏi đọc hiểu sâu sắc, tích hợp giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh.

Hiệu quả thẩm mỹ của việc sử dụng ngôi kể thứ nhất trong hai tác phẩm là gì? Ngôi kể thứ nhất xưng "tôi" cho phép nhà văn hóa thân trọn vẹn vào thế giới nội tâm của nhân vật Thiều và Dũng. Lăng kính trẻ thơ giúp thanh lọc hiện thực, biến những sai lầm bồng bột hay những rung động cảm xúc thành lời bộc bạch chân thành, dễ dàng chạm đến trái tim của cả độc giả nhỏ tuổi lẫn người trưởng thành.

Kết luận

• Luận văn khẳng định tài năng và vị thế vững chắc của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam sau năm 1975.
• Nghiên cứu chứng minh sự kết hợp hài hòa giữa chức năng thẩm mỹ và giá trị giáo dục đạo đức qua 81 mẩu chuyện của Thiều và 19 thiên truyện của Dũng.
• Làm sáng tỏ hai khuynh hướng thi pháp độc đáo: chủ nghĩa hiện thực tâm lý tuổi mới lớn đối sánh với chủ nghĩa trữ tình tri giác giàu chất thơ.
• Cung cấp nguồn học liệu định lượng quý giá gồm 5 bảng thống kê và 3 sơ đồ cấu trúc tâm lý phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy Ngữ văn THCS.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện kết nối gia đình, nhà trường và xã hội nhằm nâng cao văn hóa đọc và bồi dưỡng nhân cách cho thế hệ trẻ.

Đóng góp lớn nhất của luận văn thạc sĩ năm 2021 do tác giả Nguyễn Như Quỳnh thực hiện là thiết lập một mô hình nghiên cứu đối sánh văn học thiếu nhi mang tính liên ngành sâu sắc. Trong giai đoạn từ năm 2022 đến năm 2025, các kết quả nghiên cứu này cần tiếp tục được ứng dụng vào biên soạn tài liệu giảng dạy và chuyển giao phương pháp sư phạm. Các thầy cô giáo, sinh viên và quý độc giả quan tâm hãy chủ động tham khảo toàn văn công trình để làm giàu thêm phương pháp tiếp cận văn học thiếu nhi đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục đề tài gồm 3 chƣơng, cụ thể là: Chƣơng 1: Hành trình sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh và Nguyễn Ngọc Thuần trong Văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại. Chƣơng 2: Tác phẩm “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh, “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần - Tƣơng đồng và khác biệt trong nội dung. Chƣơng 3: Tác phẩm “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của Nguyễn Nhật Ánh, “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần - Tƣơng đồng và khác biệt trong một số phƣơng diện nghệ thuật. 12 NỘI DUNG Chƣơng 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH VÀ NGUYỄN NGỌC THUẦN TRONG VĂN HỌC THIẾU NHI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.

Văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại 1. Một số vấn đề liên quan đến Văn học thiếu nhi Về khái niệm, văn học thiếu nhi từ lâu đã là một bộ phận của văn học dân tộc với vị trí quan trọng. Từ góc độ đối tƣợng tiếp nhận, Marshall R. Margaret viết: “Một số người cho rằng văn học thiếu nhi là nhịp cầu nối từ độ tuổi sơ sinh tới 18 tuổi.

Tuy nhiên, như tôi biết, không học sinh trung học hay phổ thông nào cho rằng mình là trẻ em. Vì vậy, tôi định nghĩa văn học cho lứa tuổi 13 đến 18 tuổi là văn học thanh niên và văn học cho tuổi từ sơ sinh đến 13 tuổi là văn học thiếu nhi. Các trường tiểu học truyền thống nhận trẻ từ 6 tuổi và những đứa trẻ này tới 12 hoặc 13 tuổi sẽ hoàn thành cấp tiểu học” [31; 2]. Cùng chung ý kiến với Marshall R.

Margaret, trong “Sách của trẻ em trong bàn tay trẻ: Dẫn nhập về văn học của trẻ”, các tác giả Temple, Martinez, Yokota và Naylor nhận định rằng: “văn học thiếu nhi là tập hợp những cuốn sách đọc cho trẻ em và được đọc bởi trẻ em… từ sơ sinh tới 15 tuổi” [41; 6]. Tuy nhiên, trong thực tế xác định đối tƣợng của một tác phẩm văn học là rất khó khăn. Vì vậy, định nghĩa này của bà chƣa thực sự khái quát và làm rõ đƣợc khái niệm văn học thiếu nhi. Các tác giả của “Từ điển thuật ngữ văn học” định nghĩa “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi.

Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường cho người lớn đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [14; 412]. Định nghĩa đã mở rộng giới hạn những tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi dựa trên phạm vi đọc của các em. Theo “Bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam”, khái niệm văn học thiếu nhi đƣợc hiểu là: 13 “Những tác phẩm văn học được mọi nhà văn sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi và nhiều khi, cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, hay một đồ vật, một cái cây.

Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em, mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi". "Những tác phẩm được thiếu nhi thích thú tìm đọc. Bởi vì các em đã tìm thấy ở trong đó cách nghĩ, cách cảm cùng những hành động gần gũi với cách nghĩ, cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên, khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích. trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình" [42; 68].

Qua khảo sát một số khái niệm trên, có thể hiểu văn học thiếu nhi là các sáng tác dành cho thiếu nhi với mục đích giáo dục, nuôi dƣỡng tâm hồn, hình thành và hoàn thiện nhân cách ở các em. Chủ thể sáng tác của văn học thiếu nhi không chỉ là trẻ em mà là mọi tác giả ở mọi lứa tuổi. Về giá trị của văn học thiếu nhi, trong “Giáo trình văn học 2”, tác giả Bùi Thanh Truyền nhận định: “Văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi hoặc được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, với tất cả những xúc cảm, tình cảm mãnh liệt, tinh tế, ngây thơ, hồn nhiên, được các em thích thú, say mê và có nội dung hướng đến việc giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện tính cách của các em thuộc những lứa tuổi khác nhau” [49; 4]. Tác giả đã chỉ ra hai khía cạnh của văn học thiếu nhi là: thẩm mĩ và giáo dục.

Một sáng tác văn học thiếu nhi, theo ông, phải là sáng tác bằng cái nhìn trẻ thơ và phải hƣớng tới việc giáo dục nhân cách trẻ. Về đối tượng tiếp nhận của văn học thiếu nhi, từ các định nghĩa trên, các tác giả chỉ ra, văn học thiếu nhi có đối tƣợng tiếp nhận là trẻ em - đối tƣợng đặc thù với những đặc điểm riêng về tâm sinh lí lứa tuổi. Bởi vậy, văn học thiếu nhi phải là sáng tác phù hợp với tâm lí lứa tuổi khác nhau của trẻ em, đƣợc nhìn bằng “đôi mắt trẻ thơ”. Văn học thiếu nhi phải lấy trẻ em làm trung tâm.

Trên 14 thực tế, trẻ em đến với văn học là tự nguyện, xuất phát từ niềm yêu thích, hứng thú của các em với tác phẩm. Vì vậy muốn các em tiếp nhận, tác giả phải nắm bắt và hiểu tâm lí trẻ. Mỗi tác giả khi viết cho thiếu nhi là một lần trở lại tuổi thơ, dùng chính đôi mắt trẻ thơ để mở ra cánh cửa thần tiên, mộng mơ. Về chức năng của văn học thiếu nhi, một sáng tác cho thiếu nhi sẽ không đƣợc công nhận là tác phẩm văn học thiếu nhi nếu không thể hiện đƣợc tính giáo dục.

Bởi văn học thiếu nhi có vai trò giáo dục thế giới quan, hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách cho trẻ một cách toàn diện về cả đạo đức và tình cảm. Tô Hoài là ngƣời có nhiều sáng tác dành cho thiếu nhi đã khẳng định: “Chức năng giáo dục ở mỗi sáng tác cho các em là quan trọng bậc nhất, không thể bàn cãi” [71]. Cũng theo ông, “nội dung một tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi bao giờ cũng quán triệt vấn đề xây dựng đức tính con người. Nói thì thừa, cần nhắc lại và thật giản dị, một tác phẩm chân chính có giá trị đối với tuổi thơ là một tác phẩm tham dự mạnh mẽ vào sự nghiệp nên người của bạn đọc ấy” [71].

Từ đây có thể khẳng định giáo dục là tính chất tất yếu của văn học thiếu nhi. Trẻ em thƣờng thích nghe kể chuyện. Nhƣng với trẻ, thích nhất vẫn là “tự kể” những câu chuyện về chính mình, về bè bạn hoặc “đƣợc nghe kể” những câu chuyện liên quan đến lứa tuổi của mình. Trẻ em có một thế giới riêng mà ngƣời lớn không phải ai cũng biết và hiểu đƣợc.

Viết truyện cho trẻ vì vậy không đơn giản. Nhà văn nếu không giữ tâm hồn trong trẻo, không nhìn cuộc sống bằng “đôi mắt xanh non”, không hoá thân thành trẻ nhỏ chắc chắn không thể thành ngƣời kể chuyện của thiếu nhi. Trẻ em nhìn thế giới với đôi mắt “thanh lọc”, mọi sự vật đều trở nên đơn giản, đáng yêu, ngộ nghĩnh trong mắt trẻ. Vì vậy muốn viết cho trẻ em, cần phải học đƣợc sự ngây thơ, đôi khi là ngốc nghếch của trẻ, đƣa thế giới về với giản đơn, nơi mọi đồ vật, con vật đều có suy nghĩ, nơi những chuyến đi đều là những cuộc phiêu lƣu kì thú,… Qua khảo sát và phân tích, ta thấy trong nền văn học Việt Nam có một bộ phận sáng tác văn học dành riêng cho thiếu nhi.

Đến nay, bộ phận văn học này đang không ngừng phát triển và hoàn thiện. Sự hình thành và phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam Đầu thế kỉ XX đến năm 1945 là giai đoạn manh nha của văn học thiếu nhi Việt Nam. Lúc này, sáng tác cho các em bắt đầu xuất hiện nhƣng chƣa nhận đƣợc sự quan tâm từ độc giả. Đến những năm 30 của thế kỉ XX, văn học thiếu nhi trở nên phong phú hơn.

Có thể kể đến một số tác giả, tác phẩm nhƣ: Nam Cao với truyện ngắn “Bảy bông lúa lép”, “Ba người bạn”, “Bạn học quét nhà”; Tú Mỡ với truyện thơ “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn”; Tô Hoài với truyện đồng thoại “Đám cưới chuột”, “Võ sĩ Bọ Ngựa”, “Dế Mèn phiêu lưu kí”,… Tuy nhiên, các tác phẩm này mới chỉ xuất hiện đơn lẻ chƣa thực sự tạo nên phong trào. Từ sau cách mạng tháng Tám 1945, văn học thiếu nhi đã có bƣớc chuyển mình và thực sự xuất hiện với tƣ cách là một bộ phận của văn học Việt Nam. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1954, đánh dấu những thành tựu đầu tiên của văn học thiếu nhi nƣớc nhà. Bên cạnh những nhiệm vụ lớn của đất nƣớc, Đảng, Nhà nƣớc và Bác Hồ dành sự quan tâm đặc biệt cho mảng văn học thiếu nhi.

Sự ra đời của các tờ báo dành cho thiếu nhi nhƣ: Thiếu sinh, Thiếu niên, Tuổi trẻ, Xung phong, Măng non và các nhà sách Kim Đồng, Hoa kháng chiến càng khẳng định tầm quan trọng của văn học thiếu nhi lúc bấy giờ. Nội dung sáng tác giai đoạn này chủ yếu là nêu gƣơng thiếu nhi dũng cảm trong kháng chiến và tố cáo tội ác chiến tranh. Các tác phẩm tiêu biểu có thể kể đến: “Khen tặng hai cháu liên lạc trong bộ đội chiến khu II”, “Chiến sĩ canô”, “Dưới chân cầu Mây”, “Phác Kim Tố”,… Giai đoạn từ năm 1955 đến năm 1974, sau kháng chiến chống Pháp, vấn đề sáng tác tác phẩm giá trị cho thiếu nhi đƣợc quan tâm. Văn học thiếu nhi phát triển khá toàn diện và phong phú trong gian đoạn này.

Đội ngũ nhà văn đƣợc bổ sung thêm và cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị ở nhiều đề tài khác nhau nhƣ: “Đất rừng phương Nam” (Đoàn Giỏi); “Lá cờ thêu sáu chữ vàng” (Nguyễn Huy Tƣởng), “Sóng gió Bạch Đằng” (An Cƣơng); “Nơi xa” (Văn Linh), “Đàn chim gáy” (Tô Hoài), “Ngày đầu tiên của cu Tí” (Bùi Hiển); “Bê 16 và sáo” (Phạm Hổ), “Chú đất nung” (Nguyễn Kiên), “Cái Tết của Mèo con” (Nguyễn Đình Thi),… Bên cạnh đó, xuất hiện đội ngũ nhà thơ hùng hậu tiêu biểu nhƣ: Vũ Ngọc Bình, Huy Cận, Tế Hanh, Nhƣợc Thủy,… Sang đến những năm kháng chiến chống Mĩ ác liệt, đề tài chiến tranh tiếp tục đƣợc quan tâm.