Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI PHẠM TRONG LĨNH VỰC CHỨNG KHOÁN THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Cơ sở của việc qui định các tội phạm trong lĩnh vực chứng khoán 1. Khái niệm chứng khoán và thị trường chứng khoán Hiểu theo khía cạnh kinh tế, chứng khoán là một khoản đầu tư dài hạn dưới hình thức cho tổ chức phát hành vay hoặc góp vốn vào tổ chức phát hành. Về mặt bản chất, khi một người đầu tư vào một chứng khoán thì được hiểu là người đó góp vốn vào hoặc cho tổ chức phát hành vay một khoản tiền nhất định.
Đương nhiên, nhà đầu tư sẽ được ghi nhận một số quyền nhất định. Ví dụ: quyền được trả lãi định kỳ (đối với trái phiếu, chứng chỉ nợ), quyền hưởng cổ tức (cổ phần). Như vậy, dưới góc độ pháp lý, chứng khoán là một văn bản xác nhận một khoản đầu tư mà nhà đầu tư đóng góp vào chủ thể phát hành dưới hình thức góp vốn hoặc cho vay.1 Luật Chứng khoán năm 2006 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2010) định nghĩa chứng khoán như sau: Chứng khoán là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành. Chứng khoán được thể hiện dưới hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử, bao gồm các loại sau đây: a) Cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ; b) Quyền mua cổ phần, chứng quyền, quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai, nhóm chứng khoán hoặc chỉ số chứng khoán; c) Hợp đồng góp vốn đầu tư; d) Các loại chứng khoán khác do Bộ Tài chính quy định.
7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Giáo trình Pháp luật về thị trường chứng khoán của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội định nghĩa chứng khoán là: “Chứng khoán là giấy tờ có giá, xác nhận các quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu chứng khoán đối với tài sản hoặc vốn của tổ chức phát hành” [28, tr. Giáo trình Pháp luật về thị trường chứng khoán của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội cũng chỉ ra các đặc điểm của chứng khoán bao gồm: - Chứng khoán xác nhận quyền sở hữu tài sản nhất định và nó có thể được chuyển nhượng từ chủ thể này sang chủ thể khác [28, tr. - Quyền phát sinh từ chứng khoán đi liền với quyền đối với chứng khoán và đồng thời quyền đối với chứng khoán đi liền với quyền phát sinh từ chứng khoán [28, tr. - Mệnh giá của chứng khoán không phải là giá trị thực tế mà chỉ là giá trị danh nghĩa [28, tr.
24] - Chứng khoán có khả năng sinh lời [28, tr. 24] - Chứng khoán có tính thanh khoản [28, tr. 25] - Chứng khoán có tính rủi ro cao [28, tr. 25] Học viên đồng tình với các tiếp cận của Giáo trình Pháp luật về thị trường chứng khoán của Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội.
Một yếu tố quan trọng là chứng khoán có thể ghi danh hoặc không ghi danh. Chứng khoán ghi danh là chứng khoán mà tên và đặc điểm nhân thân khác của chủ sở hữu quyền, lợi ích được ghi nhận bởi chứng khoán được ghi trên bề mặt của chứng khoán. Chứng khoán không ghi danh là chứng khoán mà tên của chủ sở hữu quyền, lợi ích được ghi nhận bởi chứng khoán không được ghi trên bề mặt của chứng khoán. Thay vào đó, người cầm giữ chứng khoán được coi là chủ sở hữu chứng khoán trừ trường hợp có chứng cứ chứng minh việc cầm giữ không ngay tình.
Từ đó, học viên đưa ra định nghĩa về chứng khoán như sau: 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chứng khoán là văn bản ghi nhận các quyền và lợi ích có thể được chuyển nhượng của người được ghi danh trên văn bản hoặc cầm giữ văn bản này đối với tài sản hoặc vốn góp của tổ chức phát hành ra văn bản này. Chứng khoán bao gồm các loại cơ bản sau đây: - Cổ phiếu là một loại chứng khoán do công ty cổ phần phát hành ghi nhận một người nào đó có cổ phần trong công ty, hay nói cách khác ghi nhận quyền và lợi ích của người này đối với tài sản và lợi nhuận của công ty. Cổ phiếu có thể được phát hành dưới hình thức bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử. Trong lý thuyết và thực tiễn, cổ phiếu bao gồm cổ phiếu thường (ghi nhận cổ đông sở hữu cổ phần phổ thông) và cổ phiếu ưu đãi (ghi nhận cổ đông sở hữu cổ phần ưu đãi).
- Trái phiếu là loại chứng khoán được phát hành bởi doanh nghiệp, chính phủ hoặc chính quyền địa phương ghi nhận tổ chức phát hành nợ người sở hữu trái phiếu một khoản tiền nhất định và có nghĩa vụ trả gốc khi đáo hạn và trả lãi theo lãi suất xác định theo định kỳ. - Chứng chỉ quỹ đầu tư là loại chứng khoán do công ty quản lý quỹ phát hành, xác nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư đối với một phần vốn góp của quỹ đầu tư. - Các loại chứng khoán khác: Khi thị trường chứng khoán phát triển thì sẽ phát sinh ra những loại chứng khoán khác, phái sinh từ các chứng khoán trên như chứng quyền, hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng góp vốn đầu tư và các loại chứng khoán khác. Như phần trên đã nêu, chứng khoán có thể được chuyển nhượng và có tính thanh khoản.
Điều đó có nghĩa rằng chứng khoán có thể được mua bán như các hàng hoá trên thị trường. Nói cách khác, chứng khoán cũng được coi là một loại hàng hoá đặc biệt. Như vậy, khi khối lượng giao dịch mua, bán, trao đổi các hàng hoá đặc biệt này đạt được một mức độ nhất định, thị trường của các loại hàng hoá đặc biệt này được hình thành. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ban đầu thị trường chỉ đơn giản là nơi tụ tập của các thương gia trao đổi mua bán hàng hoá.
Sau đó, khi khối lượng giao dịch ngày càng tăng lên, cùng với sự tăng lên của số người tham gia, nơi tụ tập phát triển thành một khu chợ để trao đổi, mua bán hàng hoá. Sau một thời gian, khi các giao dịch ngày càng lớn và phức tạp, trong khu chợ này đã hình thành các các quy tắc hoạt động riêng. Tiếp theo, khi khối lượng và tính phức tạp của giao dịch lại tiếp tục tăng lên dẫn đến hình thành các thị trường riêng biệt. Thị trường chứng khoán được ra đời từ sự phân tách này.
Hiện nay, có nhiều cách hiểu khác nhau về thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, về cơ bản hầu hết các nhà khoa học đều có nhận định chung về thị trường chứng khoán, đó là: - Là nơi tổ chức chứng khoán trực tiếp hoặc thông qua trung gian, chào bán chứng khoán cho nhà đầu tư (thị trường sơ cấp); và - Là nơi trao đổi, mua, bán chứng khoán giữa các nhà đầu tư (thị trường thứ cấp) Vì vậy, thị trường chứng khoán là nơi chào bán, giao dịch các hàng hoá đặc biệt gọi là chứng khoán. Sự cần thiết phải tội phạm hoá một số hành vi vi phạm trên thị trường chứng khoán Cần phải hiểu rằng chứng khoán được coi là giấy tờ có giá. Nhưng giá trị được ghi trên tờ giấy (mệnh giá) và giá thị trường của nó (có thể cao hơn hoặc thấp hơn) lại vô hình và đôi khi “ảo”.
Ví dụ, trên tờ trái phiếu có ghi mệnh giá là 10.000 đồng, lãi suất 7%/năm (trả định kỳ vào ngày 31/12 hàng năm), đáo hạn 31/05/2020. Như vậy, trái phiếu ghi nhận rằng chủ sở hữu trái phiếu sẽ được tổ chức phát hành trả nợ gốc 10.000 đồng vào ngày đáo hạn (31/05/2020) và được trả lãi định kỳ vào ngày 31/12 hàng năm. Tuy nhiên, việc chủ sở hữu trái phiếu có được trả nợ gốc đúng hạn hay 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không sẽ phụ thuộc vào năng lực tài chính của tổ chức phát hành tại thời điểm đáo hạn. Trong khi đó, số tiền 10.000 đồng (có thể nhiều hơn hoặc ít hơn) mà chủ sở hữu trái phiếu bỏ ra để mua trái phiếu này là số tiền thật.
Điều đó có nghĩa là chủ sở hữu trái phiếu có thể mất trắng số tiền này, nếu như tổ chức phát hành lâm vào tình trạng phá sản hoặc chây ì không trả. Đây chính là rủi ro của chứng khoán. Về mặt lý thuyết và thực tế, thị trường chứng khoán là thương trường khốc liệt mà ở đó thông tin đóng vai trò quyết định. Nhà đầu tư bỏ tiền ra đầu tư vào một hoặc một số chứng khoán cụ thể, vì trên cơ sở thông tin có được, nhà đầu tư tin rằng chứng khoán mang lại lợi nhuận cho mình về ngắn hạn hoặc dài hạn.
Nhưng thông tin đó là gì và từ đâu? Đó là thông tin về cơ cấu tổ chức, lĩnh vực hoạt động, tình hình hoạt động, tình hình tài chính của tổ chức phát hành và những thông tin khác liên quan đến tổ chức phát hành. Liệu thông tin này có thực sự sẵn có ở công cộng không? Câu trả lời là không. Những thông tin này là những thông tin trong nội bộ của tổ chức phát hành, nó chỉ được công khai theo quy định của pháp luật. Ví dụ, khi chào bán chứng khoán ra công chúng, tổ chức phát hành phải công bố bản cáo bạch.
Đối với tổ chức niêm yết thì phải công bố thông tin định kỳ, thông tin bất thường và thông tin theo yêu cầu. Tuy nhiên, các thông tin này đến từ bộ máy quản lý nội bộ của tổ chức phát hành. Vì vậy, những người bên trong tổ chức phát hành sẽ nắm được nhiều thông tin hơn so với các nhà đầu tư trên thị trường. Đó chính là sự bất cân xứng thông tin.
Nhìn chung, hầu hết các hành vi vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán dựa trên sự bất cân xứng thông tin. Các hành vi vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán chủ yếu bao gồm: Thứ nhất, che giấu hoặc cung cấp thông tin không đúng sự thật để trục lợi. Chứng khoán dù tồn tại dưới hình thức nào thì cũng là sự ghi nhận mối quan hệ ít nhất giữa hai chủ thể cơ bản, đó là tổ chức phát hành và nhà đầu tư. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Khi chào bán chứng khoán cho nhà đầu tư, tổ chức phát hành có nghĩa vụ công bố cho nhà đầu tư những thông tin (đặc biệt là tình hình và năng lực tài chính của tổ chức phát hành).
Các thông tin này là những thông tin của tổ chức phát hành. Vì vậy, chỉ những người trong nội bộ của tổ chức phát hành mới có được thông tin đầy đủ và chính xác.