Trách Nhiệm Bồi Thường Tổn Thất Về Tinh Thần Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam

Khám phá trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần theo pháp luật dân sự Việt Nam, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan.

• Tác giả: Võ Thị Như Thương
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Trương Tín
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Bồi Thường Tổn Thất Về Tinh Thần Theo Pháp Luật Dân Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Khoá Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần Theo Luật

Bài viết này đi sâu vào trách nhiệm bồi thường tổn thất tinh thần theo pháp luật dân sự Việt Nam. Đây là một lĩnh vực phức tạp, liên quan đến việc xác định và bù đắp những thiệt hại vô hình mà một cá nhân hoặc tổ chức phải gánh chịu do hành vi trái pháp luật của người khác. Khác với thiệt hại vật chất, thiệt hại tinh thần khó định lượng, song lại có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống, tâm lý của người bị xâm phạm. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật về bồi thường tổn thất tinh thần là vô cùng quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân, tổ chức trong xã hội. Bài viết sẽ trình bày một cách hệ thống các khía cạnh pháp lý, thực tiễn liên quan đến vấn đề này, từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật.

1.1. Khái Niệm Đặc Điểm Tổn Thất Về Tinh Thần Quan Trọng

Theo nghĩa chung nhất, tổn thất về tinh thần là sự đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm mà một người phải chịu đựng. Nó bao gồm những cảm xúc tiêu cực, sự giảm sút lòng tin, mất uy tín, bị xa lánh,... Khác với thiệt hại vật chất, tổn thất tinh thần mang tính phi vật chất, không thể cân, đong, đo đếm. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam thừa nhận và bảo vệ quyền được bồi thường cho những thiệt hại này, nhằm bù đắp phần nào những mất mát mà người bị xâm phạm phải gánh chịu. Điểm b tiểu mục 1.1 mục 1 Phần I Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08/7/2006 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số qui định của Bộ luật Dân sự 2005 định nghĩa tổn thất tinh thần chính là sự đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mất đi sự tín nhiệm, lòng tin, bị bạn bè xa lánh do bị hiểu lầm.

1.2. Trách Nhiệm Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần Định Nghĩa

Trách nhiệm bồi thường tổn thất tinh thần là trách nhiệm dân sự mà người gây ra thiệt hại phải gánh chịu, bao gồm việc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai, và bồi thường một khoản tiền để bù đắp những mất mát về tinh thần cho người bị thiệt hại. Theo Điều 307 BLDS 2005 thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất và trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần. Trách nhiệm bồi thường tổn thất tinh thần nhằm mục đích xoa dịu, làm dịu bớt những đau khổ, mất mát mà người bị xâm phạm phải chịu đựng, đồng thời răn đe người vi phạm, ngăn ngừa những hành vi tương tự xảy ra trong tương lai. Bồi thường tổn thất tinh thần không thể khôi phục hoàn toàn trạng thái tinh thần ban đầu, tuy nhiên, nó có ý nghĩa lớn về mặt pháp lý và xã hội.

II. Căn Cứ Phát Sinh Trách Nhiệm Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần

Để phát sinh trách nhiệm bồi thường tổn thất tinh thần, cần phải có đủ các yếu tố sau: (1) Có hành vi trái pháp luật; (2) Có thiệt hại xảy ra; (3) Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại; (4) Có lỗi của người gây ra thiệt hại. Thiếu một trong các yếu tố này, trách nhiệm bồi thường sẽ không phát sinh. Việc chứng minh các yếu tố này là trách nhiệm của người yêu cầu bồi thường, và phải được thực hiện một cách khách quan, chính xác. Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật liên quan quy định chi tiết về các yếu tố này, nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của cả người gây ra thiệt hại và người bị thiệt hại.

2.1. Hành Vi Trái Pháp Luật Gây Tổn Thất Tinh Thần Như Thế Nào

Hành vi trái pháp luật là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Hành vi này có thể là hành động hoặc không hành động, và phải có tính chất trái pháp luật. Ví dụ, hành vi đánh người gây thương tích, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác, hoặc tiết lộ thông tin cá nhân trái phép đều là những hành vi trái pháp luật có thể gây ra tổn thất tinh thần. Tổn thất về tinh thần do hành vi trái pháp luật gây ra phải là tổn thất thực tế, có thể chứng minh được, chứ không phải là những suy đoán chủ quan.

2.2. Mối Quan Hệ Nhân Quả Lỗi Trong Bồi Thường Thiệt Hại

Mối quan hệ nhân quả là mối liên hệ trực tiếp giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra. Nói cách khác, thiệt hại phải là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật đó. Lỗi là trạng thái tâm lý của người gây ra thiệt hại, thể hiện ở sự cố ý hoặc vô ý. Lỗi là yếu tố quan trọng để xác định trách nhiệm bồi thường, tuy nhiên, trong một số trường hợp, người gây ra thiệt hại vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường ngay cả khi không có lỗi, ví dụ như trường hợp gây thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ.

III. Các Trường Hợp Được Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần Theo Luật

Pháp luật dân sự Việt Nam quy định một số trường hợp cụ thể mà người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường tổn thất tinh thần. Các trường hợp này bao gồm: xâm phạm sức khỏe, xâm phạm tính mạng, xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín, xâm phạm thi thể. Tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, mức bồi thường sẽ khác nhau, và được xác định dựa trên các yếu tố như mức độ thiệt hại, hoàn cảnh của người bị thiệt hại và người gây ra thiệt hại, cũng như các quy định của pháp luật.

3.1. Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần Khi Sức Khỏe Bị Xâm Phạm

Khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường chi phí khám chữa bệnh, phục hồi sức khỏe, thu nhập bị mất do phải nghỉ việc, và một khoản tiền để bù đắp tổn thất tinh thần. Mức bồi thường tổn thất tinh thần trong trường hợp này được xác định dựa trên mức độ nghiêm trọng của thiệt hại sức khỏe, ảnh hưởng của nó đến đời sống và công việc của người bị thiệt hại. Điều 609 BLDS 2005 qui định về trường hợp sức khoẻ bị xâm phạm.

3.2. Trường Hợp Tính Mạng Bị Xâm Phạm Được Bồi Thường Ra Sao

Khi tính mạng bị xâm phạm, người thân của người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường chi phí mai táng, tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng, và một khoản tiền để bù đắp tổn thất tinh thần. Mức bồi thường tổn thất tinh thần trong trường hợp này thường rất lớn, do thiệt hại là không thể bù đắp. Điều 610 BLDS 2005 qui định về trường hợp tính mạng bị xâm phạm.

3.3. Danh Dự Uy Tín Bị Xâm Phạm Bồi Thường Tổn Thất Thế Nào

Khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm, người bị thiệt hại có quyền yêu cầu người gây ra thiệt hại phải xin lỗi, cải chính công khai, và bồi thường một khoản tiền để bù đắp tổn thất tinh thần. Mức bồi thường trong trường hợp này được xác định dựa trên mức độ lan truyền của thông tin sai lệch, ảnh hưởng của nó đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người bị thiệt hại. Điều 611 BLDS 2005 qui định về trường hợp danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm.

IV. Hướng Dẫn Xác Định Mức Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần

Việc xác định mức bồi thường tổn thất tinh thần là một vấn đề phức tạp, do thiệt hại này mang tính chủ quan và khó định lượng. Pháp luật Việt Nam không quy định một công thức cụ thể để tính toán mức bồi thường, mà chỉ đưa ra những nguyên tắc chung, như xem xét đến mức độ thiệt hại, hoàn cảnh của các bên, và các yếu tố khác có liên quan. Tòa án sẽ căn cứ vào các nguyên tắc này để đưa ra phán quyết về mức bồi thường phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

4.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Mức Bồi Thường Thực Tế

Một số yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mức bồi thường tổn thất tinh thần bao gồm: Mức độ nghiêm trọng của thiệt hại (ví dụ, mức độ thương tật, mức độ xúc phạm danh dự); Ảnh hưởng của thiệt hại đến đời sống, công việc, và các mối quan hệ xã hội của người bị thiệt hại; Hoàn cảnh của người bị thiệt hại và người gây ra thiệt hại; Lỗi của người gây ra thiệt hại (nếu có); Các yếu tố khác có liên quan.

4.2. Án Lệ Thực Tiễn Xét Xử Về Bồi Thường Tinh Thần Ra Sao

Việc tham khảo các án lệ và thực tiễn xét xử là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cách tòa án áp dụng pháp luật trong các vụ việc liên quan đến bồi thường tổn thất tinh thần. Các án lệ có thể cung cấp những ví dụ cụ thể về cách tòa án xác định mức bồi thường trong các trường hợp tương tự, giúp người yêu cầu bồi thường có cơ sở để đưa ra yêu cầu hợp lý, và giúp tòa án đưa ra phán quyết công bằng, khách quan.

V. Vướng Mắc Giải Pháp Hoàn Thiện Bồi Thường Tinh Thần

Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường tổn thất tinh thần vẫn còn nhiều vướng mắc, do các quy định còn chung chung, thiếu cụ thể, và khó áp dụng trong thực tế. Một số vấn đề nổi cộm bao gồm: Khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại tinh thần; Khó khăn trong việc xác định mức bồi thường hợp lý; Sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng pháp luật của các tòa án. Để khắc phục những vướng mắc này, cần phải có những giải pháp đồng bộ, từ việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật, đến việc nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán.

5.1. Cần Sửa Đổi Bổ Sung Quy Định Về Bồi Thường Tinh Thần

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về bồi thường tổn thất tinh thần theo hướng cụ thể hóa các yếu tố cần xem xét khi xác định mức bồi thường, đồng thời đưa ra những hướng dẫn chi tiết hơn về cách chứng minh thiệt hại tinh thần. Điều này sẽ giúp tăng tính minh bạch, công bằng trong quá trình giải quyết các vụ việc liên quan đến bồi thường tổn thất tinh thần.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Thẩm Phán Về Bồi Thường Tinh Thần

Cần nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán thông qua các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nhằm giúp họ nắm vững các quy định pháp luật, hiểu rõ các nguyên tắc xác định mức bồi thường, và có khả năng áp dụng pháp luật một cách linh hoạt, sáng tạo trong từng trường hợp cụ thể. Đồng thời, cần tăng cường công tác tổng kết thực tiễn xét xử, rút kinh nghiệm để hoàn thiện hệ thống pháp luật.

VI. Bồi Thường Tổn Thất Tinh Thần Triển Vọng Ứng Dụng

Bồi thường tổn thất tinh thần đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Trong tương lai, pháp luật về bồi thường tổn thất tinh thần cần tiếp tục được hoàn thiện, để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, và đảm bảo rằng mọi người đều được bồi thường xứng đáng cho những thiệt hại mà họ phải gánh chịu. Việc nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp mới trong việc xác định mức bồi thường cũng là một hướng đi quan trọng.

6.1. Bồi Thường Tinh Thần Trong Y Tế Báo Chí Giao Thông

Bồi thường tổn thất tinh thần có vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực, như y tế (do sai sót chuyên môn), báo chí (do đưa tin sai lệch), giao thông (do tai nạn giao thông). Trong các lĩnh vực này, việc xác định mức bồi thường cần được thực hiện một cách cẩn trọng, khách quan, và phải đảm bảo rằng người bị thiệt hại được bồi thường đầy đủ, xứng đáng.

6.2. Bồi Thường Tổn Thất Cho Người Thân Nguyên Tắc Chung

Bồi thường tổn thất tinh thần cho người thân của người bị thiệt hại là một vấn đề phức tạp, do thiệt hại này mang tính gián tiếp và khó định lượng. Pháp luật Việt Nam quy định rằng người thân của người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường, tuy nhiên, mức bồi thường sẽ được xác định dựa trên mối quan hệ giữa người bị thiệt hại và người yêu cầu bồi thường, cũng như mức độ ảnh hưởng của thiệt hại đến đời sống của họ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn đề lí luận và pháp luật về trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần. Thực trạng giải quyết trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần và kiến nghị hoàn thiện pháp luật. NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG TỔN THẤT VỀ TINH THẦN 1.

Khái quát trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần 1. Khái niệm, đặc điểm tổn thất về tinh thần Thứ nhất, khái niệm TTVTT: “Theo Từ điển Tiếng Việt thì “tổn thất” là “sự mất mát, hư hao, thiệt hại lớn”1 và “tinh thần” là “những ý nghĩ, tình cảm, những hoạt động thuộc về nội tâm của con người”2. Do đó, hiểu theo nghĩa chung nhất thì TTVTT là sự đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, sự thương tiếc, sự đau đớn, dằn vặt nội tâm mà con người phải chịu đựng. Nếu hiểu theo nghĩa này, thì chỉ có cá nhân – một con người cụ thể mới có TTVTT.

Chính vì pháp luật chưa có một qui định cụ thể định nghĩa thế nào là TTVTT, cho nên khái niệm này được nhiều tác giả nghiên cứu quan niệm khác nhau. Và theo quan điểm của một tác giả, thì TTVTT được hiểu theo nghĩa rộng hơn là “sự tổn thất về tình cảm, tâm trạng của con người, sự tín nhiệm của xã hội đối với pháp nhân và các chủ thể khác mà biểu hiện là việc cá nhân phải chịu những đau đớn, lo lắng, buồn khổ về tinh thần hay việc pháp nhân hay các chủ thể khác phải gặp nhiều khó khăn trở ngại trong các hoạt động thường ngày do bị làm suy giảm tôn trọng, tín nhiệm của xã hội”3. Như vậy, hiểu theo nghĩa rộng hơn thì ngoài cá nhân, các tổ chức cũng tồn tại TTVTT khi có hành vi xâm phạm. Theo điểm b tiểu mục 1.1 mục 1 Phần I Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP ngày 08/7/2006 của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số qui định của Bộ luật Dân sự 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (Nghị quyết số 03/2006/NQ-HĐTP) thì TTVTT chính là sự đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mất đi sự tín nhiệm, lòng tin, bị bạn bè xa lánh do bị hiểu lầm… khi cá nhân, tổ chức bị xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thứ hai, đặc điểm TTVTT: + TTVTT là thiệt hại phi vật chất, không mang tính chất kinh tế và tài sản, không thể tính thành tiền, không thể cân, đong, đo đếm; + TTVTT để lại những vết hằn tâm lí rất sâu sắc, khó phai mờ trong kí ức của người bị thiệt hại. Nó có thể gây nên những đảo lộn trong tâm lí, đời sống của người bị thiệt hại; 1. Nguyễn Văn Xô (chủ biên) (2008), Từ điển Tiếng Việt, NXB Thanh niên (tái bản lần V), tr. Nguyễn Văn Xô (chủ biên), tlđd (01), tr.

Trích theo Nguyễn Thị Thơm (2011), Trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần trong pháp luật Việt Nam, Khoá luận tốt nghiệp cử nhân luật, Trường Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh, tr. 1 + TTVTT phát sinh từ sự xâm phạm các quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể. Sự xâm phạm các quyền này có thể từ hành vi của con người, từ nguồn nguy hiểm cao độ, súc vật, cây cối, nhà cửa, công trình xây dựng… (gọi chung là do tài sản gây ra); + Khi có hành vi xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức, có thể gây ra thiệt hại về vật chất, và từ đó dẫn đến TTVTT.

Tuy nhiên, “TTVTT có thể tồn tại khi không có thiệt hại về vật chất”4. Khái niệm, đặc điểm trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần Thứ nhất, khái niệm trách nhiệm BTTTVTT Quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín là một trong những quyền dân sự của cá nhân, tổ chức được pháp luật công nhận và bảo vệ. Khi quyền này bị xâm phạm thì họ có thể tự mình bảo vệ hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền bảo vệ bằng các biện pháp dân sự được qui định tại Điều 9 BLDS 2005. Trong đó, biện pháp buộc bồi thường thiệt hại là biện pháp bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể bị xâm phạm.

Theo Điều 307 BLDS 2005 thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất và trách nhiệm bồi thường bù đắp TTVTT. Điều luật trên đã qui định cụ thể khái niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất tại khoản 2. Tuy nhiên, trách nhiệm BTTTVTT chưa được định nghĩa cụ thể mà chỉ qui định chung chung về căn cứ phát sinh, cách thức mà chủ thể bị thiệt hại yêu cầu chủ thể gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm do hành vi xâm phạm của mình: “Người gây thiệt hại về tinh thần cho người khác do xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó thì ngoài việc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai còn phải bồi thường một khoản tiền để bù đắp TTVTT cho người bị thiệt hại”5. Trong Chương XXI về trách nhiệm BTTHNHĐ, BLDS 2005 dành một số điều luật qui định về các trường hợp được bồi thường khoản tiền bù đắp TTVTT cho người bị thiệt hại khi người gây thiệt hại có hành vi xâm phạm đến sức khoẻ (Điều 609); tính mạng (Điều 610); danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 611), thi thể (Điều 628).

Do đó, có thể xem trách nhiệm BTTTVTT là một nội dung của trách nhiệm BTTHNHĐ. Như vậy, có thể hiểu, trách nhiệm BTTTVTT là trách nhiệm dân sự, ngoài việc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai, thì còn phải bồi thường 4. Xem khoản 3 Điều 307 BLDS 2005. 2 một khoản tiền để bù đắp TTVTT do hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, thi thể của chủ thể khác; nhằm hạn chế, khắc phục một phần TTVTT cho người bị thiệt hại.

Thứ hai, đặc điểm trách nhiệm BTTTVTT: + Là một nội dung của trách nhiệm BTTHNHĐ; + Trách nhiệm này phát sinh khi có hành vi xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, thi thể của cá nhân, tổ chức và gây ra những TTVTT; + Trách nhiệm BTTTVTT không thể khôi phục lại tình trạng ban đầu của tinh thần, tức là không thể khắc phục toàn bộ thiệt hại về tinh thần; + Trách nhiệm BTTTVTT bao gồm: buộc chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường một khoản tiền để bù đắp TTVTT. Sơ lược tiến trình phát triển các qui định pháp luật về trách nhiệm bồi thường tổn thất về tinh thần ở Việt Nam 1. Trước năm 1945 Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam trải qua các giai đoạn, từ nhà nước đầu tiên (nhà nước Văn Lang – Âu Lạc) đến các nhà nước phong kiến qua các thời kì như Ngô – Đinh – Tiền Lê, Lý – Trần – Hồ, pháp luật có sự phát triển cả về hình thức lẫn nội dung. Bên cạnh các tập quán, luật tục thì có sự xuất hiện của luật thành văn với các qui định phù hợp điều chỉnh các quan hệ xã hội mới, nhưng chủ yếu điều chỉnh lĩnh vực hình sự.

Về lĩnh vực dân sự, pháp luật chủ yếu điều chỉnh một số lĩnh vực liên quan đến quyền sở hữu, hợp đồng, thừa kế, hôn nhân gia đình. Nhìn chung, không có qui định về BTTTVTT trong thời kì này. Tuy nhiên, đến thời nhà Lê, nhà Nguyễn (từ năm 1428 đến năm 1884), đã có các văn bản pháp luật qui định trách nhiệm dân sự đối với hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân. Điển hình là các qui định tại Lê triều Hình luật (còn gọi là Quốc triều Hình luật hay Luật Hồng Đức) thời nhà Lê và Hoàng Việt luật lệ dưới thời nhà Nguyễn.

Khi nghiên cứu Quốc triều Hình luật và Hoàng Việt luật lệ, các qui định đều không có sự phân định rõ ràng giữa hình luật và dân luật. Chính vì vậy, chế định trách nhiệm dân sự qui định rất tản mạn và không đầy đủ. Tuy nhiên, trong hai Bộ luật đều đưa ra được hai vấn đề chính là: các yếu tố làm phát sinh trách nhiệm dân sự và việc bồi thường thiệt hại. Đối với chế định bồi thường thiệt hại do hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân, cả hai Bộ luật trên đều không đề cập 3 đến thuật ngữ “TTVTT”, về mức bồi thường, các trường hợp được bồi thường TTVTT khi có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho chủ thể khác, nhưng thông qua một số điều luật cụ thể, đã gián tiếp thừa nhận và áp dụng việc BTTTVTT.

Ví dụ, trong Quốc triều Hình luật, Điều 472 qui định trường hợp đánh các quan chức bị thương, thì ngoài tiền bồi thường thương tích, người gây thiệt hại còn phải đền tiền tạ. Tương tự, Điều 473 qui định về các trường hợp lăng mạ quan chức, Điều 474 qui định về các trường hợp đánh người trong hoàng tộc… cũng đều đưa ra một khoản tiền tạ ngoài việc phải chịu một khoản tiền phạt6. “Tạ” là tỏ lòng xin lỗi một cách trân trọng đối với người mà mình đã mang đến cho họ điều không may. Thực chất “tiền tạ” là “khoản tiền bù đắp TTVTT cho các vị quan lại phong kiến, tuỳ theo địa vị xã hội của họ do tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín của họ bị xâm phạm”7.

Ở đây, pháp luật phong kiến đã tạo nên sự bất bình đẳng trong xã hội. Đối với những thiệt hại về vật chất thì pháp luật qui định rõ ràng và được áp dụng trong mọi trường hợp gây thiệt hại, về đối tượng áp dụng không có sự phân biệt địa vị xã hội. Nhưng đối với TTVTT thì khi bị xâm phạm, chỉ có một số đối tượng được bồi thường khoản tiền tạ (vua, quan lại phong kiến) mà không phải tất cả người bị thiệt hại nào cũng được bồi thường. Ngoài ra, sự bồi thường do gây thiệt hại về tinh thần được dự liệu chung cho tất cả mọi người trong trường hợp từ hôn, nghĩa là đã nhận đồ sính lễ gả con gái rồi lại thay đổi ý kiến, hoặc nhà trai đã mang đồ sính lễ đến dạm hỏi rồi mà thay đổi ý kiến thì người thay đổi ý kiến không kết hôn nữa phải bồi thường thiệt hại về danh dự cho người kia (Điều 315 Quốc triều Hình luật, Điều 94 Hoàng Việt luật lệ)8.