Truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang

Luận văn thạc sĩ: Truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang - Đỗ Thị Thanh Hương (ĐH Sư phạm Thái Nguyên)

• Tác giả: Đỗ Thị Thanh Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Ngô Thị Thanh Quý
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan đề tài truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang

Dân tộc Tày tại Tuyên Quang sở hữu kho tàng văn học dân gian phong phú. Người Tày chiếm tỷ lệ dân số đông đảo thứ hai tại tỉnh miền núi này. Địa bàn cư trú lâu đời tạo điều kiện lưu truyền nhiều câu chuyện cổ tích độc đáo. Đề tài luận văn thạc sĩ nghiên cứu truyện cổ tích người Tày xuất phát từ yêu cầu bảo tồn di sản. Công trình tập trung nhận diện diện mạo và cấu trúc thể loại truyện cổ tích Tày. Tác giả tiến hành hệ thống hóa các tư liệu đã xuất bản kết hợp khảo sát thực địa. Kho tàng truyện kể phản ánh bức tranh sinh động về đời sống lao động của đồng bào. Những câu chuyện lý giải nguồn gốc tự nhiên, lịch sử địa danh và quan hệ xã hội. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học sâu sắc đối với ngành Văn học Việt Nam. Tác phẩm xác định rõ giá trị thẩm mỹ, đạo đức và triết lý sống của người Tày. Đây là nguồn tư liệu tin cậy cho công tác nghiên cứu văn hóa vùng cao. Đồng thời, công trình khẳng định vai trò gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

1.1. Bối cảnh địa văn hóa của đồng bào Tày ở Tuyên Quang

Tuyên Quang nằm ở trung tâm vùng núi phía Bắc. Vị trí địa lý tiếp giáp nhiều tỉnh miền núi tạo nên sự giao thoa văn hóa đa dạng. Người Tày cư trú tập trung tại các thung lũng ven sông Lô, sông Gâm. Họ phát triển nền văn minh nông nghiệp lúa nước truyền thống từ xa xưa. Môi trường rừng núi bao bọc hun đúc tâm hồn mộc mạc và gắn bó tự nhiên. Đồng bào duy trì các bản làng trù phú với nếp nhà sàn đặc trưng. Địa hình lòng chảo và sông suối hình thành các truyền thuyết, cổ tích kỳ bí. Không gian sinh tồn quy định sâu sắc nếp nghĩ cùng phương thức diễn xướng dân gian. Đây là cái nôi nuôi dưỡng những câu chuyện dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ.

1.2. Diện mạo và phân loại kho tàng truyện cổ dân gian

Truyện cổ tích Tày Tuyên Quang thể hiện hệ thống đề tài phong phú. Diện mạo truyện phân chia theo các nhóm chính gồm cổ tích loài vật, thần kỳ và sinh hoạt. Cổ tích thần kỳ chiếm vị trí trung tâm với sự xuất hiện của thần tiên, bụt, vật thiêng. Các nhân vật mồ côi, người nghèo khổ thường nhận sự trợ giúp siêu nhiên. Truyện sinh hoạt tập trung phê phán thói hư tật xấu và ngợi ca trí thông minh của người bình dân. Truyện loài vật giải thích đặc điểm tự nhiên cùng tập tính sinh vật. Mỗi nhóm truyện phản ánh rõ nét tư duy duy vật chất phác và ước mơ công bằng xã hội. Hệ thống văn bản truyện cổ được ghi chép cẩn trọng qua các công trình điền dã chuyên sâu.

II. Phân tích giá trị truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang

Truyện cổ tích của người Tày tại Tuyên Quang chứa đựng chiều sâu tư tưởng và giá trị nhân bản. Tác phẩm dân gian phản ánh sinh động cuộc đấu tranh sinh tồn trước thiên tai khắc nghiệt. Các câu chuyện thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên và cải tạo môi trường sống. Người Tày gửi gắm quan niệm đạo đức về lòng nhân ái, sự trung thực và lòng dũng cảm. Kẻ ác luôn bị trừng phạt đích đáng, người thiện lương nhận lấy hạnh phúc vẹn tròn. Bên cạnh nội dung nhân văn, truyện cổ tích đối diện thách thức mai một nghiêm trọng. Lối sống hiện đại làm suy giảm không gian diễn xướng và thói quen kể chuyện truyền thống. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến tiếng mẹ đẻ và truyện cổ tích dân gian bản địa. Nhiều nghệ nhân am hiểu văn hóa cổ truyền đã cao tuổi hoặc qua đời. Việc ghi chép, sưu tầm trước đây còn tản mạn và thiếu tính hệ thống toàn diện. Sự biến đổi kinh tế xã hội khiến nhiều phong tục tập quán bị thay đổi hoặc lãng quên. Phân tích các tầng giá trị trong truyện giúp nhận diện rõ thực trạng bảo tồn văn hóa. Từ đó, giới nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học để phục dựng các giá trị đang dần biến mất.

2.1. Phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người và tự nhiên

Truyện cổ tích Tày phản ánh sinh động mối giao hòa giữa con người và thiên nhiên rừng núi. Các câu chuyện giải thích nguồn gốc núi non, đèo dốc và sông suối địa phương. Truyện Sự tích đèo Ái Au khắc họa bức tranh địa hình hiểm trở và tình yêu thủy chung. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên thể hiện qua tục thờ thần Mưa, thần Sông và thần Suối. Nghi thức ném răng bừa cùng hoa chuối rừng xuống vực sâu biểu thị lòng tôn kính thiên nhiên. Người dân canh tác dựa trên các quy luật thời tiết qua câu ngạn ngữ Thìn khấu, dậu phái. Tự nhiên vừa là môi trường chở che, vừa là nguồn mạch nuôi sống các thế hệ người Tày. Mối quan hệ tương hỗ này tạo nên thế ứng xử văn hóa văn minh, bền vững.

2.2. Lưu giữ phong tục tập quán cùng tri thức bản địa đặc sắc

Văn hóa đời sống của đồng bào Tày in đậm trong từng chi tiết cốt truyện cổ tích. Hình ảnh nếp nhà sàn truyền thống xuất hiện phổ biến trong không gian sinh hoạt của nhân vật. Tục ăn trầu, nhuộm răng và hát ống ven suối được tái hiện chân thực. Các lễ hội dân gian gắn liền với nguồn gốc truyện cổ, tiêu biểu như Lễ hội Động Tiên ở Hàm Yên. Lễ hội diễn ra vào ngày mùng chín tháng Giêng gắn với truyền thuyết nàng tiên thứ Bảy. Truyện còn phản ánh quy chuẩn ứng xử gia đình, dòng họ và tinh thần đoàn kết cộng đồng bản làng. Những tri thức canh tác lúa nước cùng kỹ nghệ dệt vải bông được đúc kết tinh tế. Kho tàng truyện kể lưu giữ kho tư liệu quý giá về phong tục cổ truyền Tuyên Quang.

III. Phương pháp nghiên cứu truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang

Để tiếp cận trọn vẹn văn học dân gian Tày, tác giả luận văn áp dụng hệ thống phương pháp khoa học đa ngành. Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa lý luận văn học và các công cụ văn hóa học hiện đại. Quá trình triển khai chú trọng tính khách quan, nguồn tư liệu chuẩn xác và độ tin cậy cao. Phương pháp thống kê, phân loại giúp sắp xếp toàn bộ truyện cổ tích theo các nhóm chủ đề cụ thể. Thao tác so sánh, đối chiếu làm nổi bật nét tương đồng và khác biệt giữa truyện Tày với truyện các dân tộc anh em. Tác giả đối sánh truyện cổ Tày Tuyên Quang với truyện của người Kinh, người Nùng, người Dao cùng địa bàn cư trú. Đặc biệt, nghiên cứu phối hợp phương pháp liên ngành giữa folklore học, dân tộc học và địa văn hóa học. Cách tiếp cận này giúp lý giải sâu sắc mối liên kết giữa văn bản truyện và môi trường sinh thái nhân văn. Phương pháp phân tích thi pháp làm sáng tỏ kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật và ngôn ngữ trần thuật. Toàn bộ quy trình phương pháp luận tạo nền tảng vững chắc cho kết quả nghiên cứu.

3.1. Phương pháp liên ngành văn học và văn hóa học dân gian

Phương pháp liên ngành giữ vai trò then chốt trong quá trình giải mã tác phẩm dân gian. Tác giả kết hợp kiến thức văn học với dân tộc học, văn hóa học và xã hội học. Việc đặt truyện cổ tích vào bối cảnh văn hóa tộc người giúp nhìn nhận đúng bản chất hiện tượng. Cách tiếp cận này làm rõ quan niệm nhân sinh, tín ngưỡng và phong tục của người Tày. Các biểu tượng nghệ thuật được soi chiếu dưới góc nhìn lịch sử và điều kiện tự nhiên miền núi. Nhờ đó, bài viết tránh được sự quy diễn chủ quan, khô cứng thuần túy câu chữ. Văn bản truyện cổ trở thành chứng tích văn hóa sống động của cộng đồng cư dân bản địa. Công trình mở ra hướng nghiên cứu văn học dân gian sâu sắc và đa chiều.

3.2. Phương pháp điền dã sưu tầm và khảo sát thực địa địa phương

Công tác điền dã thực địa đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập tư liệu nguyên bản. Quá trình sưu tầm được thực hiện trực tiếp tại các huyện Chiêm Hóa, Na Hang, Lâm Bình, Hàm Yên. Người nghiên cứu gặp gỡ các nghệ nhân dân gian, người cao tuổi am hiểu truyện cổ. Hoạt động ghi âm, phỏng vấn sâu và ghi chép tại chỗ đảm bảo tính chân thực của câu chuyện kể. Việc khảo sát thực tế giúp đối chiếu cốt truyện với các địa danh, di tích gắn liền ngoài đời sống. Tư liệu điền dã bổ khuyết cho các nguồn văn bản lưu trữ sẵn có trong thư viện. Nguồn dữ liệu thực địa dồi dào tăng sức thuyết phục cho đề tài. Phương pháp này góp phần cứu vãn các dị bản truyện đang đứng trước nguy cơ mai một.

IV. Giá trị ứng dụng từ truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang

Luận văn thạc sĩ hoàn thành mục tiêu nghiên cứu và mang lại giá trị thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu khẳng định vị thế bền vững của truyện cổ Tày trong văn học dân gian Việt Nam. Tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn mở ra nhiều giải pháp ứng dụng thiết thực. Việc bảo tồn kho tàng truyện cổ cần sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và các nhà trường. Kết quả của đề tài cung cấp nguồn ngữ liệu chuẩn mực phục vụ biên soạn giáo trình ngữ văn địa phương. Học sinh vùng cao có cơ hội hiểu sâu về cội nguồn văn hóa quê hương qua từng trang sách. Đây là giải pháp hiệu quả nhằm bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc và tình yêu văn học dân gian. Mặt khác, các tích truyện cổ là nguồn tài nguyên văn hóa giàu tiềm năng để phát triển du lịch. Địa phương có thể xây dựng các tour du lịch trải nghiệm gắn liền với truyền thuyết di tích Na Hang, Lâm Bình. Việc sân khấu hóa truyện cổ tại các lễ hội truyền thống tạo sức hút mạnh mẽ cho du khách thập phương. Công trình đóng góp tích cực vào chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa bền vững của tỉnh Tuyên Quang.

4.1. Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong đời sống hiện đại

Công tác bảo tồn truyện cổ tích đòi hỏi những biện pháp chủ động và đồng bộ. Số hóa tư liệu là giải pháp cấp bách nhằm lưu giữ văn bản và bản ghi âm giọng kể của nghệ nhân. Ngành văn hóa cần lập danh mục di sản truyện cổ để bảo vệ lâu dài. Các cuộc thi kể chuyện dân gian tại địa phương khuyến khích người dân duy trì tiếng nói dân tộc. Không gian sinh hoạt cộng đồng tại nhà văn hóa thôn bản là nơi lý tưởng để tái hiện truyện cổ. Nghệ nhân cao tuổi cần được vinh danh và hưởng các chính sách hỗ trợ kịp thời để truyền dạy nghề kể chuyện. Sự chung tay của cộng đồng giúp mạch nguồn văn hóa Tày luôn trường tồn.

4.2. Khai thác tư liệu văn học phục vụ giáo dục và phát triển du lịch

Tư liệu truyện cổ tích Tày mang lại giá trị ứng dụng cao cho ngành giáo dục và du lịch Tuyên Quang. Các trường học đưa truyện dân gian vào chương trình giảng dạy trải nghiệm sáng tạo. Hoạt động này giúp học sinh bồi đắp vốn hiểu biết về lịch sử và văn hóa quê hương. Đối với du lịch, các câu chuyện cổ tích là chất liệu quý để xây dựng sản phẩm văn hóa độc đáo. Tuyến du lịch sinh thái Na Hang, Lâm Bình trở nên hấp dẫn hơn nhờ gắn với truyền thuyết danh thắng. Hướng dẫn viên sử dụng truyện cổ để giới thiệu phong tục ăn trầu, hát Then, nhà sàn với du khách. Sự kết hợp giữa văn học và du lịch tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kho tàng truyện cổ dân gian các dân tộc thiểu số tại Việt Nam là di sản văn hóa tinh thần vô giá, phản ánh thế giới quan và tâm hồn của đồng bào miền núi. Tại tỉnh Tuyên Quang, địa bàn cư trú lâu đời của 22 dân tộc anh em với diện tích tự nhiên 5.868 km2, đồng bào dân tộc Tày chiếm vị trí đặc biệt quan trọng. Theo số liệu thống kê dân số, người Tày tại Tuyên Quang có 185.464 người, chiếm 25,6% dân số toàn tỉnh và tương đương 11,4% tổng số người Tày trên toàn quốc. Sống tập trung chủ yếu tại các huyện Chiêm Hóa, Na Hang, Lâm Bình, người Tày đã sáng tạo và lưu truyền một hệ thống truyện kể dân gian đồ sộ, phong phú bậc nhất khu vực miền núi phía Bắc.

Trước tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa và hội nhập văn hóa, nhiều giá trị truyện cổ truyền miệng của đồng bào Tày đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng khi số lượng nghệ nhân cao tuổi ngày càng giảm sút. Bên cạnh đó, việc thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn tư liệu văn học địa phương chuẩn xác, có tính hệ thống cao để đưa vào giảng dạy bắt buộc tại 100% các trường phổ thông trên địa bàn tỉnh.

Xuất phát từ thực tiễn trên, công trình nghiên cứu chuyên sâu về truyện cổ tích dân tộc Tày tại Tuyên Quang được thực hiện nhằm mục tiêu thống kê, phân loại khoa học và giải mã toàn diện các giá trị nội dung, thi pháp nghệ thuật của di sản này. Phạm vi nghiên cứu bao quát 34 truyện cổ tích Tày tiêu biểu được sưu tầm từ các huyện vùng cao, đối sánh trực tiếp với 103 truyện cổ tích các dân tộc Tuyên Quang. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người mà còn thiết lập hệ thống ngữ liệu chuẩn mực, phục vụ trực tiếp cho việc biên soạn tài liệu giáo dục địa phương lớp 6 và lớp 10, đồng thời thúc đẩy phát triển du lịch di sản bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học tự sự dân gian kết hợp nhân loại học văn hóa để giải mã cấu trúc tác phẩm văn học truyền miệng. Luận văn lấy quan điểm về thể loại tự sự dân gian của các nhà nghiên cứu đầu ngành làm điểm tựa lý luận, xác định truyện cổ tích là những sáng tác tự sự dân gian hư cấu có chủ tâm, phản ánh xung đột xã hội và ước mơ công lý của nhân dân lao động qua phương thức kỳ ảo hóa.

Ba khái niệm học thuật then chốt được triển khai xuyên suốt gồm: thế giới nghệ thuật hư cấu, nhân vật lý tưởng và không gian - thời gian nghệ thuật. Trong đó, hệ thống nhân vật lý tưởng được phân tích dựa trên sự đối lập giữa hai tuyến nhân vật thiện và ác, đóng vai trò phương tiện chuyển tải quan niệm đạo đức truyền thống. Đặc biệt, nghiên cứu kế thừa quan điểm phân loại truyện kể dân gian của Đỗ Bình Trị và Chu Xuân Diên, đồng thời tiếp thu cách phân loại truyện cổ địa danh của Trần Thị An để xây dựng khung phân loại 4 tiểu loại phù hợp với đặc thù văn hóa tộc người Tày: cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt, cổ tích loài vật và cổ tích địa danh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát trên cỡ mẫu gồm 34 tác phẩm truyện cổ tích dân tộc Tày, được tuyển chọn từ tổng thể 103 truyện dân gian trong cuốn Tuyển tập truyện cổ tích Tuyên Quang do Trường Đại học Tân Trào xuất bản năm 2016, kết hợp đối sánh 30 truyện trong tập Truyện cổ Nà Hang xuất bản năm 2007. Phương pháp chọn mẫu chủ đích được áp dụng nhằm thu thập những văn bản mang đậm dấu ấn phong tục, tín ngưỡng và địa hình của người Tày tại 3 khu vực trọng điểm: Na Hang, Chiêm Hóa và Lâm Bình.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thi pháp học liên ngành kết hợp với thống kê định lượng và điền dã dân tộc học bắt nguồn từ tính nguyên hợp của văn học dân gian. Nếu chỉ phân tích văn bản học đơn thuần sẽ dễ bỏ sót mối liên hệ mật thiết giữa tác phẩm với môi trường diễn xướng bản địa. Do đó, tác giả đã tiến hành phương pháp điền dã thực địa trong 12 tháng tại các xã vùng cao, phỏng vấn sâu 15 già làng, nghệ nhân dân gian và các nhà nghiên cứu văn hóa địa phương để kiểm chứng độ xác thực của các văn bản sưu tầm. Việc kết hợp phương pháp so sánh loại hình giúp chỉ ra sự giao thoa văn hóa giữa truyện cổ tích Tày với truyện kể của người Kinh và các dân tộc lân cận như Dao, Cao Lan.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình thống kê định lượng và phân tích tác phẩm, luận văn đưa ra 4 phát hiện mang tính đột phá về diện mạo truyện cổ tích Tày Tuyên Quang:

Thứ nhất, truyện cổ tích địa danh chiếm tỷ lệ áp đảo với 17/34 tác phẩm, tương đương 50,0% tổng số truyện cổ tích người Tày được khảo sát. Tỷ lệ này cao vượt trội so với cấu trúc truyện cổ tích người Kinh, chứng minh phương thức tư duy gắn kết máu thịt giữa cộng đồng người Tày với môi trường tự nhiên vùng cao qua các tác phẩm tiêu biểu như Sự tích núi Pác Tạ, Sự tích Ao Trời, Sự tích thác Mưa Rơi.

Thứ hai, nhóm truyện cổ tích thần kỳ chiếm 29,4% với 10/34 tác phẩm, phản ánh sâu sắc khát vọng công bằng xã hội thông qua các nhân vật mồ côi, người đội lốt và người nghèo khổ được lực lượng siêu nhiên phù trợ. Nhóm truyện cổ tích loài vật chiếm 11,8% với 4/34 tác phẩm, chiếm tới 30,8% trong tổng số 13 truyện loài vật của toàn tỉnh Tuyên Quang. Tiểu loại cổ tích sinh hoạt chiếm 8,8% với 3/34 truyện, tập trung phê phán thói tham lam, lười biếng và đề cao trí thông minh thực tế.

Thứ ba, 100% tác phẩm khảo sát đều lưu giữ đậm nét các phong tục, tập quán cổ truyền của cư dân nông nghiệp lúa nước thung lũng. Các chi tiết nghệ thuật về nếp nhà sàn truyền thống, hội Lồng Tông, tục ăn trầu, canh giữ thi hài cha mẹ trong Sự tích bàn chân người, cùng câu tục ngữ chỉ dẫn thời vụ "Thìn khấu, dậu phái" khẳng định vai trò lưu giữ trầm tích văn hóa lâu đời của thể loại này.

Thứ tư, nguyên lý đạo đức nhân sinh "ở hiền gặp lành - ác giả ác báo" chi phối 94,1% cốt truyện (32/34 tác phẩm). Dù nhân vật phải trải qua nhiều thử thách nghiệt ngã, kết cục công bằng luôn được xác lập, thể hiện tinh thần lạc quan và niềm tin sắt đá của người lao động vào sự chiến thắng của cái thiện.

Thảo luận kết quả

Cơ cấu thể loại trong truyện cổ tích Tày Tuyên Quang có sự phân hóa rõ rệt, có thể được biểu đạt trực quan thông qua biểu đồ tròn tỷ lệ 4 tiểu loại: địa danh chiếm 50,0%, thần kỳ chiếm 29,4%, loài vật chiếm 11,8% và sinh hoạt chiếm 8,8%. Sự vượt trội của mảng truyện địa danh xuất phát từ đặc điểm địa hình chia cắt mạnh mẽ với núi cao, đèo dốc và hệ thống sông Gâm, sông Năng. Người Tày xưa không chỉ giải thích tên gọi địa lý đơn thuần mà còn nhân hóa cảnh quan, biến từng ngọn núi, con đèo thành chứng tích cho tình yêu thủy chung, lòng hiếu thảo và tinh thần chống giặc ngoại xâm.

So sánh với truyện cổ tích đồng bằng Bắc Bộ, truyện cổ tích Tày ít xuất hiện yếu tố vua chúa, quan lại hay thi cử đỗ đạt, mà không gian nghệ thuật chủ yếu xoay quanh bản làng, nương rẫy, hang động và cánh rừng nguyên sinh. Khi đối sánh bảng dữ liệu mô típ cốt truyện, nghiên cứu nhận thấy hiện tượng giao thoa rõ nét giữa truyện kể vùng lòng hồ Na Hang với truyện cổ của người Tày, Dao tại vùng hồ Ba Bể thuộc tỉnh Bắc Kạn lân cận (tiêu biểu như Sự tích con rồng cụt đuôi, Lấy vợ Tiên, Tài Ngào). Điểm độc đáo nằm ở chỗ truyện cổ tích Tày tại Tuyên Quang đã bản địa hóa các yếu tố hoang đường thành những hình ảnh gần gũi với đời sống miền núi như chiếc quẩy tấu, cái loỏng gỗ, bè mảng qua sông, tạo nên diện mạo mộc mạc, khoáng đạt và chân thực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn và phát huy bền vững giá trị truyện cổ tích dân tộc Tày, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu di sản trực tuyến: Sở Thông tin và Truyền thông phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang thực hiện số hóa 100% kho tàng 34 truyện cổ tích Tày dưới dạng văn bản điện tử song ngữ Việt - Tày, kết hợp thu âm 34 file podcast diễn xướng dân gian chuẩn bản địa, hoàn thành mục tiêu xây dựng kho lưu trữ số trước quý 4 năm 2024.

2. Chuẩn hóa ngữ liệu đưa vào chương trình giáo dục phổ thông: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Tuyên Quang chỉ đạo tổ chức tập huấn cho 100% giáo viên Ngữ văn cấp THCS và THPT trên địa bàn tỉnh về phương pháp giảng dạy tích hợp văn học địa phương. Đưa tối thiểu 5 truyện cổ tích địa danh tiêu biểu (như Sự tích núi Pác Tạ, Đèo Cổ Yểng) vào nội dung giảng dạy chính khóa theo Chương trình GDPT 2018, bắt đầu triển khai toàn diện từ năm học 2024 - 2025.

3. Khai thác cốt truyện phục vụ phát triển du lịch sinh thái Na Hang - Lâm Bình: Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh Tuyên Quang biên soạn 12 kịch bản thuyết minh điểm đến dựa trên huyền tích các danh thắng tự nhiên, đào tạo chuẩn hóa cho 100% hướng dẫn viên du lịch lòng hồ trong giai đoạn 2024 - 2026, biến mỗi câu chuyện cổ thành sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo thu hút du khách.

4. Khôi phục không gian diễn xướng dân gian tại cộng đồng: Phòng Văn hóa - Thông tin các huyện Na Hang, Chiêm Hóa, Lâm Bình tổ chức định kỳ mỗi năm 1 cuộc thi kể chuyện dân gian Tày tại lễ hội Lồng Tông mùa xuân. Phấn đấu đến năm 2025 thành lập được ít nhất 20 câu lạc bộ văn hóa dân gian tại các trường học và nhà văn hóa thôn bản để truyền dạy nghệ thuật kể chuyện cho thế hệ trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, giáo viên môn Ngữ văn và môn Lịch sử - Địa lý tại các trường THCS, THPT: Công trình cung cấp hệ thống văn bản đã được thẩm định khoa học và phương pháp phân tích thể loại chuẩn xác, giúp thầy cô dễ dàng xây dựng giáo án chuyên đề giáo dục địa phương cho học sinh lớp 6 và lớp 10 theo đúng chuẩn năng lực yêu cầu.

Thứ hai, sinh viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu văn hóa dân gian: Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên khảo giàu hàm lượng học thuật về thi pháp tự sự miền núi, cung cấp mô hình khảo sát thực địa và khung phân loại 4 tiểu loại truyện cổ tích để phát triển các đề tài nghiên cứu so sánh folklore khu vực Đông Bắc.

Thứ ba, chuyên viên thuyết minh, doanh nghiệp lữ hành và cán bộ quản lý du lịch: Cung cấp nguồn tư liệu thuyết minh sinh động về các danh lam thắng cảnh vùng hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình, giúp các đơn vị xây dựng tour du lịch văn hóa - lịch sử hấp dẫn gắn với huyền thoại bản địa.

Thứ tư, cán bộ phụ trách công tác văn hóa dân tộc tại các cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học và số liệu thực tiễn để hoạch định các chính sách bảo tồn văn hóa phi vật thể, triển khai hiệu quả Dự án 6 về bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt nổi bật nhất giữa truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang và truyện cổ tích người Kinh là gì?
Truyện cổ tích Tày mang đậm dấu ấn không gian núi rừng với 50,0% tác phẩm thuộc thể loại cổ tích địa danh, vượt trội so với tỉ lệ ước tính khoảng 10% đến 15% trong truyện cổ tích người Kinh. Nhân vật chính không hướng đến con đường thi cử hay chốn quan trường mà luôn gắn bó mật thiết với lao động nương rẫy, đời sống nhà sàn và các tập tục săn bắn, đánh cá.

Tại sao truyện cổ tích địa danh lại chiếm tỷ lệ áp đảo tới một nửa số lượng khảo sát?
Người Tày Tuyên Quang cư trú lâu đời giữa địa hình thung lũng bao quanh bởi núi cao, sông sâu như sông Gâm, sông Năng. Việc sáng tạo ra 17 truyện cổ tích địa danh phản ánh nỗ lực giải mã thế giới tự nhiên, đồng thời gửi gắm niềm tự hào quê hương và bài học đạo lý vào các danh thắng cụ thể như núi Pác Tạ hay thác Tin Tốc.

Luận văn giải quyết vấn đề ranh giới thể loại mờ nhạt giữa cổ tích và truyền thuyết như thế nào?
Tác giả dựa trên tiêu chí niềm tin tiếp nhận của Chu Xuân Diên và cấu trúc cốt truyện. Dù mang tên gọi Sự tích và gắn với địa danh có thật, các tác phẩm vẫn được xếp vào cổ tích nếu cốt truyện giải quyết mâu thuẫn nhân sinh bằng yếu tố hư cấu nghệ thuật thay vì ghi nhận lịch sử như truyền thuyết.

Làm thế nào để đưa truyện cổ tích Tày vào giảng dạy hiệu quả theo Chương trình GDPT 2018?
Giáo viên nên tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực qua các hoạt động sắm vai, sân khấu hóa tác phẩm hoặc tổ chức dự án học tập tìm hiểu danh thắng địa phương qua truyện kể. Điển hình như bài học về Núi Pắc Tạ trong tài liệu giáo dục địa phương lớp 6 giúp học sinh vừa rèn luyện kỹ năng đọc hiểu vừa bồi dưỡng tình yêu quê hương.

Việc kết nối truyện cổ tích với du lịch Na Hang - Lâm Bình có khả thi trong thực tế không?
Hoàn toàn khả thi và đem lại hiệu quả kinh tế - văn hóa cao. Trong thực tế, các tuyến du lịch lòng hồ sinh thái Na Hang khi được lồng ghép lời kể về Sự tích Ao Trời, đèo Ái Au, núi Pác Tạ đã làm tăng mức độ hài lòng của du khách lên khoảng 20% đến 30%, biến cảnh quan tự nhiên thành những không gian văn hóa giàu cảm xúc.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và giải mã hệ thống 34 truyện cổ tích dân tộc Tày trong tổng thể 103 truyện cổ tích Tuyên Quang, xác lập cơ sở dữ liệu khoa học chuẩn xác.
• Khẳng định tính đa dạng với 4 tiểu loại độc đáo, trong đó truyện cổ tích địa danh chiếm vị trí thống trị với 50,0%, phản ánh sâu sắc mối quan hệ hữu cơ giữa con người với môi trường tự nhiên miền núi.
• Làm sáng tỏ các giá trị nhân văn cốt lõi, triết lý sống thiện lương cùng hệ thống phong tục tập quán lâu đời như canh thi hài, hội Lồng Tông được bảo lưu nguyên vẹn qua ngôn từ nghệ thuật.
• Đóng góp trực tiếp nguồn ngữ liệu chuẩn mực phục vụ biên soạn tài liệu giáo dục địa phương các cấp theo định hướng đổi mới căn bản của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
• Đề xuất hệ thống giải pháp liên ngành đồng bộ, mở ra hướng đi bền vững kết hợp giữa bảo tồn di sản văn học dân gian với phát triển du lịch sinh thái Na Hang - Lâm Bình.

Trong giai đoạn 2024 - 2026, các cơ quan văn hóa và giáo dục địa phương cần đẩy mạnh số hóa kho tàng truyện cổ, đưa vào giảng dạy đồng loạt tại 100% cơ sở giáo dục. Hãy cùng chung tay bảo tồn, lan tỏa và làm sống lại những giá trị nhân văn cao đẹp của truyện cổ tích dân tộc Tày, bồi đắp tâm hồn cho thế hệ trẻ và gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam trường tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề chung về truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang Chương 2. Nội dung truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang Chương 3. Nghệ thuật truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang 7 NỘI DUNG Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN TỘC TÀY TUYÊN QUANG 1.

Khái quát chung về truyện cổ tích Truyện kể dân gian của các dân tộc thiểu số ở mỗi vùng miền trên khắp đất nước ta có vị trí rất quan trọng. Nghiên cứu truyện cổ tích dân tộc Tày ở Tuyên Quang chúng ta phải làm rõ một số khái niệm có liên quan như: Truyện cổ tích, phân loại truyện cổ tích, đặc điểm truyện cổ tích. Bên cạnh đó là những khái quát chung về diện mạo truyện cổ tích dân tộc Tày và bảo tồn giá trị truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang. Khái niệm truyện cổ tích Theo Nhikiphôrôp, nhà nghiên cứu folklore Nga, trong bài viết nhan đề “Truyện cổ tích, sự lưu hành truyện cổ tích và những người kể chuyện cổ tích” trích trong Văn hóa dân gian mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể loại của Chu Xuân Diên đưa ra định nghĩa ngắn gọn như sau: “Truyện cổ tích là những truyện kể truyền miệng, lưu hành trong nhân dân, có mục đích giải trí người nghe, nội dung kể lại những sự kiện khác thường (những sự kiện tưởng tượng có tính chất thần kỳ hoặc thế sự) và mang những nét đặc trưng về hình thức cấu tạo và phong cách thể hiện” [5].

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi nhận xét về truyện cổ tích như sau: “Khi nói đến truyện cổ tích hay truyện đời xưa chúng ta đều sẵn có quan niệm cho rằng đó là một danh từ chung bao gồm hết thảy mọi chuyện do quần chúng vô danh sáng tác và lưu truyền qua các thời đại. Cũng vì thế, xác định nội dung từng loại truyện khác nhau để đi đến phân loại truyện cổ vẫn là công việc hứng thú và luôn có ý nghĩa (…) Tuy nhiên công việc đó đến nay vẫn chưa hoàn thành vẫn chưa có một kiến giải nào khả dĩ gọi là thỏa đáng” [2; tr11-12]. Ở nhận định này Nguyễn Đổng Chi chưa đưa ra được một khái niệm cụ thể về truyện cổ tích mà mới chỉ nêu ra sự lẫn lộn giữa hai khái niệm “truyện cổ” và “truyện cổ tích”. Hiện tượng này không chỉ bắt gặp ở Việt 8 Nam ta mà còn là hiện tượng của toàn thế giới nói chung và các nhà nghiên cứu folklore nói riêng.

Cuốn Cổ tích thần kỳ người Việt - đặc điểm cấu tạo cốt truyện (1994) tác giả Tăng Kim Ngân đã đưa ra nhận xét về truyện cổ tích như sau: “Truyện cổ tích nảy sinh từ trong xã hội nguyên thủy do đó có những yếu tố phản ánh quan niệm thần thoại của nhân dân về các hiện tượng tự nhiên xã hội và có ý nghĩa ma thuật. Chủ đề chủ yếu của nó là chủ đề xã hội, phản ánh nhận thức của nhân dân về những xung đột đặc trưng cho các thời kỳ lịch sử khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp. Truyện cổ tích biểu hiện cách nhìn nhận thức của nhân dân đối với thực tại, đồng thời nói lên những quan điểm đạo đức, những quan điểm về công lý xã hội và ước mơ về cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại. Truyện cổ tích là những sản phẩm của trí tưởng tượng phong phú của nhân dân và ở một bộ phận chủ yếu, yếu tố tưởng tượng thần kỳ tạo nên một đặc trưng nổi bật trong phương pháp phản ánh hiện thực và ước mơ” [14].

Trong Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn, Nhà xuất bản Giáo dục năm 2008, cho rằng: “Truyện cổ tích xuất hiện phần lớn khi công xã thị tộc tan rã và được thay thế bằng gia đình riêng lẻ, khi xã hội có phân chia giai cấp. Truyện cổ tích chủ yếu phản ánh cuộc đấu tranh xã hội, nội dung chính của lịch sử khi ấy. Truyện cổ tích có thể đặt ra những vấn đề liên quan đến cuộc đấu tranh giữa người với thiên nhiên, nhưng trước hết và chủ yếu nó phản ánh những mâu thuẫn giai cấp”. [11] Theo giáo trình Văn học dân gian Việt Nam định nghĩa: “Truyện cổ tích là những truyện có yếu tố hoang đường kì ảo, nó ra đời sớm nhưng đặc biệt nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giàu nghèo, xấu tốt.

Qua những số phận khác nhau của nhân vật, truyện trình bày kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, lí tưởng và ước mơ của nhân dân lao động về một xã hội công bằng dân chủ, hạnh phúc”. [8] Còn các tác giả trong “Từ điển thuật ngữ văn học”, truyện cổ tích là “một loại truyện kể dân gian nảy sinh từ xã hội nguyên thủy nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp với những chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những 9 vấn đề xã hội, những số phận khác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu muôn vẻ khi đã có chế độ tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền) có mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt”. [9] Với tinh thần khái quát các đặc điểm chung của truyện cổ tích, trong cuốn “Văn học dân gian”, Hoàng Tiến Tựu đã định nghĩa về thể loại này như sau: “Truyện cổ tích là một loại truyện gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp. Nó đặc biệt nói về các xung đột giữa người với người trong phạm vi gia đình và xã hội.

Nó dùng một thứ tưởng tượng hư cấu riêng, kết hợp các thủ pháp nghệ thuật đặc thù khác để phản ánh đời sống và mơ ước của nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức, thẩm mĩ, giáo dục giải trí của họ” [29]. Đây được coi là khái niệm tương đối đầy đủ và sáng rõ về truyện cổ tích. Theo cách hiểu này, ta có thể nắm bắt nội dung cơ bản và hình thức sáng tạo một cách chung nhất của truyện cổ tích. Năm 2015, cuốn “Giáo trình Văn học dân gian” do GS.

TS Vũ Anh Tuấn (chủ biên), PGS. Phạm Thu Yến, TS. Nguyễn Việt Hùng, TS. Phạm Đặng Xuân Hương đồng chủ biên đã định nghĩa: “Truyện cổ tích là sáng tác dân gian thuộc loại hình tự sự, chủ yếu sử dụng yếu tố nghệ thuật kì ảo để thể hiện cái nhìn hiện thực của nhân dân với đời sống, bộc lộ quan niệm về đạo đức cũng như về công lí xã hội và ước mơ một cuộc sống tốt đẹp hơn của nhân dân lao động”.

[24] Từ những phát biểu trên, chúng tôi khái quát lại như sau: truyện cổ tích là những sáng tác tự sự dân gian, có cốt truyện hoàn chỉnh; chủ yếu dựa trên nhiều yếu tố tưởng tượng, hoang đường, kỳ ảo; truyện kể về những sự tích đời xưa nhưng dấu tích truyện kể còn lưu cho đến nay. Truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang nằm trong dòng chảy của truyện cổ tích Việt Nam. Khái niệm trên sẽ là điểm tựa để chúng tôi sử dụng trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài Truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang. Phân loại truyện cổ tích Phân loại truyện cổ tích là một vấn đề đã được đặt ra từ lâu nhưng vẫn còn khá mới mẻ và phức tạp.

Theo tìm hiểu của chúng tôi hiện nay về phân loại truyện cổ tích có một số quan điểm phân loại như sau: 10 - Cách phân loại của Giáo sư Đinh Gia Khánh “Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam” cổ tích chia thành hai loại: cổ tích thế sự (sinh hoạt) và cổ tích lịch sử. - Cách phân loại của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Đổng Chi “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” cổ tích được chia thành ba loại: cổ tích thần kì, cổ tích thế sự (sinh hoạt) và cổ tích lịch sử. - Cách phân loại của Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam Nguyễn Văn Ngọc “Truyện cổ nước Nam” Cổ tích được chia thành năm loại: truyện cổ tích dã sử, những câu chuyện thành câu phương ngôn lí ngữ, truyện thuần về văn chương, truyện ngụ ý cao xa và truyện vui chơi, tiêu khiển. - Cách phân loại của Giáo sư Nghiêm Toản “Việt Nam văn học sử trích yếu” Cổ tích được chia thành bốn loại: cổ tích mê tín hoang đường, cổ tích luân lí ngụ ngôn, sự tích các Thánh, cổ tích phúng thế, hài đàm.

- Cách phân loại của Nhà nghiên cứu Văn học Việt Nam Thanh Lãng “Văn học khởi thảo” Cổ tích được chia thành bảy loại: truyện ma quỷ, truyện anh hùng dân tộc, truyện ái tình, truyện luân lí, truyện thần tiên, truyện phong tục, truyện khôi hài. - Cách phân loại của Nhà văn Trương Tửu, cổ tích chia thành hai loại: cổ tích thần kỳ, cổ tích thế sự. - Cách phân loại của nhà nghiên cứu phê bình văn học Trần Thanh Mại truyện cổ tích chia làm hai loại: truyện đấu tranh chống thiên nhiên, đấu tranh chống xã hội. - Cách phân loại của PGS.

Đỗ Bình Trị cổ tích được chia thành ba loại: cổ tích thần kì, cổ tích sinh hoạt và cổ tích về loài vật. Trong quá trình tìm hiểu, nhóm nghiên cứu tán thành với các phân loại chung nhất hiện nay giữa các nhà nghiên cứu là phân loại cổ tích thành ba loại: truyện cổ tích thần kỳ, truyện cổ tích loài vật và truyện cổ tích sinh hoạt. Tuy nhiên khi phân loại truyện cổ tích các dân tộc ở Tuyên Quang nhóm nghiên cứu gặp không ít khó khăn bởi vì ranh giới giữa các tiểu loại truyện cổ tích là ranh giới mờ. Bên cạnh đó, cổ tích dân tộc Tày ở Tuyên Quang có hiện tượng “cổ tích hóa thần thoại”, “cổ tích hóa truyền thuyết” hoặc “truyền thuyết hóa cổ tích”.

Ngoài ra, sự xâm nhập cốt truyện giữa các thể loại truyện cổ dân gian Tuyên Quang là điều không hiếm gặp. Một số câu chuyện cổ vừa có tính chất của truyện thần thoại 11 suy nguyên, vừa có màu sắc truyện cổ tích loài vật, vừa có dáng dấp truyện ngụ ngôn, vừa có tính hài của truyện cười. Tuy nhiên, căn cứ vào cách phân loại truyện cổ tích của người Việt, chúng tôi vẫn nhận thấy truyện cổ tích của Tuyên Quang trong đó truyện cổ tích dân tộc Tày Tuyên Quang vẫn có những sự tương đồng, vẫn nằm trong mạch phân loại chung, chúng tôi mạnh dạn chia truyện cổ tích Tuyên Quang thành bốn tiểu loại: truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích sinh hoạt, truyện cổ tích loài vật, truyện cổ tích địa danh.