CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG NHÀ TRƯỜNG THCS 1. Tổng quan các công trình nghi n cứu về tổ chức ho t động trải nghiệm Từ hơn 2000 năm trƣớc, Khổng Tử (551- 479TCN) đã nói: “Những gì tôi nghe tôi sẽ quên; những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ; những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”. Ông tổ của nền giáo dục hiện đại là C. John trong tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục đã đƣa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục và chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trƣờng “những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối ngƣời học và những kiến thức đƣợc học với thực tiễn”[23].
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng chỉ ra phƣơng pháp để đào tạo những ngƣời tài đức “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trƣờng gắn liền với xã hội”[19]. Nghị quyết Hội nghị trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ ra tầm quan trọng của tổ chức HĐTN cho HS là một phƣơng pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học. Xét về bản chất thì HĐTN là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và phát triển cho HS những năng lực, phẩm chất, tình cảm, giá trị sống và kĩ năng sống cần có của con ngƣời có khả năng thích ứng cao với xã hội hiện đại. Nội dung của HĐTN đƣợc thiết kế theo hƣớng tích nhiều lĩnh vực, môn học thành các chủ điểm mang tính chất mở.
Hình thức và phƣơng pháp tổ chức mềm dẻo, linh hoạt, đa dạng, phong phú, mở rộng về thời gian, không 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gian, quy mô, đối tƣợng, …Thông qua nội dung mở và hình thức đa dạng đó, HS có nhiều cơ hội đƣợc trải nghiệm, phát huy tối đa năng lực và phẩm chất của các em. Dạy học theo hƣớng tổ chức các HĐTN cho HS là vấn đề đã đƣợc các nhà giáo dục, ngành giáo dục ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung quan tâm nghiên cứu từ bao nghìn năm trƣớc đây và cho đến hiện nay. Trong Dự thảo Chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể Việt Nam sau 2015 đã đề cập đến 8 lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với tên gọi HĐTN đƣợc nhận định là hoạt động mới với cả 3 cấp học cho thấy tầm quan trọng của HĐTN cũng nhận định hƣớng đổi mới mạnh mẽ hoạt động này ở trƣờng phổ thông trong giai đoạn tới. Từ các hoạt động tập thể, hoạt động GDNGLL, hoạt động ngoại khóa của chƣơng trình hiện hành, đƣợc thiết kế thành các chuyên đề tự chọn nhờ vận dụng những tri thức, kiến thức, kỹ năng đã học đƣợc từ nhà trƣờng và những kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống đƣợc phát triển với tên gọi là HĐTN.
Thông qua các hình thức và phƣơng pháp chủ yếu (tham quan, thực địa, câu lạc bộ, hoạt động xã hội/tình nguyện, diễn đàn, giao lƣu, hội thảo, trò chơi, cắm trại, thực hành lao động, …) giúp HS thấm nhuần những giá trị sống, xây dựng kỹ năng sống, hình thành niềm tin, giá trị đạo đức đồng thời phát triển những năng lực cần thiết trong cuộc sống, lao động và học tập. Những năm gần đây, ở Việt Nam đã có nhiều bài nghiên cứu khoa học về học tập trải nghiệm. Kỷ yếu hội thảo “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS phổ thông và mô hình trƣờng phổ thông gắn với sản xuất kinh doanh tại địa phƣơng” của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014) đã thu hút rất nhiều bài viết của các tác giả trong cả nƣớc. Đã có 19 bài của 21 tác giả gửi đến hội thảo, trong số đó có một số bài viết hay đề cập tới HĐTN [4].
Đinh Thị Kim Thoa, ĐHGD, ĐHQGHN đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm thông qua tác phẩm “Hoạt động trải nghiệm - Góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệm”, “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhƣng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”[31]. Ngƣời học phải trải nghiệm thì chúng ta mới có thể tác động vào nhận thức của ngƣời học để phát triển và hình thành năng lực (phẩm chất). Đỗ Ngọc Thống đã giới thiệu kinh nghiệm tổ chức HĐTN trong giáo dục phổ thông nƣớc Anh và Hàn Quốc đã đƣa vào chƣơng trình đào tạo từ sớm và đạt đƣợc những kết quả to lớn. Tác giả cho rằng “Lâu nay chƣơng trình giáo dục phổ thông Việt Nam đã có hoạt động giáo dục nhƣng chƣa đƣợc chú ý đúng mức; chƣa hiểu đúng vị trí, vai trò và tính chất của các hoạt động giáo dục; chƣa xây dựng đƣợc một chƣơng trình hoạt động giáo dục đa dạng, phong phú và chi tiết với đầy đủ các thành tố của một chƣơng trình giáo dục; chƣa có hình thức đánh giá và sử dụng kết quả các hoạt động giáo dục một cách phù hợp”[35].
Lê Huy Hoàng quan niệm về HĐTN “là hoạt động mang tính xã hội, thực tiễn đến với môi trƣờng giáo dục trong nhà trƣờng” là nội dung cốt lõi của bài viết Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm trong chƣơng trình giáo dục phổ thông mới[21]. Trong bài viết “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong nhà trƣờng phổ thông” ThS. Bùi Ngọc Diệp cũng đƣa ra quan niệm về HĐTN trong nhà trƣờng phổ thông “các em đƣợc trải nghiệm, đƣợc bày tỏ quan điểm, ý tƣởng; đƣợc đánh giá và lựa chọn ý tƣởng hoạt động, đƣợc thể hiện, tự khẳng định bản thân, đƣợc tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè, …”[12]. Ngày 07 tháng 3 năm 2014, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức Hội thảo "Tổ chức hoạt động giáo dục trải nghiệm khoa học kỹ thuật (KHKT) trong trƣờng trung học"[5].
Tại Hội thảo, các đại biểu đã cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm tổ chức hoạt động nghiên cứu KHKT và tổ chức cuộc thi KHKT dành cho HS trung học trong các lĩnh vực gắn liền với kiến thức và thực tiễn tiếp nhận trong quá trình học tập; tổ chức trải nghiệm nhằm vào vận dụng đổi mới nội dung, phƣơng pháp tổ chức, cách thức quản lí các hoạt động tập thể trong 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và ngoài giờ lên lớp. Hội thảo cũng giới thiệu các mô hình về tổ chức hoạt động giáo dục trải nghiệm KHKT trong trƣờng phổ thông; đồng thời còn là dịp giao lƣu, chia sẻ kinh nghiệm giữa các trƣờng về công tác tổ chức hoạt động KHKT. Tài liệu tập huấn “Kĩ năng xây dựng và tổ chức các HĐTN trong trƣờng học” của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2015 đã hệ thống những nghiên cứu về HĐTN của các nhà giáo dục đầu ngành, bao gồm: PGS. Nguyễn Thúy Hồng; PGS.
Đinh Thị Kim Thoa; TS. Ngô Thị Thu Dung; ThS. Bùi Ngọc Diệp; ThS. Nguyễn Thị Thu Anh; … Những tài liệu đề cập những vấn đề chung của HĐTN nhƣ khái niệm HĐTN “là hoạt động GD, trong đó, dƣới sự hƣớng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân HS đƣợc tham gia trực tiếp vào các HĐ thực tiễn khác nhau của đời sống nhà trƣờng cũng nhƣ ngoài XH với tƣ cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng của cá nhân mình”, đặc điểm HĐTN “mang tính xã hội, địa phƣơng; linh hoạt về nội dung và hình thức; hƣớng đến các giá trị nhân văn; khai thác nguồn lực xã hội”; xác định mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức HĐTN trong trƣờng phổ thông; đặc biệt tài liệu nêu rõ “đánh giá kết quả HĐTN chủ yếu tập trung vào các năng lực tâm lí xã hội, các giá trị, niềm tin, tình cảm…”[6] với phƣơng pháp và công cụ cụ thể.
Tại Hội thảo HĐTN của HS phổ thông năm 2015 của Bộ giáo dục và Đào tạo, một số nghiên cứu và bài viết của một số nhà khoa học giáo dục Việt Nam đã đƣợc tập trung thảo luận về cơ sở lí luận, thực tiễn triển khai hoạt động giáo dục trải nghiệm ở một số quốc gia có nền giáo dục phát triển và một số gợi ý áp dụng vào giáo dục phổ thông ở Việt Nam. Các nhà giáo dục học ở Việt Nam đã tiếp thu chọn lọc kết quả nghiên cứu về xây dựng cộng đồng học tập trong nhà trƣờng của các tác giả trên thế giới trong việc xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể ở Việt Nam. Trong Dự thảo đề án đổi mới chƣơng trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014) đã xác định 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu “biên soạn bộ sách giáo khoa sau năm 2015 đáp ứng yêu cầu tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân; phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu; nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện; chú trọng giáo dục lí tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống,ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn; phát triển năng lực, tự học, .”[2]; đồng thời dự thảo cũng nêu rõ nội dung đổi mới phƣơng pháp và hình thức tổ chức giáo dục nhằm phát triển năng lực và phẩm chất của ngƣời HS là “chuyển từ học tập trên lớp là chủ yếu sang đa dạng hóa hình thức tổ chức học tập, chú ý các hoạt động xã hội và nghiên cứu khoa học; cân đối các hoạt động dạy học và tổ chức các HĐTN, giữa hoạt động tập thể, nhóm nhỏ và cá nhân; giữa dạy học bắt buộc và dạy học tự chọn, … để vừa phát triển năng lực cá nhân vừa đảm bảo phát triển năng lực chung cho học sinh.”[2] Trong chƣơng trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2017) đã xác định rõ chƣơng trình các môn học, hoạt động giáo dục trong chƣơng trình giáo dục phổ thông mới. Trong đó tên gọi HĐTNST đƣợc gọi tên chính thức là HĐTN và nêu rõ “Hoạt động trải nghiệm là hoạt động bắt buộc từ lớp 1 đến lớp 12.
Ở tiểu học, hoạt động này đƣợc gọi là HĐTN; ở thung học cơ sở và trung học phổ thông đƣợc gọi là HĐTN, hƣớng nghiệp”[3].