Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1.1 Tòa án nhân dân cấp tỉnh 1. Vị trí, chức năng của Tòa án nhân dân cấp tỉnh TAND có vị trí quan trọng trong hệ thống cơ quan nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Lần đầu tiên, Hiến pháp 2013 khẳng định Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp và TAND thực hiện quyền tư pháp, bên cạnh đó còn quy định nguyên tắc kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Hiến pháp quy định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” [20, tr.
Như vậy, TAND là một trong ba cơ quan tạo nên quyền lực nhà nước hay ngược lại quyền lực nhà nước được tạo nên bởi ba cơ quan Quốc hội và Chính phủ và Tòa án. Cả ba cơ quan này hoạt động theo nguyên tắc thống nhất, phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau. Tòa án có vị trí độc lập trong cơ quan nhà nước, sự độc lập của Tòa án phản ánh vị trí của Tòa án. Montesquieu đã từng viết trong cuốn “Tinh thần pháp luật có nội dụng như sau [17, tr 87]: Khi mà quyền lập pháp và quyền hành pháp nhập lại trong tay một người hay một viện nguyên lão, thì sẽ không còn gì là tự do nữa, vì người ra sợ rằng chính ông ta hay viện nguyên lão ấy chỉ đặt ra luật độc tài để thi hành một cách độc tài.
Cũng không có gì là tự do nếu quyền tư pháp không tách khỏi quyền lập pháp và quyền hành pháp. Nếu quyền tư pháp nhập lại với quyền lập pháp thì người ta sẽ độc đoán đối với quyền sống và quyền tự do của công dân, quan tòa sẽ có cả sức mạnh của kẻ đàn áp. Nếu một người hay một tổ chức của 8 quan chức, hoặc của quý tộc, hoặc của dân chúng nắm luôn cả ba thứ quyền lực nói trên thì tất cả sẽ mất hết. Sự độc lập của Tòa án khỏi lập pháp và hành pháp là một trong những yếu tố quan trọng bảo đảm quyền bình đẳng, quyền tự nhiên của con người, chống lại sự chuyên chế, tham nhũng, lạm dụng quyền lực của các nhà cầm quyền.
Trong các tổ chức quyền lực nhà nước hiện nay, nguyên tắc độc lập của Tòa án là một nền tảng cơ bản. Ở Việt Nam, nguyên tắc độc lập khi xét xử được quy định thành một nguyên tắc hiến định trong hoạt động xét xử của Tòa án. Tòa án là cơ quan duy nhất thực hiện quyền tư pháp, thực hiện chức năng xét xử - Hiến pháp năm 2013 tại Điều 102 khẳng định: “TAND là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp” [20, tr. Theo các bản Hiến pháp trước đây, hoạt động “tư pháp” không chỉ bao gồm hoạt động xét xử mà còn có nhiều hoạt động khác như hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án của các cơ quan tư pháp khác (cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, cơ quan Thi hành án).
Ví dụ: Theo quy định tại Điều 126 Hiến pháp 1992 (sửa đổi bổ sung năm 2001) TAND được quy định chung với Viện Kiểm sát nhân dân “Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trong phạm vi chức năng của mình, có nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể, bảo vệ tính mạng, tài sản, tự do, danh dự và nhân phẩm của công dân” [19]. Việc điều tra, truy tố, bảo vệ quyền lợi cho một đương sự nào đó, thi hành án không phải là hoạt động “tư pháp” mà thực chất những hoạt động này chỉ để bảo đảm hỗ trợ cho hoạt động xét xử (tư pháp) của Tòa án được diễn ra, thực hiện đúng quy định của pháp luật, tuân theo lẽ công bằng. Hiến pháp 2013 đã quy định lại vị trí, chức năng của TAND theo hướng mới xây dựng nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; tất cả quyền lực Nhà nước 9 thuộc về Nhân dân là phù hợp với xu hướng chung của thế giới về hoạt động tư pháp của Tòa án. Vị trí của TAND gắn liền với chức năng xét xử.
TAND là cơ quan duy nhất thực hiện quyền xét xử. Cụ thể hoá quy định của Hiến pháp năm 2013, Luật tổ chức TAND năm 2014 tại Điều 2 quy định rõ thẩm quyền xét xử của Tòa án: “Tòa án nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính và giải quyết các việc khác theo quy định của pháp luật” [21, tr. Chỉ có Tòa án là cơ quan duy nhất được nhân danh Nhà nước xét xử, kết luận một người có tội hay không có tội và áp dụng các hình phạt đối với người phạm tội. Việc pháp luật quy định như vậy nhằm đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tránh tùy tiện trong việc kết tội một ai đó vì việc kết tội một ai đó sẽ gây hậu quả, ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh dự, uy tín, nhân phẩm, tài sản, sức khỏe, tính mạng, quyền và lợi ích hợp pháp khác của cá nhân.
Liên quan đến xét xử các vụ án hình sự, Hiến pháp năm 2013 tại Điều 31 quy định rõ ràng: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [20, tr. Bên cạnh việc xét xử các vụ án hình sự thì Tòa án còn xét xử các vụ án, giải quyết việc về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính và giải quyết các việc khác theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và tố tụng hành chính. Vai trò của Tòa án nhân dân cấp tỉnh Vai trò của Tòa án được quy định trong Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức TAND năm 2014. Điều 102 Hiến pháp năm 2013 quy định: “TAND có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” [20, tr.
10 - Bảo vệ công lý: Lần đầu tiên, ngoài bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, Hiến pháp còn quy định vai trò của TAND là bảo vệ công lý. Không phải ngẫu nhiên Hiến pháp 2013 lại đặt bảo vệ công lý lên đầu tiên trong các loại vai trò mà Tòa án phải bảo vệ. Công lý là lẽ phải. Mọi quy định của Nhà nước cũng đều phải phù hợp lẽ phải.
Công lý, lẽ phải được bảo vệ thì người dân mới có lòng tin vào Nhà nước, pháp luật, cơ quan xét xử. Công lý được bảo vệ thì mới bảo vệ được các vấn đề khác như quyền con người, quyền công dân, chế độ xã hội chủ nghĩa. - Bảo vệ quyền con người, quyền công dân: Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền con người, quyền công dân từ Điều 14 đến Điều 46 Hiến pháp 2013 [20, tr. Việc ghi nhận đó xác định trách nhiệm của nhà nước trong việc tôn trọng các quyền con người, quyền công dân, có nghĩa là tất cả các cơ quan nhà nước, cơ quan có thẩm quyền không được xâm phạm các quyền hợp hiến, hợp pháp của người dân.
Tòa án đóng vai trò đặc biệt quan. Trong đó, Tòa án xét xử độc lập các hành vi vi phạm các quyền con người, quyền công dân của các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền. Tuyên ngôn nhân quyền và Công ước quốc tế về các quyền dân sự, chính trị, kinh tế cũng đã nêu rõ: “Mọi người đều có quyền được xét xử công khai, công bằng bởi một Tòa án độc lập, có thẩm quyền, được thành lập theo quy định” [12]. Tinh thần này cũng đã được thể hiện rõ trong Hiến pháp năm 2013 và khoản 1 Điều 9 Luật tổ chức TAND năm 2014 Khi xét xử, “Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật” [20], [21].
Chính vì lý do này, sự độc lập của tư pháp trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân là một trong những nội dung cốt lõi của nhà nước pháp quyền. 11 Trong quy định về quyền con người, quyền công dân có nhiều quy định trực tiếp liên quan đến Tòa án được thể hiện rõ nét ở hoạt động xét xử các vụ án hình sự. Cùng với yêu cầu được quy định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [20, tr. 9], các cơ quan tiến hành tố tụng phải đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội, trách nhiệm xác minh sự thật của vụ án thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng.
Đây là nội dung cốt lõi của nguyên tắc suy đoán vô tội, một trong những nguyên tắc được coi là thành tựu vĩ đại của văn minh pháp lý nhằm bảo vệ quyền con người. - Kiểm tra hoạt động quản lý của nhà nước: Ở nước ta, Tòa án có thẩm quyền xét xử các quyết định hành chính, hành vi hành chính xâm phạm quyền công dân trong hoạt động quản lý nhà nước [25]. Đây là một bước tiến quan trọng của nền tư pháp trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền. Việc giải quyết các khiếu kiện của nhân dân đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính sai trái làm thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, gây bức xúc nhiều trong xã hội đặt ra đối với hệ thống Tòa án.
Trước tình hình đó, Quốc hội khóa IX, kỳ họp thứ 8 thông qua Luật Số 43-L/CTN ngày 28/10/1995 sửa đổi, bổ sung một số điều của luật Tổ chức TAND 1993 quy định thêm Tòa lao động, Tòa hành chính ở Tòa án trung ương, Tòa án tỉnh để xét xử các tranh chấp lao động và hành chính.