CHƯƠNG I KHÁI QUÁT VỀ NGHỀ BIÊN TẬP 1. Biên tập là gì? Nhiều người hiểu giản đơn công việc biên tập chỉ là sửa lỗi sai về chính tả và ngữ pháp trong một văn bản, hay là việc “cắt cúp” câu, chữ cho vừa một trang in. Nếu chỉ giản đơn như vậy thì ai cũng có thể làm được công tác biên tập. Người làm công tác biên tập một lúc phải đặt mình ở nhiều vai, nhiều vị trị khác nhau để hoàn thành sứ mệnh của mình.
Trước hết, người biên tập phải hiểu độc giả của mình, sau đó phải hiểu chính tác giả, thông điệp của tác giả, tiếp đến là ý đồ Ban Biên tập, và sâu rộng hơn là cả những hiệu ứng xã hội, dự đoán phản hồi của bài báo dưới giác độ chính trị, kinh tế và văn hóa. Người biên tập phải đọc được “dụng ý” của người viết trong tác phẩm của mình là gì để chắp cánh cho ý tưởng đó được cộng hưởng cùng bạn đọc, để tác phẩm phát huy được một cách mạnh mẽ thông điệp của nó. Như vậy Biên tập là một quá trình xử lý bản thảo, sao cho bản thảo trở thành một tác phẩm hoàn chỉnh, trọn vẹn, không có sai sót về nội dung và hình thức thể hiện, để tác phẩm phát huy tốt nhất giá trị thông điệp của nó mà không làm sai lệch, méo mó đi dụng ý của tác giả. Và nhắc đến hoạt động biên tập, không thể không nhắc đến các biên tập viên.
Đây chính là đội ngũ làm việc tại các tòa soạn báo chí, các nhà xuất bản, các cơ quan văn hóa nghệ thuật, tiến hành biên tập và hoàn chỉnh các tác phẩm theo định nghĩa nói trên. Trên bình diện pháp lý, ngày 2 tháng 6 năm 1993, Ban Tổ chức Cán bộ Chính phủ đã có Quyết định số 428/QĐ về việc ban hành Tiêu chuẩn nghiệp vụ ngạch công chức ngành văn hóa thông tin, theo đó biên tập viên sẽ được chia theo các cấp độ khác nhau, mà với một định danh thì có các tiêu chuẩn riêng. Cụ thể, Biên tập viên sẽ có: 1. Biên tập viên cao cấp 2.
Biên tập viên chính 3. Biên tập viên 2. Tầm quan trọng của công tác biên tập Tất cả các cơ quan thông tấn báo chí đều có một đội ngũ biên tập viên chuyên nghiệp. Các tòa soạn càng có uy tín thì càng sử dụng nhiều biên tập viên giỏi, tâm huyết và có tay nghề cao.
Và chính đội ngũ này góp phần quan trọng tạo nên uy tín và bản sắc cũng như sức mạnh truyền thông của một đơn vị báo chí. Tuy nhiên, công chúng lại không biết tới họ vì họ không được ký tên trên các bài báo như phóng viên. Và biên tập viên văn bản là một loại nhà báo hiếm hoi; ít người làm được nghề này. Biên tập viên văn 2 bản thường dấn thân, toàn tâm toàn ý với công việc, thông minh và yêu chữ nghĩa.
Họ có khuynh hướng muốn làm cho bài vở trở nên chính xác và hay hơn. Họ cũng góp phần gác cổng về tin tức cho cơ quan truyền thông, tức cho bài nào xuất hiện, bài nào không. Hễ có người viết thì có người biên tập. Người biên tập đọc lại, suy nghĩ, làm cho các tác phẩm đến với công chúng dễ dàng hơn.
Họ có mặt ở mọi nơi: trong các tờ báo ngày, báo tuần, các nhà xuất bản, tại đài truyền thanh, đài truyền hình, công ty giao tế nhân sự và quảng cáo. Tại các nước phát triển, họ còn hiện diện trong các cơ quan chính phủ, trường học và doanh nghiệp bình thường. Hiện nay, có cả người biên tập thông tin cho các trang web. Từ trước đến giờ, các nhà báo được trao giải thưởng vẫn thường thừa nhận và ca ngợi công lao của người biên tập.
Một trong số là nhà báo Mỹ Colin Nickerson. Ông bắt đầu sự nghiệp với chân phóng viên trong một tuần báo nhỏ. Bốn năm sau đó, ông trở thành phóng viên của tờ The Boston Globe, và nhanh chóng trở thành thông tin viên ở nước ngoài của tờ báo nổi tiếng này. Nickerson cho biết: “Tôi đã học được rằng việc viết lách khó khăn hơn tôi từng nghĩ rất nhiều.
Cần phải động não và rất nhiều nỗ lực. Sự khác nhau giữa bài báo hay với bài báo dở chẳng liên quan gì đến nội dung của bài báo đó… mà điều tạo ra sự khác biệt thường là do có bao nhiêu tâm huyết và nỗ lực người phóng viên và kế đến là những người biên tập của anh, chị ta sẵn sàng đổ vào bài”. Nhưng công việc của biên tập viên báo chí là gì? Nếu bạn hỏi người bình thường câu này, có thể họ sẽ trả lời: sửa lỗi các bài viết. Còn nếu bạn trao đổi với một biên tập viên thực thụ, câu trả lời sẽ khác.
Mà không chỉ có một câu. Người này sẽ liệt kê ra hàng loạt công việc, nào là nghe ngóng, họp bàn về tin tức, chỉ định đề tài, làm việc với phóng viên, sửa bài, chỉ dẫn dàn trang v.v… Có một số người đã tìm cách định nghĩa nghề biên tập. Theo Sonia Jaffe Robbins, giảng viên môn biên tập báo chí tại Đại học New York, “biên tập văn bản là một quy trình mà trong đó biên tập viên giúp cho phóng viên cải thiện việc viết lách, để cho bài vở trở nên rõ ràng và được trình bày một cách tốt nhất có thể được”. Không ai nêu ra rằng biên tập viên phải giỏi ngữ pháp, viết đúng chính tả và dấu câu.
Đối với nghề biên tập, rành rẽ ngôn ngữ là chuyện đương nhiên, tuy trong thực tế không hẳn đã đúng như vậy. Làm việc với từ ngữ là nhiệm vụ đầu tiên của một biên tập viên. Công việc này được gọi là biên tập văn bản (copy editing). Công việc chính của biên tập viên văn bản bao gồm việc sửa lỗi ngữ pháp, bút pháp và tìm cách làm cho bài vở chính xác hơn.
Thật 3 ra, biên tập viên văn bản phải làm nhiều hơn thế nữa: tập trung suy nghĩ và suy nghĩ một cách sáng tạo. Nếu không, chắc hẳn ai đó đã làm ra được một chương trình biên tập tự động rồi. Thế nào là một biên tập viên Trước khi bàn đến tố chất, những đặc điểm chính của một người làm công tác biên tập, thì hãy bàn đến địa vị pháp lý và những “chuẩn” nghề nghiệp của họ với những yêu cầu có tính quy phạm. Như đã nói, ngày 2 tháng 6 năm 1993, Ban Tổ chức Cán bộ Chính phủ đã có Quyết định số 428/ QĐ về việc ban hành Tiêu chuẩn nghiệp vụ ngạch công chức ngành văn hóa thông tin, trong đó quy định khá chi tiết cho ngạch biên tập viên với phân loại: Biên tập viên, Biên tập viên chính và Biên tập viên cao cấp.
➢ Với Biên tập viên có các quy định: 1. Chức trách: Là viên chức chuyên môn nghiệp vụ tại các cơ quan thông tấn, báo chí, đài phát thanh, truyền hình, nhà xuất bản, các tổ chức hoạt động nghệ thuật. làm nhiệm vụ biên tập nâng cao chất lượng, đảm bảo tính tư tưởng, nghệ thuật, khoa học các bản thảo về sách, báo, bản tin, bài viết, kịch bản sân khấu, điện ảnh, tác phẩm âm nhạc. có nội dung, hình thức ở mức độ phức tạp trung bình.
• Nhiệm vụ cụ thể: - Khai thác, tổ chức các nguồn tư liệu, tài liệu, tin, bài, đề tài, kịch bản, tác phẩm văn học theo phương hướng, kế hoạch phong cách nghệ thuật của đơn vị. - Nhận xét, biên tập nhằm nâng cao chất lượng tư tưởng, nghệ thuật, khoa học; chịu trách nhiệm về nội dung bản thảo. - Chọn, viết tin, bài, lời nói đầu, giới thiệu chuyên mục do mình phụ trách. - Thuyết minh về chủ đề tư tưởng, chỉ dẫn các yêu cầu trình bày kỹ thuật, mỹ thuật; theo dõi quá trình dàn dựng, sản xuất.
- Chuẩn bị nội dung tuyên truyền, quảng cáo, tập hợp, phân tích ý kiến, dư luận của người xem, người đọc, người nghe, người phê bình về nội dung và hình thức các tác phẩm, bài viết do mình biên tập. - Tổ chức đội ngũ cộng tác viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành bản thảo. - Tham gia tổng kết chuyên môn nghiệp vụ. Hiểu biết: - Nắm được đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực chuyên ngành các sự kiện chính trị, xã hội quan trọng.
4 - Nắm vững kiến thức nghiệp vụ chuyên ngành; những thành tựu mới về văn hoá nghệ thuật, khoa học, kỹ thuật có liên quan. - Có trí thức về xã hội học. - Nắm được các văn bản pháp quy có liên quan đến nhiệm vụ của mình. - Biết sử dụng máy vi tính.
Yêu cầu trình độ: - Tốt nghiệp đại học chuyên ngành, đã qua thời gian tập sự. - Biết một ngoại ngữ ở trình độ B, đọc hiểu sách chuyên môn. ➢ Với Biên tập viên chính: 1. Chức trách: Là viên chức chuyên môn nghiệp vụ tại các cơ quan thông tấn, báo chí, đài phát thanh, truyền hình, nhà xuất bản, các tổ chức hoạt động nghệ thuật.
làm nhiệm vụ biên tập nâng cao chất lượng, đảm bảo tính tư tưởng, nghệ thuật, khoa học các bản thảo về sách, báo, bản tin, bài viết, kịch bản sân khấu, điện ảnh, tác phẩm âm nhạc. có nội dung, hình thức ở mức độ phức tạp cao. • Nhiệm vụ cụ thể: - Khai thác, chủ trì tổ chức khai thác các nguồn tư liệu, tài liệu, tin, bài, đề tài, kịch bản, tác phẩm văn học theo phương hướng, kế hoạch, phong cách nghệ thuật của đơn vị. - Nhận xét, tuyển chọn, biên tập nhằm nâng cao chất lượng tư tưởng, nghệ thuật, khoa học; chịu trách nhiệm về nội dung bản thảo.
- Viết và tổ chức viết tin, bài, lời nói đầu, lời tựa, bài phê bình, giới thiệu chuyên mục do mình phụ trách. - Thuyết minh về chủ đề tư tưởng, chỉ dẫn các yêu cầu trình bày kỹ thuật, mỹ thuật; theo dõi quá trình dàn dựng, sản xuất. - Viết nội dung tuyên truyền quảng cáo, tập hợp, phân tích ý kiến, dư luận của người xem, người đọc, người nghe, người phê bình về nội dung và hình thức các tác phẩm, bài viết thuộc lĩnh vực được phân công, đề xuất biện pháp xử lý. - Chủ trì tổ chức đội ngũ cộng tác viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành bản thảo.
- Tổng kết chuyên môn nghiệp vụ; tham gia chuẩn bị nội dung các hội thảo nghiệp vụ chuyên ngành ở trong và ngoài nước. - Hướng dẫn nghiệp vụ cho biên tập viên ngạch dưới. Hiểu biết: - Nắm vững đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực chuyên ngành; các sự kiện chính trị, xã hội quan trọng.