CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA LAO ĐỘNG – THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI 1.1 Quan niệm chung về tổ chức và hoạt động thanh tra 1.1 Khái niệm hoạt động thanh tra Thanh tra (inspect) xuất phát từ gốc La-tinh (in-spectare) có nghĩa là "nhìn vào bên trong" chỉ sự xem xét từ bên ngoài vào hoạt động của một đối tượng nhất định, "là sự kiểm soát đối với đối tượng bị thanh tra" [25, trang 379] trên cơ sở thẩm quyền (quyền hạn và nghĩa vụ) được giao nhằm đạt được mục đích nhất định. Trong hoạt động quản lý nhà nước, trong sách báo chính trị, các tài liệu và văn bản pháp luật thường sử dụng cụm từ "thanh tra, kiểm tra" để chỉ một giai đoạn cần thiết của quá trình quản lý, một chức năng quản lý nhà nước. Ngoài ra, tên gọi thanh tra còn được dùng để chỉ một số tổ chức khác không hoàn toàn đúng tính chất và nhiệm vụ của nó như thanh tra nhân dân, thanh tra thủ trưởng. Về mặt lý luận cũng như thực tiễn, khái niệm thanh tra được xét đến trên nhiều khía cạnh khác nhau: Một là, thanh tra là kiểm soát, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơquan, xí nghiệp.
Thanh tra được hiểu là công việc của con người: người làm nhiệmvụ thanh tra [26, trang 185]. Hai là, thanh tra là phạm trù dùng chỉ hoạt động của các tổ chức thuộc Tổngthanh tra Nhà nước và Thanh tra Nhà nước chuyên ngành (Thanh tra Bộ, Thanh traSở) [16, trang 54]. Ba là, thanh tra là một trong các hình thức cụ thể của kiểm tra nhằm bảođảm pháp chế và kỷ luật nhà nước [20,trang 15]. Theo quy định của khoản 1, Điều 3 Luật Thanh tra năm 2010 thì: "Thanh 10 tranhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luậtquy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách,pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân" [3, trang 4].
Theo từ điển Tiếng việt thông thường, hoạt động được hiểu là vận động, cửđộng nhằm một mục đích nào đó, trong hoạt động quản lý nhà nước hoạt động đượchiểu là thực hiện một chức năng nào đó trong một chỉnh thể [26] 1.2 Đặc điểm của thanh tra Từ các quan niệm trên cho thấy thanh tra có các đặc điểm như sau: Thứ nhất, Thanh tra là chức năng rất quan trọng của cơ quan quản lý nhà nước Nhà nước là chủ thể quản lý của quản lý nhà nước. Khái niệm quản lý nhànước ở đây không chỉ có mỗi hệ thống Chính phủ mà là cả cơ cấu bao gồm các cơ quanthực hiện chức năng lập pháp, tư pháp, hành pháp. Hệ thống của các cơ quan này trong phạm vi trách nhiệm của mình đều thực hiện chức năng quản lý của mình đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh mang tính quyền lực Nhà nước để duy trì và phát triển các mối quanhệ xã hội và trật tự xã hội, nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Hiệu quả của việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước phụ thuộc vào việc tổ chức, thực hiện các thiết chế nhằm phát hiện và loại bỏ các lệch lạc saiphạm trong quá trình thực hiện, làm cho đối tượng quản lý ngày càng tuân thủ phápluật, chấn chỉnh lại các quyết định đã ban hành trước đây cho phù hợp thực tế vàyêu cầu từ phía Nhà nước.
Quản lý Nhà nước có 3 chức năng cơ bản là: Thứ nhất là: ra quyết địnhquản lý, thứ hai là: tổ chức thực hiện quyết định quản lý; thứ ba là: kiểm tra việc thực hiệnquyết định ấy. Quyết định quản lý là sản phẩm đặc biệt của lao động quản lý và cóở tất cả các cấp quản lý. Nhưng việc chuẩn bị và đề ra các quyết định mới chỉ làđiểm xuất phát trong quá trình quản lý, mà vấn đề quan trọng hơn là quyết định đóđi vào đời sống, phát huy 11 tác dụng như thế nào. Có thể có những quyết định đúngđắn hứa hẹn hiệu quả cao, nhưng thiếu tổ chức thực hiện thì quyết định đó cũng chỉnằm trên giấy hoặc cũng chỉ nằm trong đầu óc người ra quyết định mà.
Hơn thế, hoạt động quản lý không dừng lại ở việc ra quyết định đúng đắn. Việc tổ chức thực hiện quyết định kịp thời chiếm vị trí trung tâm của quá trình quản lý. Tiếp theo đóhoạt động quản lý luôn phải chú trọng khâu kiểm tra việc thực hiện quyết định quảnlý, mà ở một cấp độ nhất định, hoạt động kiểm tra việc thực hiện quyết định quản lýchính là hoạt động thanh tra. Ở nước ta, theo quy định của pháp luật hiện hành, chủ thể của thanh tra làcác cơ quan quản lý nhà nước; đối tượng của thanh tra là đối tượng quản lý nhànước và mục đích của hoạt động thanh tra cũng nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quảquản lý nhà nước.
Đây là những yếu tố căn bản để phân biệt hoạt động thanh tra vớicác phương thức kiểm soát khác như hoạt động kiểm tra, giám sát của các cơ quannhà nước, tổ chức xã hội, của công dân đối với hoạt động hành chính nhà nước (chức năng giám sát của Quốc hội và các cơ quan dân cử, giám sát của nhân dân, chức năng kiểm sát của Viện Kiểm sát các cấp, chức năng kiểm tra của Đảng và các tổ chức chính trị, xã hội).1: Sơ đồ chu trình quản lý nhà nước Phân biệt thanh tra với kiểm tra: Thanh tra và kiểm tra đều là hai hình thức của phương thức kiểm soát đốivới hoạt động quản lý nhà nước, là chức năng của quản lý nhà nước, chủ yếudo các cơ quan quản lý nhà nước tự tiến hành. Hai hình thức này có nhiềuđiểm tương đồng và có một số điểm khác nhau. Những điểm tương đồng: Một là, giống nhau ở mục đích. Thông qua thanh tra, kiểm tra để nhằm phát huy nhân tố tích cực, nêu gương các điển hình tốt, đồngthời thông qua hai hình thức thanh tra, kiểm tra để phòng chống, hạn chế và xử lý vi phạm để từ đógóp phần thúc đẩy và hoàn thành những nhiệm vụ trong hoạt động quản lý.
12 Thanh tra, kiểm tra nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế, bảo vệ lợi ích củaNhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Hai là, giống nhau ở phương pháp và tôn chỉ hoạt động. Hoạt động thanh tra, kiểm tra phải dựa trên những phương pháp, công cụ, căn cứ mà pháp luậtcho phép. Qua thanh tra, kiểm tra phải xác định được thực tế khách quan, phải cókết luận chính xác dựa trên những thực tế khách quan đó.
Ba là, giống nhau ở cách thức tiến hành. Cả thanhtra và kiểm tra đều có thể tiến hành theo hai cách thức là đột xuất hoặc theo kếhoạch đã được các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Những điểm khác nhau: Bảng 1. So sánh những điểm khác nhau giữa kiểm tra và thanh tra Tiêu chí Kiểm tra Thanh tra Nội dung Thường đơn giản Đa dạng, phức tạp Chủ thể Đa dạng: Cơ quan nhà nước, Cơ quan hành chính nhà nước tổ chức chính trị, tổ chức (mang tính quyền lực công) chính trị xã hội, … Tính chất Không nhất thiết phải đòi Đòi hỏi phải có trình độ, nghiệp công việc hỏi trình độ nghiệp vụ quá vụ cao và tuân theo những trình chuyên sâu tự, thủ tục nhất định.
Phạm vi Rộng, phụ thuộc vào đặc Hẹp, chỉ trong lĩnh vực quản lý hoạtđộng điểm của chủ thể kiểm tra nhà nước Mức độ Mang tính thường xuyên Theo các kế hoạch được duyệt hoặc đột xuất theo chỉ đạo của thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước 13 Phân biệt thanh tra với giám sát: Thanh tra và giám sát đều là các hình thức của phương thức kiểm soátnói chung, trong kiểm soát hoạt động quản lý nhà nước nói riêng. Hình thức giámsát thường chỉ hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân bên ngoài hệ thống tác độngvào một hoạt động của một cơ quan, tổ chức nào đó. Ở nước ta, giám sát thuộcchức năng, quyền hạn của cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, Hội đồng nhândân các cấp), Tòa án nhân dân các cấp, các tổ chức xã hội và công dân nhằm bảođảm sự tuân thủ nghiêm minh pháp chế xã hội chủ nghĩa. Hoạt động giám sát củaQuốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp đối với các đối tượng, được thực hiệnthông qua hoạt động tại các kì họp và chương trình giám sát của các tổ chức, cácthành viên hoặc theo vụ việc.
Hoạt động giám sát của Tòa án nhân dân các cấp đốivới hoạt động quản lý nhà nước được thực hiện thông qua hoạt động xét xử các vụán hình sự, kinh tế, dân sự, lao động, hành chính… Các tổ chức xã hội và công dân thực hiện giám sát thông qua các hoạt độngxây dựng pháp luật, tham gia góp ý, kiến nghị về các hoạt động của nhà nước, thựchiện quyền khiếu nại, tố cáo… Như vậy giám sát được quan niệm là việc theo dõi, kiểm tra xem xét củachủ thể bên ngoài hệ thống đối với hệ thống. Giữa các cơ quan, cá nhân thực hiệnquyền giám sát và chịu sự giám sát thường không có mối liên hệ trực tiếp.Phân biệt thanh tra và kiểm soát: Kiểm soát là cơ chế tổ chức, kiểm tra xem xét nhằm phát hiện, ngăn chặn sai phạm, việc làm trái với qui định đã ban hành (ví dụ kiểm soát văn bản). Kiểm soát là hoạt động xem xét của người có thẩm quyền về các việc làm trên cơ sở đối chiếu với các quy định đã có để đi đến điều chỉnh các việc làm. Kiểm soát hoạt động quản lý nhà nước được đặt ra nhằm bảo đảm tính đúng đắn, hiệu quả cho hoạt động củacác cơ quan, các tổ chức và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, sự tuân thủ pháp chế.
Hoạt động kiểm soát gắn liền với từng chủ thể quản lý nhà nước. Kiểm soát còn được sử dụng để chỉ hoạt động xem xét, 14 theo dõi đánh giá trong một doanhnghiệp (Ban kiểm soát trong các doanh nghiệp. Thứ hai, Thanh tra là một phương thức hoạt động của chủ thể quản lý, nhândanh quyền lực nhà nước xem xét, kiểm tra tận nơi, tại chỗ hoạt động của đối tượng bị quản lý, nhằm tổ chức, điều hành hệ thống quản lý theo mục đích đề ra góp phầnnâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa. Hoạt động thanh tra gắn liền với việc thực hiện nhiệm vụ quản lý Nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế- chính trị - xã hội.