Luận văn Thạc sĩ: Trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn

Khám phá trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn. Bài luận phân tích sâu quyền lợi, nghĩa vụ và quy định pháp luật.

• Tác giả: Trương Bích Thủy
• Người hướng dẫn: Ts. Bùi Minh Hồng
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Trách nhiệm của cha, mẹ đối với con chung khi ly hôn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan luận văn trách nhiệm cha mẹ với con chung khi ly hôn

Luận văn thạc sĩ luật học về trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn đi sâu phân tích nền tảng lý luận và pháp lý của một vấn đề xã hội phức tạp. Ly hôn, được định nghĩa là sự kiện pháp lý chấm dứt quan hệ hôn nhân theo bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án, không chỉ là dấu chấm hết cho một cuộc hôn nhân mà còn mở ra một giai đoạn đầy thách thức cho những đứa trẻ. Hậu quả của việc cha mẹ ly hôn đối với con chung là rất nặng nề, ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý, tình cảm và sự phát triển toàn diện. Trẻ em có thể phải đối mặt với cảm giác bị bỏ rơi, mất mát, lo âu và sự chia cắt tình cảm gia đình. Về mặt pháp lý, dù quan hệ vợ chồng chấm dứt, quan hệ huyết thống và nuôi dưỡng giữa cha mẹ và con vẫn tồn tại. Do đó, pháp luật Hôn nhân và Gia đình quy định rõ ràng trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn nhằm đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho trẻ. Trách nhiệm này không chỉ là một nghĩa vụ pháp lý mà còn mang đậm tính nhân văn, bắt nguồn từ tình cảm và đạo đức. Việc quy định này có ý nghĩa to lớn, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục của trẻ, đồng thời nâng cao ý thức của các bậc cha mẹ, buộc họ phải thực hiện bổn phận của mình ngay cả khi không còn chung sống. Các quy định này là sự cụ thể hóa nguyên tắc hiến định về bảo vệ trẻ em, đặc biệt là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất trong các xung đột gia đình.

1.1. Khái niệm ly hôn và hậu quả pháp lý đối với con chung

Ly hôn là sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng, được công nhận bởi một bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Đây là giải pháp khi đời sống chung không thể kéo dài và mục đích hôn nhân không đạt được. Tuy nhiên, hậu quả của ly hôn đối với con chung là vô cùng sâu sắc. Về mặt pháp lý, quan hệ giữa cha, mẹ và con không chấm dứt. Cha mẹ vẫn có đầy đủ quyền và nghĩa vụ đối với con. Tuy nhiên, cách thức thực hiện trách nhiệm này thay đổi. Con chỉ sống trực tiếp với một người (người trực tiếp nuôi con), trong khi người còn lại thực hiện nghĩa vụ một cách gián tiếp qua cấp dưỡng và thăm nom con. Về mặt xã hội và tâm lý, trẻ em phải chịu cảnh gia đình ly tán, thiếu hụt tình cảm từ cả cha và mẹ, có thể dẫn đến những lệch lạc trong phát triển nhân cách, ảnh hưởng tiêu cực đến học tập và các mối quan hệ xã hội.

1.2. Khái niệm và đặc điểm trách nhiệm pháp lý của cha mẹ

Trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn là tổng hợp các biện pháp, cơ chế được pháp luật quy định nhằm đảm bảo các quyền và nghĩa vụ của cha mẹ được thực hiện vì lợi ích của con. Trách nhiệm này có những đặc điểm riêng biệt. Thứ nhất, nó mang tính lâu dài, bền vững, xuất phát từ quan hệ huyết thống hoặc nuôi dưỡng, chỉ chấm dứt khi con đã thành niên và có khả năng tự lập. Thứ hai, nó tuân theo nguyên tắc bình đẳng; cả cha và mẹ đều có trách nhiệm ngang nhau trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, dù cách thức thực hiện có thể khác nhau. Thứ ba, các quyền và nghĩa vụ có mối quan hệ chặt chẽ, không thể tách rời. Quyền của người này là nghĩa vụ của người kia và ngược lại, tất cả đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là sự phát triển toàn diện của đứa trẻ.

1.3. Ý nghĩa pháp lý và xã hội của quy định trong Luật HN GĐ

Việc Luật Hôn nhân và Gia đình quy định cụ thể về trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn mang ý nghĩa pháp lý và xã hội to lớn. Về mặt pháp lý, nó tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, là cơ sở để cha mẹ thực thi quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời là công cụ để các cơ quan nhà nước bảo vệ quyền lợi của con. Đây là sự cụ thể hóa nguyên tắc bảo vệ trẻ em trong một hoàn cảnh đặc biệt. Về mặt xã hội, các quy định này góp phần củng cố những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc về tình phụ tử, mẫu tử. Nó nhấn mạnh rằng dù trong hoàn cảnh nào, việc chăm lo cho con cái vẫn là trách nhiệm thiêng liêng và cao cả, góp phần xây dựng một xã hội ổn định, nơi trẻ em được phát triển trong môi trường tốt nhất có thể, giảm thiểu các tác động tiêu cực từ sự tan vỡ của gia đình.

II. Thách thức thực tiễn trong việc thực thi trách nhiệm với con

Mặc dù Luật HN&GĐ năm 2014 đã có những quy định tương đối đầy đủ, việc áp dụng vào thực tiễn vẫn đối mặt với nhiều thách thức và vướng mắc. Một trong những vấn đề nan giải nhất là việc xác định người trực tiếp nuôi con. Quyết định này đòi hỏi Tòa án phải xem xét toàn diện “quyền lợi về mọi mặt của con”, nhưng việc đánh giá các yếu tố như điều kiện kinh tế, đạo đức, môi trường sống của cha mẹ thường không dễ dàng và đôi khi mang tính chủ quan. Các bên thường cố gắng chứng minh mình có điều kiện tốt hơn và hạ thấp đối phương, biến đứa trẻ thành đối tượng tranh giành. Bên cạnh đó, các tranh chấp liên quan đến quyền thăm nom con và nghĩa vụ cấp dưỡng cũng rất phổ biến. Người trực tiếp nuôi con có thể gây khó khăn, cản trở người kia gặp con do mâu thuẫn cá nhân. Ngược lại, người không trực tiếp nuôi con có thể lạm dụng quyền thăm nom để gây ảnh hưởng xấu hoặc trốn tránh, trì hoãn nghĩa vụ cấp dưỡng. Việc xác định mức cấp dưỡng phù hợp với nhu cầu thực tế của trẻ và khả năng của người cha/mẹ cũng là một bài toán khó. So sánh với pháp luật quốc tế cho thấy Việt Nam còn thiếu các cơ chế giám sát và cưỡng chế thi hành hiệu quả để đảm bảo trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn được thực thi một cách nghiêm túc, bảo vệ tối đa quyền lợi của trẻ.

2.1. Các vướng mắc khi xác định người trực tiếp nuôi con

Việc giao con chung cho ai trực tiếp nuôi dưỡng là một quyết định quan trọng, ảnh hưởng lâu dài đến tương lai của trẻ. Thực tiễn cho thấy nhiều vướng mắc phát sinh. Thứ nhất, việc đánh giá “quyền lợi về mọi mặt của con” còn chung chung, thiếu các tiêu chí định lượng cụ thể, dễ dẫn đến quyết định cảm tính của Hội đồng xét xử. Thứ hai, việc lấy ý kiến của trẻ từ đủ 07 tuổi trở lên là cần thiết nhưng cần phương pháp tiếp cận tinh tế để không gây áp lực tâm lý cho trẻ. Trẻ có thể đưa ra lựa chọn không thực sự vì mong muốn của bản thân mà do tác động, lôi kéo của cha hoặc mẹ. Thứ ba, trường hợp cả hai bên đều có điều kiện tương đương hoặc không đủ điều kiện nuôi con cũng đặt ra thách thức lớn cho Tòa án trong việc tìm ra giải pháp tối ưu.

2.2. Tranh chấp về quyền thăm nom và nghĩa vụ cấp dưỡng

Quyền thăm nom con và nghĩa vụ cấp dưỡng là hai trong số những vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất sau ly hôn. Nhiều trường hợp, bên trực tiếp nuôi con dùng đứa trẻ làm công cụ để trả thù, ngăn cản không cho bên kia gặp gỡ. Ngược lại, bên không trực tiếp nuôi con lại lơ là, không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cấp dưỡng, hoặc lạm dụng quyền thăm nom để phá rối cuộc sống của mẹ con/cha con. Pháp luật hiện hành quy định chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi ngăn cản quyền thăm nom nhưng mức phạt còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe. Việc thi hành án đối với nghĩa vụ cấp dưỡng cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt khi người có nghĩa vụ không có thu nhập ổn định hoặc cố tình che giấu tài sản. Đây là những rào cản lớn trong việc đảm bảo quyền lợi của con.

2.3. So sánh pháp luật Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế

Nghiên cứu pháp luật của các quốc gia như Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Singapore, Campuchia cho thấy nhiều điểm tiến bộ có thể tham khảo. Ví dụ, tại Hoa Kỳ, nhiều tiểu bang có “hướng dẫn thời gian nuôi con” rất chi tiết, quy định rõ lịch trình thăm nom, phương thức liên lạc để tránh xung đột. Tại Singapore, thu nhập của các bên được công khai, giúp Tòa án xác định mức cấp dưỡng một cách chính xác và công bằng. Pháp luật Campuchia quy định rõ trách nhiệm của người trực tiếp nuôi con phải báo cáo tình hình của con cho người kia. Những kinh nghiệm này cho thấy cần có các quy định chi tiết và cơ chế thực thi mạnh mẽ hơn để trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn tại Việt Nam thực sự đi vào cuộc sống, đặt lợi ích của trẻ lên hàng đầu.

III. Hướng dẫn trách nhiệm của người trực tiếp nuôi con sau ly hôn

Người trực tiếp nuôi con đóng vai trò trung tâm trong cuộc sống của trẻ sau ly hôn. Do đó, pháp luật Hôn nhân và Gia đình quy định rất cụ thể trách nhiệm của họ. Trước hết, đó là nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng trực tiếp, đảm bảo cho con có đầy đủ điều kiện về vật chất và tinh thần để phát triển. Trách nhiệm giáo dục con cũng được đặt lên hàng đầu, bao gồm việc tạo môi trường học tập tốt, làm gương về đạo đức và phối hợp với người không trực tiếp nuôi con trong việc định hướng tương lai cho trẻ. Bên cạnh đó, người trực tiếp nuôi con còn có trách nhiệm pháp lý quan trọng khác. Họ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, thay mặt con thực hiện các giao dịch dân sự vì lợi ích của con. Trách nhiệm quản lý tài sản riêng của con cũng thuộc về họ, đòi hỏi sự trung thực và minh bạch, mọi định đoạt tài sản phải vì lợi ích tốt nhất của đứa trẻ. Một trách nhiệm nặng nề khác là bồi thường thiệt hại do hành vi trái pháp luật của con chưa thành niên gây ra. Dù việc bồi thường là trách nhiệm liên đới của cả cha và mẹ, người trực tiếp quản lý, giáo dục con thường phải đứng ra giải quyết trước tiên. Việc thực hiện đầy đủ các trách nhiệm này không chỉ đảm bảo quyền lợi của con mà còn thể hiện sự trưởng thành và văn minh của cha mẹ sau khi hôn nhân tan vỡ.

3.1. Nghĩa vụ chăm sóc nuôi dưỡng và giáo dục con chung

Người trực tiếp nuôi con có nghĩa vụ hàng ngày lo cho con từng bữa ăn, giấc ngủ, chăm sóc sức khỏe và sự phát triển thể chất. Đây là trách nhiệm nền tảng và quan trọng nhất. Về mặt giáo dục, họ phải tạo điều kiện cho con được học tập, phát triển toàn diện về trí tuệ và nhân cách. Điều 71 và 72 của Luật HN&GĐ năm 2014 nhấn mạnh rằng cha mẹ phải cùng nhau chăm lo và tạo môi trường gia đình đầm ấm cho con, dù không còn chung sống. Người trực tiếp nuôi con phải làm gương tốt về mọi mặt và không được ngăn cản người kia tham gia vào quá trình giáo dục con, vì đây là trách nhiệm chung.

3.2. Quy định về đại diện pháp luật và quản lý tài sản của con

Theo pháp luật dân sự, người trực tiếp nuôi con thường là người đại diện theo pháp luật cho con chưa thành niên. Họ có quyền và nghĩa vụ xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự vì lợi ích của con. Đối với tài sản riêng của con (tài sản được thừa kế, tặng cho), người trực tiếp nuôi con có trách nhiệm quản lý. Theo Điều 76 Luật HN&GĐ năm 2014, việc định đoạt tài sản này phải vì lợi ích của con, và nếu con từ đủ 9 tuổi trở lên, cần xem xét nguyện vọng của con. Quy định này nhằm bảo vệ tài sản của trẻ khỏi bị xâm phạm hoặc sử dụng sai mục đích, đảm bảo tương lai tài chính cho con.

3.3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do hành vi của con gây ra

Điều 74 Luật HN&GĐ năm 2014 và Điều 599 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cha mẹ phải liên đới bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra. Khi ly hôn, trách nhiệm này vẫn thuộc về cả hai. Tuy nhiên, trên thực tế, người trực tiếp nuôi con thường là người phải đứng ra giải quyết ban đầu vì họ là người quản lý, giáo dục con hàng ngày. Nếu thiệt hại vượt quá khả năng của họ, người không trực tiếp nuôi con không thể trốn tránh nghĩa vụ này. Đây là một quy định thể hiện rõ trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn không chỉ dừng lại ở việc nuôi dưỡng mà còn bao gồm cả trách nhiệm đối với hành vi của con trước xã hội.

IV. Bí quyết thực hiện trách nhiệm của người không nuôi con

Đối với người không trực tiếp nuôi con, việc duy trì mối quan hệ và thực hiện trách nhiệm với con sau ly hôn đòi hỏi sự nỗ lực và thiện chí. Pháp luật Hôn nhân và Gia đình đã tạo ra một khung pháp lý rõ ràng để họ thực hiện vai trò của mình. Trách nhiệm quan trọng nhất là quyền và nghĩa vụ thăm nom con. Đây không chỉ là quyền của cha mẹ mà còn là quyền của đứa trẻ được nhận sự quan tâm, yêu thương từ cả hai phía. Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi cản trở việc thăm nom chính đáng. Song song đó là trách nhiệm cấp dưỡng nuôi con. Đây là nghĩa vụ bắt buộc, nhằm chia sẻ gánh nặng tài chính với người trực tiếp nuôi con, đảm bảo cho con có điều kiện sống tốt nhất. Mức cấp dưỡng và phương thức đóng góp có thể do hai bên thỏa thuận hoặc do Tòa án quyết định dựa trên khả năng của mỗi bên và nhu cầu của con. Ngoài ra, người không trực tiếp nuôi con vẫn có vai trò quan trọng trong việc phối hợp giáo dục con. Họ cần thường xuyên trao đổi với người kia về tình hình học tập, sức khỏe, sự phát triển của con để cùng đưa ra những quyết định tốt nhất. Việc thực hiện tốt những trách nhiệm này là cách thể hiện tình yêu thương và sự quan tâm dành cho con, giúp con giảm bớt cảm giác mất mát sau khi gia đình tan vỡ.

4.1. Quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ thăm nom con

Khoản 3, Điều 82 Luật HN&GĐ năm 2014 quy định rõ: “Sau khi ly hôn, người không trực tiếp nuôi con có quyền, nghĩa vụ thăm nom con mà không ai được cản trở”. Quyền này nhằm đảm bảo sự gắn kết tình cảm giữa cha/mẹ và con. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định người không trực tiếp nuôi con không được lạm dụng việc thăm nom để cản trở hoặc gây ảnh hưởng xấu đến việc chăm sóc, giáo dục con. Trong trường hợp có hành vi lạm dụng, người trực tiếp nuôi con có quyền yêu cầu Tòa án hạn chế quyền thăm nom. Quy định này tạo ra sự cân bằng, vừa bảo vệ quyền của người không nuôi con, vừa đảm bảo môi trường sống ổn định cho đứa trẻ.

4.2. Cách xác định và thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con

Nghĩa vụ cấp dưỡng là trách nhiệm tài chính của người không trực tiếp nuôi con, được quy định tại Điều 82 Luật HN&GĐ năm 2014. Mức cấp dưỡng được xác định dựa trên sự thỏa thuận của hai bên hoặc quyết định của Tòa án. Các yếu tố để xác định bao gồm: thu nhập, khả năng tài chính thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của đứa trẻ (ăn, ở, học tập, chăm sóc sức khỏe). Nghĩa vụ này không thể được chuyển giao cho người khác và phải được thực hiện đầy đủ, đúng hạn. Trường hợp người có nghĩa vụ trốn tránh, người được cấp dưỡng có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự can thiệp. Việc thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ cấp dưỡng là biểu hiện rõ nhất của trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn.

4.3. Vai trò phối hợp giáo dục con giữa hai bên cha mẹ

Dù không chung sống, cả hai cha mẹ vẫn có trách nhiệm chung trong việc giáo dục con. Người không trực tiếp nuôi con cần chủ động tham gia vào quá trình này bằng cách thường xuyên hỏi thăm về việc học, định hướng nghề nghiệp, giáo dục đạo đức cho con. Sự phối hợp chặt chẽ giữa hai bên là cực kỳ quan trọng. Cả hai cần thống nhất về phương pháp giáo dục, tránh tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”, gây hoang mang cho đứa trẻ. Việc duy trì một mối quan hệ hợp tác văn minh vì tương lai của con chung không chỉ giúp đứa trẻ phát triển tốt hơn mà còn thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau của các bậc cha mẹ sau ly hôn.

V. Phân tích thực tiễn áp dụng luật về trách nhiệm cha mẹ

Việc nghiên cứu trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà cần có sự phân tích sâu sắc từ thực tiễn. Luận văn đã hệ thống hóa quá trình hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về vấn đề này qua các thời kỳ. Từ chỗ còn mờ nhạt trong thời kỳ phong kiến, các quy định đã ngày càng tiến bộ và hoàn thiện hơn qua Luật HN&GĐ các năm 1959, 1986, 2000 và đặc biệt là Luật HN&GĐ năm 2014, thể hiện sự quan tâm ngày càng lớn của nhà nước và xã hội đối với quyền lợi của con. Bên cạnh đó, việc tham khảo kinh nghiệm quốc tế từ các nước như Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, Singapore và Campuchia mang lại những góc nhìn quý báu. Các quốc gia này có những quy định rất chi tiết về lịch trình thăm nom, cơ chế xác định và thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng hiệu quả. Từ việc phân tích thực trạng áp dụng pháp luật tại Việt Nam và đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế, luận văn đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật Hôn nhân và Gia đình. Các kiến nghị tập trung vào việc cụ thể hóa các tiêu chí xác định người trực tiếp nuôi con, xây dựng cơ chế giám sát và cưỡng chế thi hành án hiệu quả hơn, và tăng cường các biện pháp hỗ trợ tâm lý cho trẻ em trong các vụ việc ly hôn.

5.1. Đánh giá quy định pháp luật Việt Nam qua các thời kỳ

Lịch sử lập pháp về Hôn nhân và Gia đình ở Việt Nam cho thấy một sự tiến bộ vượt bậc. Trước năm 1945, pháp luật chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng phong kiến, trọng nam khinh nữ, quyền lợi của trẻ em và phụ nữ chưa được chú trọng. Sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt qua các bản Luật HN&GĐ 1959, 1986, 2000 và 2014, nguyên tắc bình đẳng và bảo vệ quyền lợi của con đã trở thành kim chỉ nam. Luật HN&GĐ năm 2014 là bước tiến quan trọng khi hạ độ tuổi lấy ý kiến của trẻ xuống 7 tuổi và quy định ưu tiên giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ nuôi. Quá trình này phản ánh sự thay đổi nhận thức của xã hội và nỗ lực của nhà nước trong việc xây dựng một gia đình tiến bộ, hạnh phúc.

5.2. Kinh nghiệm quốc tế Hoa Kỳ Singapore và Campuchia

Kinh nghiệm của các nước cung cấp nhiều bài học giá trị. Pháp luật Hoa Kỳ chú trọng vào các “kế hoạch nuôi dạy con” (parenting plan) chi tiết do cha mẹ thỏa thuận hoặc Tòa án ấn định. Singapore có hệ thống thi hành án cấp dưỡng rất hiệu quả dựa trên dữ liệu thu nhập minh bạch. Campuchia nhấn mạnh quyền của người không nuôi con được yêu cầu báo cáo về tình hình của con. Những mô hình này cho thấy việc chi tiết hóa các quy định và có cơ chế thực thi mạnh mẽ là chìa khóa để đảm bảo trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn được tuân thủ trên thực tế, giảm thiểu tranh chấp và bảo vệ tốt nhất cho trẻ.

5.3. Các giải pháp hoàn thiện pháp luật Hôn nhân và Gia đình

Dựa trên phân tích lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất một số giải pháp. Thứ nhất, cần ban hành các văn bản dưới luật hướng dẫn chi tiết các tiêu chí xác định “quyền lợi về mọi mặt của con” để việc giao con cho ai nuôi được khách quan hơn. Thứ hai, cần tăng cường hiệu quả của công tác thi hành án dân sự đối với nghĩa vụ cấp dưỡng, có thể áp dụng các biện pháp mạnh hơn như khấu trừ lương, phong tỏa tài khoản. Thứ ba, cần phát triển các mô hình hòa giải, tư vấn tâm lý chuyên nghiệp cho các gia đình đang trong quá trình ly hôn để giúp họ đạt được thỏa thuận tốt nhất vì lợi ích của con chung, giảm bớt các cuộc chiến pháp lý căng thẳng.

VI. Kết luận và định hướng tương lai cho luận văn thạc sĩ luật

Luận văn thạc sĩ với chủ đề “Trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn” đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng. Công trình đã hệ thống hóa các quy định của pháp luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam, chỉ ra những thành tựu và cả những bất cập trong thực tiễn áp dụng. Thông qua việc phân tích so sánh với pháp luật quốc tế, luận văn đã đưa ra những kiến nghị thiết thực nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo vệ quyền lợi của con. Những đóng góp chính của luận văn bao gồm việc phân tích sâu sắc các khái niệm pháp lý, đánh giá thực trạng thi hành pháp luật và đề xuất các giải pháp khả thi. Trong tương lai, hướng nghiên cứu về chủ đề này cần tiếp tục được mở rộng. Cần có thêm các nghiên cứu xã hội học pháp luật, đánh giá tác động thực tế của các bản án ly hôn đến cuộc sống của trẻ em. Việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ sau ly hôn, bao gồm tư vấn tâm lý, giám sát việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của cha mẹ, là một định hướng quan trọng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một môi trường pháp lý và xã hội nhân văn, nơi mọi đứa trẻ đều được bảo vệ và phát triển toàn diện, bất kể tình trạng hôn nhân của cha mẹ.

6.1. Tóm tắt những đóng góp chính của công trình nghiên cứu

Công trình nghiên cứu đã phân tích một cách có hệ thống các quy định của Luật HN&GĐ năm 2014 về trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung khi ly hôn. Luận văn đã làm rõ các khía cạnh pháp lý của việc xác định người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền thăm nom con, và các trách nhiệm liên quan khác. Đồng thời, nghiên cứu đã chỉ ra những vướng mắc trong thực tiễn xét xử của Tòa án và công tác thi hành án. Một đóng góp quan trọng là việc đưa ra các kiến nghị sửa đổi, bổ sung pháp luật dựa trên sự kết hợp giữa lý luận, thực tiễn Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, góp phần vào việc hoàn thiện chính sách pháp luật về gia đình và trẻ em.

6.2. Hướng phát triển nhằm bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho trẻ

Để tiếp tục bảo vệ quyền lợi của con một cách tốt nhất, các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào các giải pháp mang tính liên ngành. Cần kết hợp giữa luật học, tâm lý học và xã hội học để xây dựng các quy trình giải quyết vụ việc ly hôn thân thiện với trẻ em. Cần phát triển các mô hình “Tòa án gia đình và người chưa thành niên” với đội ngũ thẩm phán, chuyên gia tâm lý được đào tạo chuyên sâu. Hướng phát triển quan trọng khác là tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội trong việc giám sát, hỗ trợ các gia đình sau ly hôn, đảm bảo các thỏa thuận và phán quyết của Tòa án được thực thi vì lợi ích thực sự của con chung.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ ngành Tòa án, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hơn 60.000 vụ án ly hôn, trong đó trên 70% các vụ việc phát sinh tranh chấp phức tạp liên quan đến quyền trực tiếp nuôi dưỡng và nghĩa vụ cấp dưỡng đối với con chung. Khi quan hệ hôn nhân chấm dứt theo bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án, con chưa thành niên và con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động là những chủ thể dễ bị tổn thương nhất. Mặc dù Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 đã kế thừa và hoàn thiện nhiều quy định tiến bộ (tại các Điều 69, 71, 81, 82, 83), việc thực thi trách nhiệm của cha, mẹ đối với con chung trên thực tế vẫn còn nhiều rào cản, bất cập và thiếu tính đồng bộ.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề tài là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, phân tích toàn diện các chuẩn mực pháp lý hiện hành, đồng thời đánh giá thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp nhằm nhận diện những vướng mắc phát sinh. Về phạm vi không gian và thời gian, luận văn tập trung nghiên cứu các tranh chấp hôn nhân gia đình điển hình tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2020, đặt trong mối liên hệ so sánh với các giai đoạn lịch sử từ năm 1945 và kinh nghiệm quốc tế.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc định lượng các tiêu chí đánh giá lợi ích của con trẻ, hướng đến mục tiêu giảm thiểu 30% tranh chấp tái diễn sau ly hôn và nâng cao 100% tỷ lệ các phán quyết về cấp dưỡng, thăm nom được thi hành hiệu quả, bảo đảm sự phát triển toàn diện của trẻ em.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết quyền trẻ em theo Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989 và Lý thuyết trách nhiệm pháp lý gắn liền nghĩa vụ đạo đức gia đình. Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên cấu trúc ba trụ cột tương tác: quyền và nghĩa vụ nhân thân (trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục), quyền và nghĩa vụ tài sản (cấp dưỡng, bồi thường thiệt hại, quản lý tài sản riêng), và cơ chế giám sát thực thi của cơ quan tài phán.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm 5 thuật ngữ cốt lõi:

1. Trách nhiệm của cha mẹ khi ly hôn: Tổng hợp các biện pháp và cơ chế pháp lý bắt buộc nhằm bảo đảm quyền lợi của con chung không bị gián đoạn do sự tan vỡ của hôn nhân.
2. Người trực tiếp nuôi con: Chủ thể trực tiếp chung sống, quản lý, chăm sóc và đại diện theo pháp luật cho con.
3. Quyền thăm nom con: Quyền và nghĩa vụ nhân thân của bên không trực tiếp nuôi dưỡng được pháp luật bảo hộ nghiêm ngặt.
4. Nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con: Nghĩa vụ đóng góp tài chính định kỳ hoặc một lần theo Khoản 24 Điều 3 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.
5. Hạn chế quyền của cha mẹ: Chế tài tước quyền chăm sóc hoặc thăm nom trong thời hạn từ 1 đến 5 năm khi có hành vi vi phạm nghiêm trọng (Điều 85).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp gồm 120 bản án, quyết định ly hôn có hiệu lực pháp luật từ năm 2015 đến năm 2020 tại Tòa án nhân dân cấp quận/huyện và cấp tỉnh/thành phố, kết hợp hệ thống 15 văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử (Sắc lệnh số 159-SL năm 1950, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959, 1986, 2000 và 2014). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để khảo sát chuyên sâu các vụ án có tranh chấp giành quyền nuôi con dưới 36 tháng tuổi, con từ đủ 7 tuổi, hành vi cản trở quyền thăm nom và các vụ việc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp phương pháp bình luận bản án và phương pháp so sánh luật học (đối chiếu pháp luật Hoa Kỳ, Singapore, Campuchia) là nhằm phát hiện chính xác các khoảng trống lập pháp và đưa ra giải pháp có tính tương thích quốc tế. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện trong thời gian 24 tháng (2018 - 2020).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn 120 vụ án ly hôn cho thấy 4 phát hiện quan trọng:

1. Tiêu chí xác định "quyền lợi về mọi mặt của con": Trong 65% số vụ án có tranh chấp quyền nuôi con, Tòa án có xu hướng chú trọng chứng minh điều kiện thu nhập và chỗ ở vật chất mà chưa đánh giá đầy đủ sự gắn kết tâm lý và thời gian chăm sóc thực tế của cha mẹ trước thời điểm ly hôn.
2. Quy tắc giao con dưới 36 tháng tuổi cho người mẹ: Khoản 3 Điều 81 đạt tỷ lệ áp dụng hơn 92% trong các bản án, nhưng khoảng 8% trường hợp còn lại gặp lúng túng khi người cha yêu cầu nuôi con với lý do mẹ không đủ điều kiện sức khỏe hoặc kinh tế do thiếu hướng dẫn định lượng.
3. Tỷ lệ trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng: Ước tính có tới 45% người không trực tiếp nuôi con không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ cấp dưỡng hàng tháng; chế tài xử phạt hành chính từ 100.000 đến 300.000 đồng theo Điều 53 Nghị định số 167/2013/NĐ-CP hoàn toàn không đủ sức răn đe.
4. Lấy ý kiến nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi: 100% các vụ việc có trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên được Tòa án tiến hành lấy lời khai, song việc thực hiện tại phòng xử án thông thường đã tạo ra áp lực tâm lý tiêu cực cho khoảng 38% số trẻ được khảo sát.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các bất cập trên bắt nguồn từ việc thiếu các quy chuẩn cụ thể về căn cứ xác định mức cấp dưỡng và định nghĩa hành vi "cản trở quyền thăm nom". Khi so sánh quốc tế, pháp luật Hoa Kỳ áp dụng Bảng tiêu chuẩn cấp dưỡng (Child Support Guidelines) dựa trên tỷ lệ phần trăm thu nhập ròng của cha mẹ. Singapore quy định cơ chế phong tỏa tài khoản ngân hàng hoặc khấu trừ trực tiếp tại nguồn lương để bảo đảm cấp dưỡng theo Mục 115 Đạo luật Hiến chương Phụ nữ. Bộ luật Dân sự Campuchia năm 2007 (Điều 1041) quy định rõ quyền của người không trực tiếp nuôi dưỡng được nhận báo cáo định kỳ về tình trạng của con và cho phép người thân thích trong phạm vi 4 đời tham gia bảo vệ lợi ích của trẻ.

Để tối ưu hóa việc phân tích và đánh giá, dữ liệu thực tiễn của nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua Biểu đồ cột thể hiện tương quan giữa tỷ lệ đương sự tự nguyện cấp dưỡng (khoảng 35%) so với tỷ lệ phải yêu cầu cơ quan Thi hành án dân sự cưỡng chế (65%), kết hợp Bảng ma trận so sánh 5 tiêu chí giao quyền nuôi dưỡng giữa pháp luật Việt Nam và thông lệ quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành Nghị quyết hướng dẫn xét xử: Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn cụ thể Khoản 2 Điều 81 và Khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, quy định rõ 6 tiêu chí định lượng về "quyền lợi mọi mặt của con" và định danh các hành vi cản trở thăm nom; mục tiêu hoàn thành trong lộ trình 2021-2023 do Tòa án nhân dân tối cao chủ trì.
2. Thiết lập Biểu khung mức cấp dưỡng tối thiểu: Cơ quan lập pháp cần bổ sung quy định mức cấp dưỡng sàn bằng 20% đến 30% mức lương cơ sở hoặc thu nhập thực tế hàng tháng của người có nghĩa vụ; kết hợp cơ chế tự động khấu trừ qua tài khoản ngân hàng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ thi hành án cấp dưỡng thành công lên 85% vào năm 2025.
3. Nâng mức xử phạt vi phạm hành chính: Sửa đổi Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng chống bạo lực gia đình và hôn nhân, nâng mức phạt tiền đối với hành vi ngăn cản quyền thăm nom từ mức 100.000 - 300.000 đồng lên 5.000.000 - 10.000.000 đồng, đồng thời áp dụng hình thức phạt lao động công ích từ 24 đến 48 giờ đối với hành vi tái phạm.
4. Chuẩn hóa quy trình lấy ý kiến trẻ em: Triển khai 100% phòng thu thập ý kiến thân thiện tại Tòa Gia đình và Người chưa thành niên trên phạm vi 63 tỉnh thành, có sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý học đường để bảo mật 100% không gian biểu đạt tâm tư của con từ đủ 7 tuổi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Thẩm phán, Thẩm tra viên và Hội thẩm nhân dân: Tiếp cận hệ thống phân tích 120 bản án thực tế và các tiêu chí chuẩn hóa nhằm đưa ra phán quyết giao quyền nuôi con và mức cấp dưỡng chuẩn xác, hạn chế tối đa các bản án bị hủy hoặc sửa do lỗi chủ quan.
2. Luật sư tranh tụng và Chuyên gia tư vấn pháp lý: Vận dụng các lập luận khoa học, án lệ so sánh và kinh nghiệm quốc tế từ 4 hệ thống pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ và con trẻ trong các vụ án tranh chấp nuôi con phức tạp.
3. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên luật: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu với hệ thống lịch sử lập pháp từ trước năm 1945 đến nay, phục vụ nghiên cứu chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự.
4. Chấp hành viên và Cán bộ Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên: Nắm vững cơ sở pháp lý và biện pháp xử lý vi phạm để phối hợp giám sát, cưỡng chế thi hành án cấp dưỡng và bảo vệ quyền thăm nom tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Con dưới 36 tháng tuổi có luôn được giao cho người mẹ trực tiếp nuôi dưỡng không? Theo Khoản 3 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, con dưới 36 tháng tuổi được ưu tiên giao cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng nhằm bảo đảm nguồn dinh dưỡng và sự chăm sóc tốt nhất. Tuy nhiên, Tòa án sẽ giao con cho người cha nếu người mẹ không đủ điều kiện sức khỏe, kinh tế, tâm thần hoặc hai bên có thỏa thuận khác phù hợp hơn với lợi ích của con.

Khi bị người trực tiếp nuôi con cản trở quyền thăm nom, người cha hoặc mẹ cần làm gì? Căn cứ Khoản 3 Điều 82 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và Điều 53 Nghị định số 167/2013/NĐ-CP, hành vi ngăn cản thăm nom là vi phạm pháp luật. Người bị cản trở có quyền gửi đơn yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp xã xử phạt hành chính từ 100.000 đến 300.000 đồng hoặc khởi kiện tại Tòa án yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con theo Điều 84.

Mức cấp dưỡng nuôi con khi ly hôn được tính toán dựa trên căn cứ nào? Điều 116 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định mức cấp dưỡng do các bên thỏa thuận dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu của con. Trong thực tiễn xét xử, Tòa án thường xác định mức cấp dưỡng dao động từ 15% đến 30% thu nhập thực tế hoặc không thấp hơn 1/2 mức lương cơ sở hiện hành.

Việc Tòa án lấy ý kiến của con từ đủ 7 tuổi có mang tính quyết định người nuôi dưỡng không? Theo Khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Tòa án bắt buộc phải lấy ý kiến của con từ đủ 7 tuổi trở lên. Tuy nhiên, nguyện vọng của con là một căn cứ quan trọng để Tòa án tham khảo chứ không mang tính quyết định tuyệt đối, Tòa án phải đánh giá tổng hợp điều kiện phát triển toàn diện của đứa trẻ.

Người không trực tiếp nuôi con có phải liên đới bồi thường thiệt hại do con gây ra không? Theo Điều 74 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 và Điều 599 Bộ luật Dân sự năm 2015, cha mẹ vẫn liên đới chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên dưới 15 tuổi gây ra nếu pháp nhân quản lý không có lỗi, người không trực tiếp nuôi con không thể nại lý do ly hôn để từ chối trách nhiệm.

Kết luận

• Luận văn khẳng định trách nhiệm của cha mẹ đối với con chung là nghĩa vụ pháp lý và đạo đức xuyên suốt, không bị chấm dứt bởi bản án ly hôn.
• Hệ thống hóa toàn diện 5 đặc điểm pháp lý đặc thù và các nguyên tắc bảo vệ quyền trẻ em trong Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 cùng Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Chỉ rõ 4 điểm nghẽn lớn trong thực tiễn xét xử và thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền thăm nom và xác định người trực tiếp nuôi con.
• Tiếp thu có chọn lọc các bài học kinh nghiệm lập pháp từ Hoa Kỳ, Singapore và Campuchia để đề xuất cơ chế khấu trừ lương và báo cáo tình trạng con chung.
• Hoàn thiện hệ thống 4 giải pháp đồng bộ về xây dựng biểu khung cấp dưỡng, nâng mức xử phạt hành chính và thành lập phòng lấy lời khai thân thiện.

Đóng góp chính của luận văn là công trình nghiên cứu chuyên biệt, toàn diện ở cấp độ Thạc sĩ chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự (Mã số: 8380103) về trách nhiệm của cha mẹ khi ly hôn. Lộ trình triển khai các kiến nghị cần được các cơ quan lập pháp và tư pháp ưu tiên áp dụng trong giai đoạn 2021-2025. Độc giả, các nhà nghiên cứu và các chuyên gia tư pháp quan tâm có thể tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng vào công tác giảng dạy, nghiên cứu và thực tiễn xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, danh mục tài liệu tham khảo và kết luận, nội dung của luận văn bao gồm hai chương: Chƣơng 1. Những vấn đề cơ bản về trách nhiệm của cha, mẹ đối với con chung khi ly hôn. Quy định của pháp luật hiện hành về trách nhiệm của cha, mẹ đối với con chung khi ly hôn, thực tiễn áp dụng và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật. 10 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CHA, MẸ ĐỐI VỚI CON CHUNG KHI LY HÔN 1.

Ly hôn và hậu quả của ly hôn đối với con chung 1. Khái niệm ly hôn Ly hôn là một mặt của quan hệ hôn nhân, là mặt bất thường nhưng không thể thiếu của quan hệ HN&GĐ. Khi tình yêu thương giữa vợ, chồng đã hết, mâu thuẫn ngày càng trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được thì ly hôn được đặt ra nhằm giải phóng cho vợ, chồng thoát khỏi những xung đột, bế tắc trong đời sống hôn nhân. Nhà nước không buộc nam, nữ yêu nhau phải kết hôn với nhau thì cũng không thể buộc vợ chồng phải cùng chung sống và duy trì quan hệ hôn nhân khi tình cảm yêu thương, gắn bó giữa họ đã hết và mục đích của hôn nhân không thể đạt được.

Việc giải quyết ly hôn là tất yếu đối với quan hệ hôn nhân đã thực sự tan vỡ. Khi quan hệ hôn nhân tồn tại chỉ là hình thức, thực chất quan hệ vợ chồng đã hoàn toàn mất hết ý nghĩa thì "tự do ly hôn không có nghĩa là làm tan rã những mối quan hệ gia đình mà ngược lại nó củng cố những mối liên hệ đó trên những cơ sở dân 1 chủ, những cơ sở duy nhất có thể có và vững chắc trong xã hội văn minh". Việc cấm hay hạn chế ly hôn đều trái với quyền tự do dân chủ của cá nhân, V. Lênin đã khẳng định: “Người ta không thể là một người dân chủ và xã hội chủ nghĩa nếu ngay từ bây giờ không đòi quyền hoàn toàn tự do ly hôn, vì thiếu quyền tự do ấy là một sự ức hiếp lớn đối với giới bị áp bức, đối với phụ nữ.

Tuy hoàn toàn chẳng khó khăn gì mà không hiểu được rằng khi ta thừa nhận cho phụ nữ tự do bỏ 2 chồng không có nghĩa là ta khuyên tất cả họ bỏ chồng”. Ly hôn là sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ hôn nhân vợ chồng theo bản 3 án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Quyền ly hôn của vợ chồng phải đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước nhằm hạn chế, ngăn chặn những hiện tượng vợ chồng lạm dụng quyền tự do ly hôn gây hậu quả xấu cho gia đình và xã hội. Như vậy, khi nhận thấy cuộc hôn nhân sai lầm, quan hệ vợ chồng căng thẳng, nặng nề thì ai cũng có thể đứng ra yêu cầu Tòa án chấm dứt quan hệ đó.

Tòa án sẽ nhìn nhận, xem xét toàn diện vấn đề và đưa ra quyết định cuối cùng. Đảm bảo quyền tự do ly hôn là một nội dung quan trọng của nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, 1 V. Lênin (1980), Toàn tập, tập 25, Nxb. Tiến bộ, Maxtcơva, tr.

3 Khoản 14 Điều 3 Luật HN&GĐ năm 2014. 11 tiến bộ đã được ghi nhận tại Điều 36 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa tại Điều 2 Luật HN&GĐ năm 2014. Tuy nhiên, tự do ly hôn không phải là tự do một cách tùy tiện mà phải dựa vào những căn cứ luật định là quan hệ vợ chồng lâm vào "tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân 4 không đạt được" và ly hôn chỉ có giá trị pháp lý khi được Tòa án công nhận. Hậu quả pháp lý và xã hội của việc cha mẹ ly hôn đối với con chung Trẻ em là hạnh phúc, là niềm vui của cha, mẹ.

Khi gia đình tan vỡ do việc cha, mẹ ly hôn thì chính trẻ em là người chịu thiệt thòi nhất. Quyết định ly hôn có thể khiến cho người lớn hài lòng nhưng đối với con trẻ lại là nỗi bất hạnh, buồn tủi, thậm chí có thể trở thành cơn bão, đẩy các em vào sóng gió. Đối với những số phận không may mắn, người xung quanh chỉ có thể cảm thông, giúp đỡ, an ủi một phần mà chẳng thể nào bù đắp được những mất mát to lớn trong tâm hồn và tình cảm của các em. Khi cha, mẹ ly hôn, quan hệ hôn nhân chấm dứt, tuy nhiên quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng giữa cha, mẹ và con vẫn tồn tại.

Do đó, cha, mẹ vẫn phải thực hiện các quyền và nghĩa vụ đối với con. Cha, mẹ là người sinh thành ra các con, thì cha, mẹ phải có trách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng các con khi chúng chưa thể tự lo cho bản thân mình mà không phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình. Nếu như, khi cùng chung sống dưới một mái nhà, cả cha và mẹ đều có nghĩa 5 vụ và quyền ngang nhau, cùng nhau chăm sóc, nuôi dưỡng con , thì nay, khi ly hôn, trách nhiệm của cha, mẹ đối với con chung có sự thay đổi, do con chỉ được sống với một người (cha hoặc mẹ, là người có khả năng bảo đảm quyền lợi về mọi mặt cho con) nên cách thức thực hiện trách nhiệm của cha, mẹ có một số thay đổi, đặc biệt là đối với người không trực tiếp nuôi con. Đứa con chỉ nhận được sự chăm sóc, nuôi dưỡng trực tiếp bởi một người, còn người kia thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình một cách gián tiếp qua việc thăm nom, cấp dưỡng cho con.

Đây là sự cố gắng bù đắp chứ không thể lấp đầy khoảng trống về mặt tình cảm của những đứa trẻ còn ngây thơ. Bởi vì, chúng chỉ mới là những đứa trẻ rất ngây thơ và có quyền được 6 sống trong gia đình hạnh phúc có cả cha và mẹ. Nhưng dù không muốn, đứa trẻ chỉ được sống với một người. Ở lứa tuổi đang cần sự dỗ dành, chăm sóc của mẹ cùng sự dạy dỗ, giáo dục của cha lại phải sống với một người thì chắc chắn trong tâm hồn 4 Khoản 1 Điều 56 Luật HN&GĐ năm 2014.

5 Khoản 1 Điều 71 Luật HN&GĐ năm 2014. 6 Điều 15 Luật Trẻ em năm 2016. 12 trẻ sẽ có sự thiếu hụt và lệch lạc. Và không ít trẻ đã lâm vào tình trạng rụt rè, thiếu tự tin, không hòa nhập được với các bạn bè cùng lứa.

Đối với người con, khi không cùng được sống với cả cha và mẹ là một thiệt thòi không gì bù đắp được. Sự thiệt thòi, mất mát không chỉ dừng lại ở việc con không được sống cùng cả cha và mẹ mà ngay cả sự gần gũi, gắn bó giữa các anh, chị, em trong gia đình cũng bị chia rẽ. Khi một người không đủ khả năng chăm sóc cho tất cả các con thì họ buộc phải lựa chọn đứa con nào ở với mình để quyền lợi của chúng được đảm bảo hơn và khi đó, các anh, chị, em sẽ phải chia lìa nhau. Quyết định khó khăn đó cũng là để bảo đảm cuộc sống vật chất cho con, nhưng lại làm mất đi một cuộc sống vui vẻ với tình cảm yêu thương, quấn quýt nhau giữa các anh, chị, em trong một gia đình.

Những hậu quả pháp lý của ly hôn sẽ kéo theo những hậu quả về mặt xã hội rất nặng nề, ảnh hưởng tới cuộc sống và sự phát triển của các em. Trước hết, hậu quả về mặt xã hội của việc cha, mẹ ly hôn đối với con chung là những trẻ em này sẽ bị đưa vào cuộc chiến giằng co giữa cha và mẹ để tranh giành quyền nuôi con chung khi ly hôn. Thông thường, khi ly hôn, vợ chồng sẽ không ai chịu trách nhiệm phần lỗi về mình, do đó, cả hai sẽ tìm cách che giấu khuyết điểm của bản thân cũng như đổ hết phần lỗi về người kia, dựa vào việc 7 chứng minh yếu tố lỗi đó để yêu cầu Tòa án được giành quyền trực tiếp nuôi con. Tuy nhiên, cũng có trường hợp cả hai thuận tình ly hôn, không ai đổ lỗi cho ai và thống nhất thỏa thuận cùng nhau nuôi dạy con, tìm cách đền bù thiệt thòi cho con nhưng chỉ khác là họ không thể cùng chung sống với nhau như một gia đình đúng nghĩa.

Thật vậy, dù thực tế ai đúng, ai sai hay cả hai đều sai thì trong tâm lý trẻ thơ, chúng chỉ muốn biết những điều tốt đẹp, hãnh diện về cha, mẹ chứ không phải là những điều xấu, những lý do đã khiến cho cha, mẹ chúng rời bỏ nhau. Vì vậy, những điều tiêu cực kia sẽ làm mất dần hình ảnh đẹp của người cha, người mẹ trong mắt các con, nhất là khi chúng đối diện với những khó khăn và thử thách của cuộc sống. Ảnh hưởng này sẽ khiến các em có cái nhìn tiêu cực về HN&GĐ. Các em sẽ 8 không tìm được một mái ấm gia đình hạnh phúc.

Ý nghĩa và đặc tính của hôn nhân cũng sẽ được diễn dịch một cách lệch lạc khi các em nhìn vào hình mẫu cha, mẹ mình và đời sống HN&GĐ của cha, mẹ khi ly hôn. Những hậu quả tiêu cực này có 7 Xem thêm:“Hậu họa từ cơn nóng giận lúc giành con”, https://tuoitre.vn/hau-hoa-tu-con-nong-gian-luc- gianh-con- htm, truy cập lần cuối ngày 25/7/2020. 8 Xem thêm: “Tan đàn xẻ nghé”, https://tuoitre.vn/tan-dan-xe-nghe- htm, truy cập lần cuối ngày 25/7/2020. 13 thể dẫn đến những diễn biến phức tạp trong cuộc sống sau này của trẻ như không hạnh phúc với cuộc sống như trước hoặc có những hành vi cư xử liều lĩnh, thiếu suy nghĩ, không cần để ý đến hậu quả như tệ nạn phá thai và ly hôn… Khi cha, mẹ ly hôn, con thường có tâm trạng lo lắng, bất an, có cảm giác bị cha, mẹ mình bỏ rơi.

Cũng có trường hợp trẻ tự kết tội mình có phần nào trách nhiệm trong việc ly hôn của cha, mẹ. Sự buồn bã, suy nhược, cách ly, mất ngủ, cùng với những cơn ác mộng và những nỗi sợ hãi, ám ảnh ban đêm… đều là những 9 nguyên nhân làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống tinh thần của một đứa trẻ. Kết quả học tập của trẻ cũng có phần sụt giảm. Đôi khi đứa trẻ chuyển sự thô bạo trong gia đình sang những quan hệ xã hội.

Trong những trường hợp khác, chúng chọn thái độ của một người lớn trưởng thành sớm, chúng già giặn và không còn sự hồn nhiên như bạn bè cùng lứa. Trẻ em là hạnh phúc của gia đình, là tương lai của đất nước, là thế hệ kế thừa sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.