CHƯƠNG I NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TIỀN LƯƠNG VÀ CÁC KHOẢN TRÍCH THEO LƯƠNG TRONG DOANH NGHIỆP I, KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TIỀN LƯƠNG 1. Khái niệm, bản chất tiền lương: Theo khái niệm tổng quát nhất thì “Tiền lương là biểu hiện bằng tiền của hao phí lao động sống cần thiết mà doanh nghiệp trả cho người lao động theo thời gian, khối lượng công việc và chất lượng lao động mà người lao động đã cống hiến cho doanh nghiệp”. Trong cơ chế kế hoạch hóa tập chung, tiền lương được biểu hiện một cách thống nhất như sau: “Về thực chất, tiền lương dưới chế độ xã hội chủ nghĩa là một phần thu nhập quốc dân biểu hiện dưới hình thức tiền tệ, được nhà nướcphân phối kế hoạch cho công nhân viên chức, phù hợp với số lượng, chất lượng lao động của mỗi người đã cống hiến. Tiền lương phản ánh việc chi trả cho công nhân viên chức dựa trên nguyên tắc phân phối lao động nhằm tái sản xuất sức lao động”.
Chuyển sang nề kinh tế thị trường, sự thay đổi cơ chế quản lý kinh tế đã bộc lộ những hạn chế, thiếu sót trong nhận thức về vai trò của yếu tố sức lao động và bản chất kinh tế của tiền lương. Cơ chế thị trường buộc chúng ta phải có những thay đổi lớn trong nhận thức về tiền lương. “tiền lương phải được hiểubằng tiền của giá trị sức lao động, là giá trị của yếu tố lao động mà người sử dụng (nhà nước, chủ doanh nghiệp) phải trả cho người cung ứng lao động, tuân theo nguyên tắc cung cầu, giá cả thị trường theo pháp luật hiện hành của nhà nước”. Hiện nay có nhiều ý kiến khác nhau về tiền lương, song quan niệm thống nhất đều coi sức lao động là hàng hóa.
Mặc dù trước đây không được công nhận chính thức, thị trường sức lao động đã được hình thành rất lâu ở nước ta và hiện nay vẫn đang tồn tại khá phổ biến ở nhiều vùng đất nước. Sức lao động là một trong các yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất nên tiền lương, tiền công là vốn đầu tư ứng trước quan trọng nhất, là giá cả sức lao động. Vì vậy, việc trả công lao động được tính toán một cách chi tiết trong hạch toán kinh doanh của các đơn vị cơ sở để tính đúng, tính đủ giá trị của sức lao động. Người lao động sau khi bỏ ra sức lao động, tạo ra sản phẩm thì được một số tiền công nhất định.
Vậy Sinh viên: Lê Thị Huyền - Lớp: QT1701K 3 Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐH Dân Lập Hải Phòng có thể coi sức lao động là một loại hàng hóa, một loại hàng hóa đặc biệt. Tiền lương chính là giá cả hàng hóa đặc biệt – hàng hóa sức lao động. Vì vậy về bản chất tiền công, tiền lương là giá cả của hàng hóa sức lao động, là động lực quyết định hành vi cung ứng sức lao động. Tiền lương là một phạm trù của kinh tế hàng hóa và chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế khách quan.
Nhìn chung, khái niệm tiền lương có tính chất phổ quát hơn và cùng với nó là một loạt các khái niệm như: + Tiền lương danh nghĩa: là khái niệm chỉ số lượng tiền tệ mà người sử dụng lao động căn cứ vào hợp đồng thỏa thuận giữa 2 bên trong việc thuê lao động. Trên thực tế, mọi mức lương trả cho người lao động đều là tiền lươngdanh nghĩa. Song nó chưa cho ta nhận thức đầy đủ về mức trả công thực tế cho người lao động. + Tiền lương thực tế: là số lượng tư liệu sinh hoạt và dịch vụ mà ngườilao động có thể mua được bằng lương của mình sau khi đã nộp các khoản thuế theo quy định của Nhà nước.
Chỉ số tiền lương thực tế tỷ lệ nghịch với chỉ số giácả và tỉ lệ thuận với số tiền lương danh nghĩa tại thời điểm xác định. + Tiền lương tối thiểu: là “ngưỡng” cuối cùng để từ đó xây dựng các mức lương khác tạo thành hệ thống tiền lương của một ngành nào đó hoặc hệ thống tiền lương chung thống nhất của một nước, là căn cứ để hoạch định chính sách tiền lương. Nó được coi là yếu tố hết sức quan trọng của chính sách tiền lương. Trên thực tế người lao động luôn quan tâm đến tiền lương thực tế hơn là tiền lương danh nghĩa, nghĩa là lúc nào đồng lương danh nghĩa cũng phải tăng nhanh hơn tốc độ tăng chỉ số giá cả nhưng không phải lúc nào đồng lương thực tế cũng được như mong muốn mà nó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau.
Vai trò và ý nghĩa của tiền lương 2. Chức năng của tiền lương: + Chức năng kích thích người lao động: tiền lương đảm bảo và góp phần tạo cơ cấu lao động hợp lý trong toàn bộ nền kinh tế. Khi người lao động được trả công xứng đáng sẽ tạo niềm say mê hứng thú và tích cực làm việc, phát huy tinh thần làm việc sáng tạo, tư học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn, gắn trách nhiệm cá nhân với trách nhiệm tập thể. + Chức năng thước đo giá trị sức lao động: tiền lương biểu thị giá trị sức lao động, la thước đo để xác định mức tiền công các loại lao động, là căn cứ để thuê mướn lao động, là cơ sở để xác định đơn giá sản phẩm.
Sinh viên: Lê Thị Huyền - Lớp: QT1701K 4 Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐH Dân Lập Hải Phòng + Chức năng tái tạo sức lao động : thu nhập của người lao động dưới hình thức tiền lương được sử dụng một phần đáng kể vào việc tái sản xuất giản đơnsức lao động mà chính bản thân họ đã bỏ ra cho qua trình lao động nhằm mục đích duy trì năng lực làm việc lâu dài, có hiệu quả trong các quá trình sau và phần còn lại đảm bảo cho các nhu cầu thiết yếu của thành viên gia đình người lao động. Tiền lương hòa nhập và biến động cùng với biến động của nền kinh tế. Sự thay đổi về các điều kiện kinh tế, sự biến động trên các kĩnh vực hàng hóa, giá cả có ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của họ. Vì vậy, việc trả lương cho người lao động phải đủ bù đắp những hao phí lao động tính cả trước, trong vàsau quá trình lao động, cũng như những biến động về giá cả trong quá trình sinh hoạt, những rủi ro hoặc chi phí khác phục vụ cho việc nâng cao tay nghề.
Ngoài các chức năng kể trên còn có một số chức năng khác như: chức năng điều hòa lao động, chức năng giám sát. Ý nghĩa của tiền lương: Tiền lương còn là nguồn thu nhập chủ yếu của người lao động, ngoài ra người lao động còn được hưởng một số nguồn thu nhập khác như: trợ cấp BHXH, BHYT, BHTN, tiền ăn ca,. Chi phí tiền lương là bộ phận cấu thành nên giá thành sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp. Tổ chức sử dụng lao động hợp lý,hạch toán tốt lao động, trên cơ sở đó tính đúng thù lao lao động, thanh toán kịp thời tiền lương và các khoản liên quan cho người lao động từ đó kích thích người lao động quan tâm đến thời gian, kết quả và chất lượng lao động, chấphành tốt kỉ luật lao động,nâng cao năng suất lao động tận tâm với công việc, hăng hái tham gia sản xuất, góp phần tiết kiệm chi phí lao động sống, hạ giá thành sản phẩm,tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp đồng thời tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người lao động.
Các nhân tố ảnh hưởng đến tiền lương : Người lao động đều muốn có nguồn thu nhập tiền lương ổn định và khá nhưng thực tế có rất nhiều nhân tố chủ quan cũng như khách quan ảnh hưởng trực tiếp đến tiền lương của họ như: - Năng lực, trình độ còn hạn chế - Tuổi tác và giới tính không phù hợp với công việc - Làm việc trong điều kiện thiếu trang thiết bị - Vật tư vật liệu bị thiếu hoặc kém phẩm chất - Sức khỏe không được đảm bảo - Điều kiện địa hình và thời tiết không thuận lợi Sinh viên: Lê Thị Huyền - Lớp: QT1701K 5 Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐH Dân Lập Hải Phòng 3. Nguyên tắc trả lương: + Trả lương theo sức lao động và chất lượng lao động: theo nguyên tắcnày, ai tham gia công việc nhiều, có hiệu quả, trình độ tay nghề cao thì được trả lương cao và ngược lại. Ngoài ra, nguyên tắc này còn được biểu hiện ở chỗ trảlương ngang nhau cho người lao động như nhau, không phân biệt giới tính, dântộc trong trả lương. Để thực hiện tốt nguyên tắc này, các doanh nghiệp phải có quy chế trả lương, trong đó quy định rõ ràng các chỉ tiêu đánh giá công việc.
+ Đảm bảo tốc độ tăng năng suất lao động bình quân nhanh hơn tốc độ tăng tiền lương bình quân. Nguyên tắc này có tính quy luật, tăng tiền lương và tăng năng suất lao động có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Nó đảm bảo cho mối quan hệ hài hòa giữa tích lũy và tiêu dùng, giữa lợi ích trước mắt và lợi ích lâu dài. Theo nguyên tắc này không cho tiêu dùng vượt quá khả năng sản xuất mà cần đảm bảo tích lũy.
+ Trả lương theo yếu tố thị trường: nguyên tắc này được xây dựng trên cơsở phải có thị trường lao động. Mức tiền lương phải trả cho người lao động phảicăn cứ vào mức lương trên thị trường. + Đảm bảo mối quan hệ hợp lý về tiền lương giữa những người lao động làm nghề khác nhau trong nền kinh tế quốc dân. Nguyên tắc này dựa trên cơ sở các nguyên tắc trong phân phối lao động.
Yêu cầu của nguyên tắc này là đảm bảo mối quan hệ hợp lý trong trả công lao động. + Tiền lương phụ thuộc vào khả năng tài chính: nguyên tắc này bắt nguồn từ cách nhìn nhận vấn đề tiền lương là một chính sách xã hội – bộ phận cấu thành trong tổng thể các kinh tế xã hội của nhà nước, có mối quan hệ với thực trạng tài chính quốc gia cũng như như thực trạng tài chính tại các cơ sở. Yêu cầu của nguyên tắc này là doanh nghiệp không nên quy định cứng các mức lương cho người lao động. + Kết hợp hài hòa giữa danh lợi trong trả lương: nguyên tắc này xuất phát từ mối quan hệ hài hòa giữa lợi ích xã hội, lợi ích tập thể và lợi ích người lao động.
Các hình thức trả lương áp dụng tại các doanh nghiệp: 4. Hình thức trả lương theo thời gian: Trong doanh nghiệp hình thức tiền lương được áp dụng cho nhân viên làm văn phòng như hành chính quản trị, tổ chức lao động, thống kê, tài vụ - kế toán.