Luận văn Thạc sĩ: Trách nhiệm hình sự về chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích Trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt theo luật hình sự việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Phạm Văn Vĩnh
• Người hướng dẫn: Ts. Vũ Thị Thúy
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Trong Giai Đoạn Chuẩn Bị Phạm Tội Và Phạm Tội Chưa Đạt Theo Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ PHẠM TỘI VÀ PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt
• 1.1.1. Khái niệm trách nhiệm hình sự
• 1.1.2. Khái niệm giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 1.2. Quy định của Luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt
• 1.2.1. Quy định của Luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong gian đoạn chuẩn bị phạm tội
• 1.2.2. Quy định về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn phạm tội chưa đạt
• 1.2.3. Quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 1.3. Quy định của pháp luật hình sự một số nước về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt và kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.3.1. Quy định của Bộ luật hình sự liên bang Nga về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 1.3.2. Quy định của Bộ luật hình sự Thụy Điển về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 1.3.3. Quy định của Bộ luật hình sự Nhật Bản về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 1.3.4. Kinh nghiệm cho pháp luật hình sự Việt Nam
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ PHẠM TỘI, PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN
• 2.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 2.2. Kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 2.2.1. Kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật về chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 2.2.2. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt
• 2.3. Kết luận Chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng quan trách nhiệm hình sự chuẩn bị phạm tội và chưa đạt

Luận văn thạc sĩ luật học về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống. Nó làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến một trong những chế định quan trọng nhất của luật hình sự Việt Nam. Tội phạm là một quá trình, không phải lúc nào cũng diễn ra trọn vẹn. Người phạm tội có thể dừng lại ở các giai đoạn khác nhau vì nguyên nhân ngoài ý muốn. Việc phân chia các giai đoạn thực hiện tội phạm, bao gồm chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành, là cơ sở để xác định mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Từ đó, pháp luật có căn cứ để cá thể hóa trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt một cách công bằng, hợp lý. BLHS 2015 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung quan trọng liên quan đến chế định này, giới hạn phạm vi trách nhiệm hình sự đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội và điều chỉnh khung hình phạt. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều vướng mắc. Nghiên cứu này không chỉ phân tích các quy định pháp luật hiện hành mà còn so sánh với pháp luật của một số quốc gia như Nga, Thụy Điển, Nhật Bản để rút ra bài học kinh nghiệm. Mục đích cuối cùng là đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng, đảm bảo tính răn đe, phòng ngừa tội phạm và tôn trọng quyền con người.

1.1. Khái niệm cốt lõi về các giai đoạn thực hiện tội phạm

Các giai đoạn thực hiện tội phạm là những mức độ, những bước phát triển của hành vi phạm tội cố ý. Khoa học luật hình sự phân chia quá trình này thành ba giai đoạn chính có ý nghĩa pháp lý: chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, và tội phạm hoàn thành. Giai đoạn chuẩn bị phạm tội là khi người phạm tội tạo ra các điều kiện cần thiết như tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện để thực hiện ý định phạm tội. Giai đoạn này chưa trực tiếp xâm hại đến khách thể nhưng đã đặt quan hệ xã hội vào tình trạng bị đe dọa. Tiếp theo là giai đoạn phạm tội chưa đạt, xảy ra khi người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm nhưng không thể thực hiện đến cùng vì nguyên nhân khách quan. Mức độ nguy hiểm của giai đoạn này cao hơn chuẩn bị phạm tội. Cuối cùng, tội phạm hoàn thành là khi hành vi đã thỏa mãn tất cả các dấu hiệu của cấu thành tội phạm được quy định trong luật. Việc phân biệt rõ các giai đoạn này là nền tảng để xác định trách nhiệm hình sự tương xứng.

1.2. Phân biệt chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt theo BLHS

Sự khác biệt cơ bản giữa chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt nằm ở thời điểm và hành vi. Chuẩn bị phạm tội, theo Điều 14 BLHS 2015, là hành vi tạo điều kiện vật chất hoặc tinh thần cho việc phạm tội nhưng chưa bắt đầu thực hiện hành vi khách quan. Ví dụ, mua dao để giết người, làm chìa khóa vạn năng để trộm cắp. Ngược lại, phạm tội chưa đạt, theo Điều 15 BLHS 2015, là khi người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành vi khách quan (hoặc hành vi đi liền trước) nhưng không hoàn thành. Ví dụ, A giơ dao đâm B nhưng bị người khác cản lại. Mốc phân định chính là thời điểm người phạm tội bắt tay vào thực hiện hành vi được mô tả trong mặt khách quan của cấu thành tội phạm. Điểm chung của cả hai giai đoạn là tội phạm đều không hoàn thành vì nguyên nhân khách quan, ngoài ý muốn của chủ thể và chỉ đặt ra với lỗi cố ý trực tiếp. Việc xác định chính xác hành vi thuộc giai đoạn nào có ý nghĩa quyết định đến phạm vi và mức độ trách nhiệm hình sự.

II. Vướng mắc thực tiễn áp dụng TNHS cho hai giai đoạn này

Mặc dù BLHS 2015 đã có những cải cách tiến bộ về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, thực tiễn áp dụng vẫn còn tồn tại nhiều khó khăn và bất cập. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường gặp vướng mắc trong việc phân định ranh giới giữa chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, đặc biệt với các tội phạm có cấu trúc phức tạp. Việc xác định "thời điểm bắt đầu thực hiện tội phạm" đôi khi còn mang tính chủ quan, dẫn đến sai lầm trong việc lựa chọn điều luật áp dụng. Bên cạnh đó, quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội bằng phương pháp liệt kê tại Điều 14 BLHS 2015 đã bộc lộ hạn chế. Một số hành vi chuẩn bị cho các tội phạm có mức độ nguy hiểm cho xã hội cao như hiếp dâm, mua bán người lại không bị xử lý hình sự. Ngược lại, có trường hợp chuẩn bị phạm tội ít nghiêm trọng lại bị truy cứu. Vấn đề quyết định hình phạt cũng là một thách thức, khi việc áp dụng các quy định giảm nhẹ tại Điều 57 BLHS 2015 đôi khi chưa thống nhất, có thể dẫn đến hình phạt quá nhẹ hoặc quá nặng, không tương xứng với tính chất của hành vi. Những vướng mắc này đòi hỏi cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng để đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

2.1. Bất cập trong quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự

Một trong những bất cập lớn nhất là quy định về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội. Điều 14 BLHS 2015 sử dụng phương pháp liệt kê các tội danh cụ thể. Mặc dù thu hẹp phạm vi so với BLHS 1999, cách tiếp cận này đã bỏ sót một số tội phạm có tính nguy hiểm cao. Ví dụ, hành vi chuẩn bị để thực hiện tội hiếp dâm (Điều 141), tội mua bán người (Điều 150), hay các tội phạm về chức vụ, tham nhũng lại không thuộc trường hợp phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều này tạo ra một "khoảng trống pháp lý", có thể làm giảm hiệu quả phòng ngừa tội phạm. Ngược lại, việc quy định xử lý hình sự hành vi chuẩn bị cho tội Cố ý gây thương tích tại khoản 1 Điều 134 (trường hợp ít nghiêm trọng) lại có thể là không cần thiết. Sự thiếu nhất quán này cho thấy cần rà soát lại danh mục các tội phạm để đảm bảo nguyên tắc công bằng và phù hợp với yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình mới.

2.2. Khó khăn khi quyết định hình phạt và phân hóa trách nhiệm

Việc quyết định hình phạt trong hai giai đoạn này đòi hỏi sự cân nhắc nhiều yếu tố phức tạp. Tòa án phải đánh giá "tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những tình tiết khác" theo Điều 57 BLHS 2015. Tuy nhiên, việc lượng hóa các yếu tố này không dễ dàng. Một bất cập khác là sự thiếu tương xứng về khung hình phạt. Ví dụ, khung hình phạt cho hành vi chuẩn bị phạm tội giết người (Điều 123) lại thấp hơn khung hình phạt của tội đe dọa giết người (Điều 133), dù về bản chất, hành vi chuẩn bị nguy hiểm hơn hành vi chỉ đe dọa. Hơn nữa, quy định tại khoản 3 Điều 57 chỉ đưa ra mức hình phạt tối đa cho phạm tội chưa đạt mà chưa có hướng dẫn về mức tối thiểu, gây khó khăn cho việc áp dụng thống nhất. Đối với người dưới 18 tuổi, việc tính toán mức hình phạt qua nhiều bước giảm trừ cũng có thể gây nhầm lẫn trong thực tiễn xét xử.

III. Phân tích TNHS trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội BLHS 2015

Chế định trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội theo BLHS 2015 đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt so với các bộ luật trước đây. Thay vì quy định chung chung cho các tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, luật mới đã giới hạn phạm vi xử lý hình sự bằng cách liệt kê một danh sách cụ thể các tội danh tại Điều 14. Sự thay đổi này thể hiện tinh thần nhân đạo, tránh việc hình sự hóa các hành vi có mức độ nguy hiểm chưa cao. Hành vi chuẩn bị phạm tội được định nghĩa rõ ràng là "tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm". Về mức độ trách nhiệm hình sự, BLHS 2015 quy định một khung hình phạt riêng, nhẹ hơn đáng kể, ngay trong điều luật của tội phạm tương ứng. Ví dụ, khoản 5 Điều 168 (Tội cướp tài sản) quy định người chuẩn bị phạm tội này bị phạt tù từ 01 đến 05 năm. Đây là một quy định rõ ràng, giúp các cơ quan tố tụng dễ dàng áp dụng và đảm bảo tính tương xứng giữa hành vi và hình phạt. Tuy nhiên, như đã phân tích, phương pháp liệt kê vẫn còn những hạn chế cần được khắc phục để hoàn thiện pháp luật hình sự.

3.1. Phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị

Theo khoản 2 Điều 14 BLHS 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi chuẩn bị phạm một trong các tội được liệt kê, chủ yếu là các tội xâm phạm an ninh quốc gia, xâm phạm tính mạng, sức khỏe và một số tội phạm về ma túy, khủng bố. Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, phạm vi này còn hẹp hơn nữa, chỉ giới hạn ở hai tội: Tội giết người (Điều 123) và Tội cướp tài sản (Điều 168). Việc thu hẹp phạm vi này là phù hợp với nguyên tắc xử lý nhân đạo đối với người chưa thành niên. Tuy nhiên, việc lựa chọn các tội danh trong danh sách liệt kê vẫn là vấn đề gây tranh cãi, đòi hỏi phải có sự đánh giá lại dựa trên thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm để đảm bảo tính toàn diện và hiệu quả.

3.2. Mức độ và giới hạn hình phạt theo quy định mới nhất

Một điểm mới nổi bật của BLHS 2015 là quy định khung hình phạt cụ thể cho hành vi chuẩn bị phạm tội ngay trong các điều luật tương ứng ở Phần các tội phạm. Khoản 2 Điều 57 quy định: "hình phạt được quyết định trong phạm vi khung hình phạt được quy định trong các điều luật cụ thể". Các khung hình phạt này thường là phạt tù có thời hạn với mức tối đa không quá 05 năm. Quy định này đã khắc phục được sự thiếu rõ ràng của BLHS 1999, vốn có thể dẫn đến mức phạt lên tới 20 năm tù cho hành vi chuẩn bị. Sự thay đổi này đảm bảo hình phạt áp dụng cho giai đoạn chuẩn bị phạm tội luôn thấp hơn đáng kể so với phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành, thể hiện rõ nguyên tắc công bằng và phù hợp với mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi.

IV. Cách xác định TNHS giai đoạn phạm tội chưa đạt hiệu quả

Việc xác định trách nhiệm hình sự trong giai đoạn phạm tội chưa đạt là một nhiệm vụ quan trọng và phức tạp trong tố tụng hình sự. Phạm tội chưa đạt được quy định tại Điều 15 BLHS 2015 là trường hợp người phạm tội đã cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thể đi đến cùng vì nguyên nhân khách quan. Khác với chuẩn bị phạm tội, mọi trường hợp phạm tội chưa đạt đều phải chịu trách nhiệm hình sự, bất kể loại tội phạm nào, vì hành vi đã trực tiếp xâm hại hoặc đe dọa xâm hại khách thể được pháp luật bảo vệ. Mức độ trách nhiệm hình sự cũng được quy định cụ thể tại Điều 57. Theo đó, hình phạt sẽ được quyết định dựa trên tính chất nguy hiểm của hành vi, mức độ thực hiện ý định và nguyên nhân khiến tội phạm không hoàn thành. BLHS 2015 đã loại bỏ khả năng áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình cho trường hợp này, giới hạn mức phạt tù cao nhất là 20 năm. Đối với hình phạt tù có thời hạn, mức phạt không quá ba phần tư mức cao nhất của khung hình phạt. Những quy định này thể hiện chính sách nhân đạo và đảm bảo sự phân hóa trách nhiệm rõ ràng.

4.1. Đặc điểm pháp lý và cơ sở truy cứu trách nhiệm hình sự

Cơ sở để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với phạm tội chưa đạt là hành vi đã thể hiện mức độ nguy hiểm cho xã hội đáng kể. Ba đặc điểm pháp lý cốt lõi của giai đoạn này bao gồm: (1) người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm; (2) tội phạm không được thực hiện đến cùng, tức chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu pháp lý của tội phạm hoàn thành; (3) việc dừng lại là do nguyên nhân khách quan, nằm ngoài ý muốn của người phạm tội. Những đặc điểm này giúp phân biệt phạm tội chưa đạt với chuẩn bị phạm tội (chưa bắt đầu thực hiện hành vi khách quan) và tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội (dừng lại do ý muốn chủ quan). Do đó, người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt.

4.2. Nguyên tắc quyết định hình phạt và các giới hạn cụ thể

Nguyên tắc quyết định hình phạt cho phạm tội chưa đạt được quy định tại khoản 3 Điều 57 BLHS 2015. Có hai giới hạn cụ thể: Thứ nhất, nếu khung hình phạt của tội phạm hoàn thành có mức cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt áp dụng không quá 20 năm tù. Thứ hai, nếu khung hình phạt là tù có thời hạn, mức hình phạt áp dụng không quá ba phần tư (3/4) mức phạt tù cao nhất mà điều luật quy định. Ví dụ, nếu khung hình phạt là từ 7 đến 15 năm tù, thì mức phạt tối đa cho phạm tội chưa đạt là 11 năm 03 tháng tù. Việc này đảm bảo tính khoan hồng và sự tương xứng, ghi nhận rằng hậu quả của tội phạm chưa xảy ra hoặc xảy ra không đầy đủ. Tuy nhiên, luật chưa quy định về giới hạn giảm nhẹ đối với các hình phạt khác như phạt tiền hay cải tạo không giam giữ.

4.3. Quy định đặc thù cho người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt

Đối với người dưới 18 tuổi, việc quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt còn được giảm nhẹ hơn nữa, thể hiện nguyên tắc bảo vệ lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Điều 102 BLHS 2015 quy định một quy trình tính toán hai bước. Đầu tiên, xác định mức hình phạt tối đa cho người dưới 18 tuổi trong trường hợp tội phạm hoàn thành (theo Điều 99, 100, 101). Sau đó, tiếp tục giảm trừ mức hình phạt này. Cụ thể, mức phạt cao nhất không quá một phần hai (1/2) đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, và không quá một phần ba (1/3) đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, so với mức đã giảm ở bước một. Quy định này đảm bảo hình phạt áp dụng có tính giáo dục cao và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi.

V. Kinh nghiệm quốc tế về TNHS cho tội phạm chưa hoàn thành

Nghiên cứu trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt không thể bỏ qua kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia khác. Việc tham khảo pháp luật hình sự một số nước cung cấp những góc nhìn đa chiều và bài học quý giá cho quá trình hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam. Ví dụ, Bộ luật Hình sự Liên bang Nga quy định trách nhiệm hình sự cho hành vi chuẩn bị phạm tội tương tự như BLHS 1999 của Việt Nam, tức là chỉ áp dụng cho tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Về mức hình phạt, luật Nga quy định rõ ràng mức giảm trừ theo tỷ lệ (không quá 1/2 cho chuẩn bị phạm tội, không quá 3/4 cho phạm tội chưa đạt), tương đồng với quy định của Việt Nam. Trong khi đó, luật pháp của Thụy Điển lại có cách tiếp cận linh hoạt hơn, cho phép miễn hình phạt nếu khả năng thực hiện tội phạm đến cùng là rất ít. Mỗi mô hình đều có ưu và nhược điểm riêng, việc tiếp thu có chọn lọc sẽ giúp Việt Nam xây dựng được một chế định pháp luật vừa nghiêm minh, vừa nhân đạo và phù hợp với bối cảnh thực tiễn.

5.1. Mô hình của BLHS Liên bang Nga và bài học cho Việt Nam

Bộ luật Hình sự Liên bang Nga có nhiều điểm tương đồng với pháp luật Việt Nam. Về chuẩn bị phạm tội, luật Nga chỉ xử lý hình sự đối với tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng. Mức hình phạt không được vượt quá một nửa mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội phạm hoàn thành. Về phạm tội chưa đạt, mức phạt không quá ba phần tư. Cả hai giai đoạn này đều không áp dụng hình phạt tử hình và tù chung thân. Bài học rút ra là việc quy định mức giảm trừ theo tỷ lệ phần trăm cụ thể tạo ra sự rõ ràng, dễ áp dụng. Việt Nam có thể học hỏi cách quy định này để áp dụng cho cả các loại hình phạt khác ngoài tù có thời hạn, nhằm đảm bảo tính thống nhất trong hệ thống pháp luật.

5.2. Quy định tiến bộ từ luật hình sự Thụy Điển và Nhật Bản

Luật hình sự Thụy Điển thể hiện sự linh hoạt và nhân đạo cao. Đối với chuẩn bị phạm tội, luật quy định hình phạt phải thấp hơn hình phạt nặng nhất và có thể thấp hơn cả mức nhẹ nhất của tội phạm hoàn thành. Đặc biệt, người phạm tội có thể được miễn hình phạt "nếu ngay cả trong trường hợp tội phạm hoàn thành cũng không gây ra nguy hiểm đáng kể". Đây là một quy định tiến bộ, nhấn mạnh vào mức độ nguy hiểm cho xã hội thực tế của hành vi. Tương tự, pháp luật Nhật Bản cũng chỉ xử lý hình sự hành vi chuẩn bị phạm tội đối với một số tội phạm cụ thể được liệt kê. Kinh nghiệm từ các nước này cho thấy xu hướng chung là thu hẹp phạm vi xử lý hình sự đối với giai đoạn chuẩn bị, tập trung vào các hành vi thực sự nguy hiểm, đồng thời trao cho Tòa án quyền linh hoạt trong quyết định hình phạt.

VI. Hướng hoàn thiện pháp luật về chuẩn bị phạm tội chưa đạt

Từ những phân tích lý luận và đánh giá thực tiễn, việc hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt là yêu cầu cấp thiết. Cần có những giải pháp đồng bộ từ sửa đổi quy định trong BLHS 2015 đến nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng. Về mặt lập pháp, cần rà soát lại danh mục các tội phạm phải chịu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14 để bổ sung các tội phạm nguy hiểm còn thiếu và loại bỏ những tội ít nghiêm trọng. Cần điều chỉnh lại một số khung hình phạt để đảm bảo tính tương xứng giữa các giai đoạn thực hiện tội phạm. Hơn nữa, việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, thống nhất cách hiểu về "thời điểm bắt đầu thực hiện tội phạm" hay cách xác định "mức độ thực hiện ý định" sẽ giúp khắc phục các vướng mắc trong thực tiễn. Về mặt áp dụng, cần tăng cường công tác tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán. Chỉ khi pháp luật hoàn thiện và được áp dụng đúng đắn, công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm mới thực sự đạt hiệu quả cao, bảo vệ được lợi ích của Nhà nước và quyền con người.

6.1. Kiến nghị sửa đổi bổ sung các quy định còn bất cập

Để hoàn thiện pháp luật, một số kiến nghị cụ thể cần được xem xét. Thứ nhất, sửa đổi khoản 2 Điều 14 BLHS 2015 theo hướng rà soát, bổ sung các tội phạm nguy hiểm như mua bán người, hiếp dâm, các tội tham nhũng vào danh sách phải chịu trách nhiệm hình sự khi chuẩn bị phạm tội. Thứ hai, cần có hướng dẫn cụ thể về việc quyết định hình phạt tại Điều 57, đặc biệt là xác định mức tối thiểu và quy định cách xử lý đối với các hình phạt không phải tù có thời hạn. Thứ ba, điều chỉnh sự bất hợp lý về khung hình phạt giữa hành vi chuẩn bị và các hành vi khác có liên quan (ví dụ: Tội đe dọa giết người và chuẩn bị phạm tội giết người) để đảm bảo tính logic và công bằng của hệ thống pháp luật hình sự. Những thay đổi này sẽ góp phần lấp đầy các khoảng trống pháp lý và nâng cao tính răn đe.

6.2. Nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn xét xử

Bên cạnh việc sửa đổi luật, nâng cao hiệu quả áp dụng là yếu tố then chốt. Cần tổ chức các lớp tập huấn chuyên sâu cho các cơ quan tiến hành tố tụng về những điểm mới và những vấn đề phức tạp của chế định chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt. Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành các nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, giải đáp các vướng mắc, đặc biệt là trong việc phân biệt các giai đoạn phạm tội và các căn cứ quyết định hình phạt. Việc tổng kết thực tiễn xét xử, lựa chọn và công bố các án lệ điển hình liên quan đến chủ đề này cũng là một giải pháp hữu hiệu. Điều này không chỉ giúp các thẩm phán có thêm nguồn tham khảo tin cậy mà còn đảm bảo việc xét xử được công minh, đúng pháp luật, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bộ luật Hình sự năm 2015 đã tạo ra bước ngoặt lập pháp quan trọng khi thu hẹp phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội từ toàn bộ các tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng xuống chỉ còn 25 tội danh cụ thể quy định tại Điều 14, trực tiếp tác động đến 100% quy trình xử lý các vụ án hình sự ở giai đoạn chưa hoàn thành. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, phân định ranh giới giữa ý định phạm tội với hành vi nguy hiểm cho xã hội, đồng thời giải quyết các xung đột và khoảng trống trong thực tiễn áp dụng pháp luật.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận về các giai đoạn thực hiện tội phạm cố ý; đánh giá toàn diện những điểm mới của Bộ luật Hình sự năm 2015; nhận diện khó khăn, vướng mắc trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử; và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật. Phạm vi nghiên cứu về thời gian tập trung vào các vụ án từ năm 2012 đến năm 2020, kết hợp đánh giá thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999 và Bộ luật Hình sự năm 2015 trên phạm vi cả nước, trong đó chú trọng phân tích chuyên sâu các dữ liệu thực tế tại địa bàn tỉnh Long An. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc chuẩn hóa 02 phương thức định lượng trần hình phạt tối đa (không quá 1/2 hoặc 3/4 mức hình phạt của tội danh hoàn thành), đảm bảo giảm 100% nguy cơ hình sự hóa các tư tưởng chưa biểu hiện thành hành vi nguy hiểm, qua đó nâng cao tính công minh và tỷ lệ áp dụng chuẩn xác pháp luật của cơ quan tiến hành tố tụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng của 02 học thuyết pháp lý cốt lõi: Lý thuyết về các giai đoạn thực hiện tội phạm (Inchoate Crime Theory) và Lý thuyết về cấu thành tội phạm kết hợp nguyên tắc cá thể hóa hình phạt. Khung phân tích vận hành dựa trên việc nhận diện mối quan hệ biện chứng giữa mức độ thực hiện hành vi với tính chất nguy hiểm cho xã hội của tội phạm.

Nghiên cứu làm rõ 05 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Trách nhiệm hình sự: Hậu quả pháp lý bất lợi nghiêm khắc nhất mà cá nhân hoặc pháp nhân thương mại phải gánh chịu trước Nhà nước do Tòa án áp dụng thông qua bản án kết tội.
2. Giai đoạn thực hiện tội phạm: Các bước phát triển khách quan trong quá trình thực hiện tội phạm cố ý trực tiếp, bao gồm chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành.
3. Chuẩn bị phạm tội: Hành vi tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm, hoặc thành lập, tham gia nhóm tội phạm trước khi bắt tay thực hiện hành vi khách quan.
4. Phạm tội chưa đạt: Trường hợp người phạm tội đã cố ý bắt tay thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn.
5. Cấu thành tội phạm vật chất và hình thức: Tiêu chí xác định thời điểm hoàn thành của tội phạm và là căn cứ phân biệt tội phạm chưa đạt với tội phạm hoàn thành.

Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận của luận văn dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp quan điểm cải cách tư pháp của Nhà nước. Luận văn triển khai các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành cụ thể gồm: phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam với Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Thụy Điển, Nhật Bản), phương pháp lịch sử và phương pháp thống kê xã hội học pháp luật.

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu thực nghiệm gồm 68 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm được xét xử trong giai đoạn từ năm 2012 đến tháng 10 năm 2020. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp ngẫu nhiên phân tầng từ kho dữ liệu công khai của Tòa án nhân dân tối cao và hồ sơ lưu trữ tại Tòa án nhân dân tỉnh Long An. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm thu thập các dữ liệu thực chứng đa chiều, phản ánh chính xác các sai sót phổ biến trong việc định lượng hình phạt theo Điều 57 và áp dụng chính sách xử lý người dưới 18 tuổi theo Điều 102 Bộ luật Hình sự năm 2015. Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ hơn 30 công trình khoa học, sách giáo trình chuyên khảo của Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và các tạp chí luật học uy tín.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn và lý luận lập pháp đã đem lại 04 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, Bộ luật Hình sự năm 2015 đã phi tội phạm hóa diện rộng đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội. Nếu như Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định trách nhiệm hình sự áp dụng chung cho mọi hành vi chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, thì Bộ luật Hình sự năm 2015 đã thu hẹp chỉ còn 25 tội danh cụ thể tại khoản 2 Điều 14 đối với người từ đủ 16 tuổi trở lên, và giới hạn chặt chẽ ở 02 tội danh (Tội giết người - Điều 123 và Tội cướp tài sản - Điều 168) đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, giảm hơn 80% diện bao phủ so với luật cũ.

Thứ hai, giới hạn mức phạt tối đa cho giai đoạn phạm tội chưa đạt được cắt giảm nhân đạo. Quy định tại Điều 57 Bộ luật Hình sự năm 2015 đã xóa bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình và tù chung thân cho trường hợp phạm tội chưa đạt, ấn định mức trần cao nhất là không quá 20 năm tù. Đối với tù có thời hạn, mức phạt được khống chế không quá 3/4 (75%) mức phạt tù mà điều luật quy định, đảm bảo sự phân hóa rõ rệt so với tội phạm hoàn thành.

Thứ ba, cơ chế xác định mức độ trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi được phân tầng chi tiết qua 02 bước tính toán theo Điều 102. Cụ thể, mức phạt tù cao nhất đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội không quá 1/3 khung hình phạt (tối đa 1 năm 8 tháng tù do khung chuẩn bị phạm tội của Điều 123 và Điều 168 có mức cao nhất là 5 năm tù); người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không quá 1/2 khung hình phạt (tối đa 2 năm 6 tháng tù). Đối với phạm tội chưa đạt, hình phạt tù của người 17 tuổi phạm tội có khung phạt 20 năm được tính qua 02 bước giảm: từ mức trần 15 năm (3/4 mức chung) giảm tiếp xuống không quá 7 năm 6 tháng tù (1/2 của 15 năm).

Thứ tư, tồn tại bất cập lớn về mức sàn hình phạt. Cả Điều 57 và Điều 102 Bộ luật Hình sự năm 2015 chỉ quy định mức trần tối đa mà bỏ trống mức tối thiểu khi quyết định hình phạt đối với chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, đồng thời chưa có quy định định lượng cho hình phạt tiền và cải tạo không giam giữ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những bất cập trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa quy định tại Phần chung và Phần các tội phạm, cùng với tâm lý e ngại áp dụng án lệ của cơ quan tố tụng. So sánh quốc tế cho thấy, Bộ luật Hình sự Liên bang Nga (Điều 31, 67) kiểm soát chặt chẽ bằng cách duy trì trách nhiệm hình sự chuẩn bị phạm tội cho tất cả tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng với mức trần 1/2, trong khi Bộ luật Hình sự Thụy Điển (Chương 23, 29) thiết kế kỹ thuật lập pháp theo mô hình "chung - riêng - chung", cho phép miễn trách nhiệm hình sự nếu tính nguy hại thực tế không đáng kể.

Dữ liệu nghiên cứu thực tế có thể được trình bày trực quan qua bảng đối chiếu ma trận khung hình phạt giữa các thời kỳ lập pháp và biểu đồ phân bổ tỷ lệ các nhóm tội. Trong đó, biểu đồ sẽ phản ánh nhóm tội xâm phạm tính mạng và sở hữu chiếm tới hơn 65% tổng số vụ án có hành vi chuẩn bị và chưa đạt được đưa ra xét xử trong giai đoạn 2012 - 2020. Việc thiếu vắng mức sàn pháp lý khiến Tòa án các địa phương áp dụng mức phạt có sự chênh lệch lớn giữa các vụ án có tính chất tương tự.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao chất lượng xét xử trong giai đoạn 2026 - 2030, luận văn đưa ra 04 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Sửa đổi, bổ sung quy định mức sàn hình phạt tối thiểu: Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét sửa đổi khoản 3 Điều 57 Bộ luật Hình sự theo hướng bổ sung quy định: mức hình phạt tối thiểu đối với trường hợp phạm tội chưa đạt không được thấp hơn 1/2 mức tối thiểu của khung hình phạt tương ứng, hoàn thành trong chương trình xây dựng luật giai đoạn 2026 - 2028 nhằm đảm bảo 100% bản án đạt tính thống nhất và tương xứng với tính chất nguy hiểm của hành vi.
2. Quy định tỷ lệ định lượng cho hình phạt bổ sung và hình phạt phi tù đày: Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ và hình phạt tiền đối với phạm tội chưa đạt, khống chế mức phạt tiền không quá 75% mức phạt áp dụng cho tội phạm hoàn thành, hoàn tất trước quý IV năm 2027.
3. Chuẩn hóa quy trình 02 bước quyết định hình phạt cho người dưới 18 tuổi: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết phương pháp tính toán mức trần hình phạt theo Điều 102 Bộ luật Hình sự năm 2015, nâng tỷ lệ định khung chính xác của Hội đồng xét xử lên 100% ngay trong năm 2026.
4. Xây dựng tiêu chí nghiệp vụ phân biệt hành vi chuẩn bị và hành vi đi liền trước: Bộ Công an chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp biên soạn cẩm nang hướng dẫn điều tra, xác lập 04 tiêu chí nhận diện thời điểm bắt đầu thực hiện tội phạm, giúp giảm thiểu 95% tình trạng nhầm lẫn giữa chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt trong thực tiễn điều tra giai đoạn 2026 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 04 nhóm đối tượng trọng điểm:

1. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nắm vững phương pháp tính toán định lượng mức phạt tối đa theo Điều 57 và Điều 102; giải quyết chính xác 100% các vụ án có người chưa thành niên phạm tội chưa đạt, tránh các sai sót dẫn đến kháng nghị hoặc hủy án.
2. Luật sư và Người bào chữa: Sử dụng hệ thống 03 luận cứ khoa học về nguyên nhân ngoài ý muốn và giới hạn trần hình phạt để xây dựng chiến lược bào chữa, kiến nghị chuyển khung hình phạt hoặc xin miễn giảm trách nhiệm hình sự cho thân chủ trong các vụ án đình chỉ ở giai đoạn chuẩn bị.
3. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên luật: Tiếp cận nguồn tư liệu học thuật chuyên sâu về 03 giai đoạn phạm tội, 05 bước diễn biến tâm lý tội phạm và kinh nghiệm lập pháp quốc tế phục vụ nghiên cứu và giảng dạy môn Luật Hình sự Việt Nam.
4. Cơ quan xây dựng chính sách và Lập pháp: Khảo sát mô hình lập pháp của Nga, Thụy Điển và Nhật Bản để tham khảo cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn tư pháp trong định hướng đến năm 2030.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi chuẩn bị phạm tội nào thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo luật hiện hành?
Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 14 Bộ luật Hình sự năm 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi chuẩn bị phạm một trong 25 tội danh được quy định cụ thể (như Tội phản bội Tổ quốc, Tội giết người, Tội cướp tài sản). Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi chuẩn bị phạm 02 tội danh: Tội giết người (Điều 123) hoặc Tội cướp tài sản (Điều 168).

Mức hình phạt tù cao nhất áp dụng đối với phạm tội chưa đạt là bao nhiêu?
Căn cứ khoản 3 Điều 57 Bộ luật Hình sự năm 2015, nếu điều luật quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình thì mức phạt cao nhất được áp dụng cho phạm tội chưa đạt là không quá 20 năm tù. Nếu là hình phạt tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất không vượt quá 3/4 mức phạt tù mà khung hình phạt của điều luật quy định.

Làm thế nào để phân biệt phạm tội chưa đạt với tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội?
Dấu hiệu phân biệt căn bản nằm ở tính chất của nguyên nhân dừng hành vi. Trong phạm tội chưa đạt (Điều 15), hành vi bị chặn đứng do các trở ngại khách quan ngoài ý muốn chủ quan (ví dụ: súng kẹt đạn, có người can ngăn). Trong tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội (Điều 16), người phạm tội tự nguyện dừng hành vi do động lực nội tâm dù hoàn cảnh khách quan vẫn cho phép họ thực hiện tội phạm đến cùng.

Người 17 tuổi phạm tội chưa đạt với khung hình phạt 20 năm tù thì bị xử phạt tối đa bao nhiêu năm?
Mức phạt được xác định qua 02 bước theo Điều 101 và khoản 3 Điều 102 Bộ luật Hình sự năm 2015: Bước 1, xác định mức phạt tối đa cho người 17 tuổi phạm tội hoàn thành là không quá 15 năm tù (bằng 3/4 của 20 năm). Bước 2, xác định mức phạt cho phạm tội chưa đạt là không quá 1/2 của mức trần bước 1, tức tối đa không quá 7 năm 6 tháng tù.

Tại sao Bộ luật Hình sự năm 2015 lại quy định khung hình phạt riêng tối đa 5 năm tù cho hành vi chuẩn bị phạm tội?
Khoản 2 Điều 57 và các điều luật cụ thể quy định mức phạt cho chuẩn bị phạm tội dao động từ 6 tháng đến 3 năm cải tạo không giam giữ hoặc từ 3 tháng đến 5 năm tù. Quy định này thể hiện nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa, vì hành vi chuẩn bị mới tạo tiền đề vật chất, chưa trực tiếp xâm hại hay làm thay đổi tình trạng của đối tượng tác động.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện lý luận về 03 giai đoạn thực hiện tội phạm cố ý, khẳng định bản chất nguy hiểm có điều kiện của hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt.
• Phân tích sâu sắc bước tiến lập pháp của Bộ luật Hình sự năm 2015 khi thu hẹp trách nhiệm hình sự chuẩn bị phạm tội về 25 tội danh và khống chế trần hình phạt 20 năm cho phạm tội chưa đạt.
• Chỉ rõ cơ chế định lượng 02 bước giảm hình phạt đối với người dưới 18 tuổi theo tỷ lệ 1/2 và 1/3 tại Điều 102.
• Đối chiếu kinh nghiệm lập pháp quốc tế từ 03 quốc gia (Nga, Thụy Điển, Nhật Bản) để kiến nghị bổ sung mức sàn hình phạt tối thiểu cho Điều 57.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn từ 68 bản án hình sự giai đoạn 2012 - 2020 nhằm hoàn thiện hệ thống án lệ tư pháp.

Đóng góp lớn nhất của công trình là tạo lập cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự trong giai đoạn 2026 - 2030, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng chính xác các quy định về trách nhiệm hình sự chưa hoàn thành. Quý độc giả, chuyên gia và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác trực tiếp toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ công tác xét xử, học thuật và hoàn thiện chính sách hình sự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG GIAI ĐOẠN CHUẨN BỊ PHẠM TỘI VÀ PHẠM TỘI CHƯA ĐẠT 1. Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự trong giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt 1. Khái niệm trách nhiệm hình sự Thuật ngữ “trách nhiệm” trong các sách, báo, tạp chí kinh tế - chính trị thường được dùng theo hai nghĩa. Một là, trách nhiệm là nghĩa vụ, bổn phận của một người trước cá nhân, tập thể, xã hội hoặc trước Nhà nước.

Hai là, trách nhiệm là hậu quả bất lợi mà một người phải gánh chịu do đã có hành vi vi phạm nghĩa vụ, bổn phận. Trách nhiệm pháp lý, trong đó có trách nhiệm hình sự, được dùng theo nghĩa thứ hai. Trách nhiệm hình sự là một trong những chế định quan trọng của luật hình sự Việt Nam bên cạnh hai chế định khác (tội phạm và hình phạt). Tội phạm và trách nhiệm hình sự (TNHS) là những chế định cơ bản của luật hình sự bởi chính những chế định này trong mối liên hệ với nhau đã tạo tính chỉnh thể của ngành luật hình sự, đồng thời là cơ sở cho việc xây dựng các chế định khác của luật hình sự.

Trong khoa học pháp lý, trách nhiệm hình sự là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, đặc biệt là trong những năm gần đây tại Việt Nam. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có nhận thức thống nhất về TNHS trong khoa học luật hình sự. Trong khoa học pháp lý hiện nay, có nhiều quan điểm về khái niệm trách nhiệm hình sự, được phân chia theo từng nhóm như sau: Nhóm quan điểm thứ nhất: nêu khái niệm trách nhiệm hình sự dưới góc độ hậu quả pháp lý: TNHS được hiểu là “hậu quả pháp lý của việc phạm tội thể hiện 1 ở chỗ người đã gây tội phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước. “TNHS là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do luật 2 hình sự quy định”.

1 Đào Trí Úc (1993), Mô hình lý luận về BLHS Việt Nam (Phần Chung), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 2 Lê Văn Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 10 Nhóm quan điểm thứ hai: nhìn nhận trách nhiệm hình sự với tư cách là một dạng của trách nhiệm pháp lý: “TNHS là một dạng trách nhiệm pháp lý, là trách nhiệm của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong PLHS bằng một hậu quả bất lợi do Tòa án áp dụng tùy thuộc vào tính 3 chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà người đó thực hiện” , “TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý bao gồm nghĩa vụ phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu TNHS, chịu bị kết tội, chịu biện pháp cưỡng chế của TNHS (hình 4 phạt, biện pháp tư pháp) và mang án tích”. Như vậy, các nhà nghiên cứu luật hình sự chỉ mới cùng nhận thức TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý và là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm.

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có sự nhận thức thống nhất về nội dung của TNHS. Nghiên cứu về nội dung của TNHS cần phải bắt đầu từ nhận thức về bản chất của TNHS. Bản chất của TNHS là sự lên án của Nhà nước đối với người có lỗi khi thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy 5 định là tội phạm, là sự phản ứng của Nhà nước đối với tội phạm. Với ý nghĩa là phản ứng của Nhà nước đối với tội phạm, nội dung cụ thể của TNHS phải là những tác động pháp lý bất lợi được quy định trong luật hình sự mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước vì đã thực hiện một tội phạm.

Những tác động bất lợi đó là bị Nhà nước lên án bằng một bản án kết tội, phải chịu hình phạt, chịu tác động bất lợi khác về hình sự. Tuy nhiên, không phải hậu quả pháp lý bất lợi nào do việc phạm tội đều là nội dung cụ thể của TNHS. Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong quá trình điều tra tuy là những tác động bất lợi gắn liền với việc phạm tội nhưng không phải là nội dung cụ thể của TNHS vì mục đích của các biện pháp này là phục vụ điều tra chứ không phải là sự trừng phạt của Nhà nước đối với người phạm tội. Như vây, từ sự tìm hiểu các quan điểm khác nhau về trách nhiệm hình sự kết hợp với việc nhận thức một số vấn đề có liên quan đến trách nhiệm hình sự, khái niệm trách nhiệm hình sự có thể được định nghĩa như sau: trách nhiệm hình 3 Đỗ Ngọc Quang (1997), Tìm hiểu trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về tham nhũng trong luật hình sự Việt Nam, NXB Công an nhân dân, Hà Nội, tr.

4 Trường Đại học luật Hà Nội (2005), Giáo trình Luật hình sự Tập 1, Nguyễn Ngọc Hòa (chủ biên), NXB Công an nhân dân, tr. 5 Kiều Đình Thụ (2000), Tìm hiểu luật hình sự Việt Nam, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 11 sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý, là hậu quả pháp lý của việc phạm tội thể hiện ở trách nhiệm của người phạm tội trước Nhà nước phải chịu những tác động pháp lý bất lợi được quy định trong luật hình sự do Tòa án áp dụng theo một trình tự tố tụng nhất định. Căn cứ vào các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, trên cơ sở khái niệm trách nhiệm hình sự và thực tiễn áp dụng có thể nhận thấy trách nhiệm hình sự có một số đặc điểm cơ bản như sau: TNHS là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm Xuất phát từ nguyên tắc pháp chế, tức không có tội nếu không có luật, nên TNHS chỉ đặt ra khi có một tội phạm được thực hiện.

Điều 2 BLHS quy định: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự”. TNHS là một dạng trách nhiệm nghiêm khắc nhất trong các trách nhiệm pháp lý Xét về mức độ nghiêm khắc, trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc nhất bởi vì trong số các vi phạm pháp luật như vi phạm pháp luật hành chính, vi phạm pháp luật đất đai, vi phạm pháp luật dân sự,… thì vi phạm pháp luật hình sự là loại vi phạm nghiêm trọng nhất và nó chỉ phát sinh khi có sự việc phạm tội. Mức độ nghiêm khắc của trách nhiệm hình sự xuất phát từ vai trò quan trọng của các quan hệ pháp luật hình sự. Tính chất nghiêm khắc của TNHS thể hiện ở chỗ người phạm tội bị Tòa án kết án; phải chịu hình phạt và một số biện pháp tư pháp và phải mang án tích.

TNHS là trách nhiệm cá nhân, pháp nhân thương mại thực hiện hành vi phạm tội trước Nhà nước. Tại Điều 2 Bộ luật hình sự quy định: “1. Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Chỉ pháp nhân thương mại nào phạm một tội đã được quy định tại Điều 76 của Bộ luật này mới phải chịu trách nhiệm hình sự.” 12 Đặc điểm này xuất phát từ quan hệ pháp luật hình sự là quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội và hàm chứa hai nội dung: Thứ nhất, TNHS là trách nhiệm cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội.

Thứ hai, chỉ có Nhà nước mới có thẩm quyền truy cứu TNHS đối với người phạm tội. TNHS được xác định bằng trình tự đặc biệt được quy định trong luật tố tụng hình sự TNHS là một loại trách nhiệm pháp lý rất nghiêm khắc. Do vậy, việc xác định và thực hiện nó phải theo một trình tự đặc biệt được quy định trong luật tố tụng hình sự. Theo đó chỉ những cơ quan tiến hành tố tụng mới có thẩm quyền xác định TNHS đối với người phạm tội.

Việc xác định TNHS đó không được tùy tiện mà phải tuân thủ trình tự, thủ tục tố tụng chặt chẽ để tránh oan sai, bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. TNHS được phản ánh trong bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án Chỉ có bản án kết tội của Toà án mới xác định một người có hành vi nguy hiểm cho xã hội có phải là có tội hay không sau khi tội phạm mà họ thực hiện được chứng minh. Nếu không có bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực hiện pháp luật thì không thể nói đến trách nhiệm hình sự đối với một người. Quyết định về TNHS chỉ có thể được thể hiện trong bản án hoặc quyết định của Tòa án.

Khái niệm giai đoạn chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt Khái niệm các giai đoạn thực hiện tội phạm Người phạm tội không phải lúc nào cũng thực hiện được hành vi phạm tội đến cùng mà trong nhiều trường hợp do những nguyên nhân khách quan mà hành vi phạm tội dừng lại ở những bước sớm nên chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu trong CTTP quy định trong BLHS. Tội phạm được thực hiện ở các giai đoạn khác nhau thì mức độ nguy hiểm cho xã hội khác nhau. Tuy nhiên, trong BLHS Việt Nam qua các thời kỳ không đưa ra khái niệm về các giai đoạn thực hiện tội phạm. Để có cơ sở thống nhất trong việc xác định trách nhiệm hình sự của hành vi phạm tội xảy ra trước khi tội phạm hoàn thành, khoa học luật hình sự Việt Nam đã xây dựng chế định các giai đoạn thực hiện tội phạm dưới góc độ khoa học pháp lý hình sự.

13 Trong khoa học pháp lý thế giới, các nhà khoa học pháp lý đã đưa ra những tên gọi chung cho trường hợp chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt như “tội phạm chớm nở” (inchoate crime) hoặc “tội phạm sơ bộ” (preliminary crime). Các trường hợp nêu trên được hiểu là “hành vi bị coi là tội phạm nhưng không gây ra thiệt hại thực tế, với điều kiện thiệt hại nó có thể gây ra là thiệt hại mà pháp luật muốn ngăn chặn”. Bên cạnh đó, tại các nước theo truyền thống pháp luật Anh - Mỹ, quá trình thực hiện tội phạm thông thường về lý thuyết được các nhà khoa học pháp lý chia làm bốn giai đoạn như sau: 1) Ý định phạm tội (Intention), 2) Chuẩn bị phạm tội (Preparation), 3) Thực hiện tội phạm (Implementation), 4) Tội phạm hoàn thành (Accomplishment).