CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HỌC TẬP THEO NHÓM CHO HỌC SINH DBĐH DÂN TỘC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA WEBSITE. Quan niệm về dạy và học 1. Nhiệm vụ và bản chất của QTDH 1. Nhiệm vụ của QTDH Dạy học là sự tương tác giữa thầy và trò, nhằm truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người đã được tích luỹ từ các thế hệ trước để làm tăng sức mạnh toàn diện của họ, là dạng hoạt động quan trọng nhất và chiếm nhiều thời gian nhất của nhà trường.
Dạy học có 3 chức năng cơ bản: a) Giáo dưỡng (trang bị hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.); b) Giáo dục (Hình thành thế giới quan, thái độ, niềm tin.); c) Phát triển (trí tuệ, tâm hồn, ý chí, thể lực. Bản chất của dạy học Dạy học đó là một hệ thống động, có cấu trúc phức tạp và nhiều tầng; tầng đơn giản nhất có thể quan sát được gồm 3 yếu tố: thầy, trò và tài liệu học tập. Đó cũng là một hiện tượng xã hội, nhiều mặt, diễn ra trong một thời gian dài, thường được tiếp cận dưới nhiều khoa học khác nhau (triết học, giáo dục học, tâm lý học, điều khiển học, xã hội học.); Dạy học tuân theo những nguyên tắc và quy luật nhất định; chứa đựng những mâu thuẫn và có động lực nhất định. Nếu tìm hiểu sâu hơn, có thể thấy dạy học là một hệ thống động, được cấu thành từ những yếu tố sau đây: mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức, kết quả dạy học.
Dạy học là một hiện tượng xã hội đã có từ lâu đời. Nó luôn luôn được đổi mới cho phù hợp với sự phát triển KT - XH của từng thời kỳ lịch sử 1. Một số hình thức tổ chức dạy học hiện nay 1. Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề -6- a.
Khái niệm dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Kiểu dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là kiểu dạy học mà GV tạo ra những tình huống gợi vấn đề, điều khiển HS phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động sáng tạo để giải quyết vấn đề, thông qua đó mà kiến tạo tri thức, rèn luyện kỹ năng và đạt được những mục tiêu học tập khác. Đặc trưng của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề - HS được đặt vào một tình huống gợi vấn đề chứ không phải là được thông báo tri thức dưới dạng có sẵn. - HS hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo, tận lực huy động tri thức và khả năng của mình để phát hiện và giải quyết vấn đề chứ không phải chỉ nghe thầy giảng một cách thụ động. - Mục tiêu dạy học không phải chỉ là làm cho HS lĩnh hội kết quả của qúa trình phát hiện và giải quyết vấn đề, mà còn ở chỗ làm cho họ phát triển khả năng tiến hành những quá trình như vậy.
Nói cách khác, HS không chỉ học kết quả của việc học mà trước hết là học bản thân việc học. Những hình thức và cấp độ dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề - Người học độc lập phát hiện và giải quyết vấn đề. Đây là một hình thức dạy học mà tính độc lập của người học được phát huy cao độ. Thầy giáo chỉ tạo ra tình huống gợi vấn đề, người học tự phát hiện và giải quyết vấn đề đó.
- Người học hợp tác phát hiện và giải quyết vấn đề. Ở hình thức này, quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề không diễn ra một cách đơn lẻ ở một người học, mà là có sự hợp tác giữa những người học với nhau, chẳng hạn dưới hình thức học nhóm, học tổ… - Thầy trò vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề. Trong vấn đáp phát hiện và giải quyết vấn đề, học trò làm việc không hoàn toàn độc lập mà có sự gợi ý dẫn dắt của thầy khi cần thiết. Phương tiện để thực hiện hình thức này là những câu hỏi của thầy và những câu trả lời hoặc hành động đáp lại của trò.
-7- - GV thuyết trình phát hiện và giải quyết vấn đề. Ở hình thức này Thầy giáo tạo ra tình huống gợi vấn đề, sau đó chính bản thân thầy phát hiện vấn đề và trình bày quá trình suy nghĩ giải quyết (chứ không phải chỉ đơn thuần nêu lời giải). Tiến trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Bước 1: Phát hiện hoặc thâm nhập vấn đề Bước 2: Tìm giải pháp Bắt đầu Phân tích vấn đề Đề xuất và thực hiện hướng giải quyết Hình thành giải pháp - Giải pháp đúng + Kết thúc Bước 3: Trình bày giải pháp Bước 4: Nghiên cứu sâu giải pháp e. Những cách thức tạo ra tình huống có vấn đề trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề - Dự đoán nhờ nhận xét trực quan, thí nghiệm.
- Lật ngược vấn đề. -8- - Xem xét tương tự. - Khái quát hoá. - Giải bài tập mà chưa biết thuật giải để giải trực tiếp.
- Tìm sai lầm trong lời giải. - Phát hiện nguyên nhân sai lầm và sửa chữa sai lầm. - Nhìn một tính chất theo nhiều góc độ khác nhau để phát hiện vấn đề, tạo ra tình huống có vấn đề. - Phát hiện mâu thuẫn trong nội bộ lý luận hoặc trong thực tế, mâu thuẫn giữa nội dung và hình thức, giữa cái chung và cái riêng, giữa bản chất và hiện tượng trong toán học.
- Mở rộng trường hợp từ những cái riêng đến cái chung. - Đặc biệt hoá trường hợp chung thành trường hợp riêng. Dạy học theo phương pháp khám phá a. Khái niệm dạy học khám phá Dạy học khám phá là GV tổ chức cho HS học theo nhóm nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và tự học cho HS từ đó HS có thể phát hiện ra cái mới hoặc có thể là các định luật, các định lý vật lý.
Trong dạy học khám phá đòi hỏi GV phải gia công rất nhiều để chỉ đạo các hoạt động nhận thức của HS. Hoạt động của người thầy giáo bao gồm: Định hướng phát triển tư duy cho HS, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức của HS; tổ chức HS trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ trợ cần thiết… Hoạt động chỉ đạo của GV như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực, đó là việc làm không dễ dàng chút nào, đòi hỏi người GV phải đầu tư công phu vào nội dung bài giảng. Những đặc điểm cơ bản của PPDH khám phá -9- Thứ nhất: PPDH khám phá trong nhà trường không nhằm phát hiện những điều loài người chưa biết, mà chỉ nhằm giúp HS chiếm lĩnh một số tri thức mà loài người đã phát hiện được, nhưng là tri thức mới đối với HS. Thứ hai: PPDH khám phá thường được thực hiện qua hàng loạt hoạt động; trong đó GV khéo léo đặt HS vào vị trí người phát hiện, khám phá lại một số tri thức trong kho tàng kiến thức của nhân loại thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, mà khi HS giải đáp hoặc thực hiện được thì sẽ dần xuất hiện con đường dẫn đến tri thức.
Thứ ba: Mục đích của dạy học khám phá không chỉ là làm cho HS lĩnh hội được tri thức của môn học, mà còn trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ; những cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo c. Những điều kiện để thực hiện PPDH khám phá Thứ nhất: Đa số HS phải có kiến thức, kĩ năng cần thiết để thực hiện các hoạt động khám phá do GV tổ chức. Thứ hai: Sự hướng dẫn của GV cho mỗi hoạt động phải ở mức cần thiết, không quá ít, không quá nhiều, bảo đảm HS phải hiểu chính xác họ phải làm gì trong mỗi hoạt động khám phá. Muốn vậy GV phải hiểu rõ khả năng HS của mình.
Thứ ba: Hoạt động khám phá phải được GV giám sát trong quá trình HS thực hiện. Thứ tư: GV cần chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở từng bước để giúp HS tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Nếu hoạt động tương đối dài có thể từng chặng yêu cầu một vài nhóm HS cho biết kết quả tìm tòi của họ. Những ưu điểm của dạy học khám phá Thứ nhất: Phát huy được nội lực của HS, tư duy tích cực, độc lập sáng tạo trong quá trình học tập.
- 10 - Thứ hai: Giải quyết khá thành công các vấn đề là động cơ trí tuệ kích thích trực tiếp lòng ham mê học tập của HS. Đó chính là động lực của QTDH. Thứ ba: Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản thân là cơ sở hình thành phương pháp tự học. Đó chính là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống.
Thứ tư: Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của HS được tổ chức thường xuyên trong quá trình học tập, là phương thức để HS tiếp cận với kiểu dạy học hình thành và giải quyết các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn. Thứ năm: Đối thoại giữa trò với trò, trò với thầy đã tạo ra bầu không khí học tập sôi nổi, tích cực và góp phần hình thành mối quan hệ giao tiếp trong cộng đồng xã hội. Tổ chức hướng dẫn HS khám phá - Lựa chọn vấn đề, nội dung phù hợp để tổ chức cho HS khám phá: kiến thức mới, tổng kết, hệ thống hoá, khái quát hoá những nội dung đã biết. - Thiết kế hoạt động cho HS thông qua các câu hỏi, đòi hỏi HS thực hiện một số thao tác - ghi chép, quan sát - phát hiện tìm ra những quy luật diễn đạt bằng ngôn ngữ, biểu thức.
- Thao tác đi từ cái đã biết đến cái chưa biết, từ dễ đến khó. Có thể sử dụng các mẫu ghi chép khác nhau để giúp HS phát hiện ra vấn đề. Lợi thế của ứng dụng CNTT trong dạy học vật lý Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng thì quá trình nhận thức phải đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng sau đó trở lại thực tiễn. Chính vì vậy, trong tiến trình dạy học cần phải tăng cường các yếu tố thực tiễn.
Hay nói một cách khác là phải có sự tương quan hợp lý giữa các tác động bằng lời nói của GV với các phương tiện trực quan. Chính các phương tiện trực quan sẽ giúp hình thành những biểu tượng cụ thể trong ký ức của HS.