Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở trường Trung học cơ sở. Chương 2: Thực trạng quản lý GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm ở các trường Trung học cơ sở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. Chương 3: Biện pháp quản lý GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm ở các trường Trung học cơ sở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở trƣờng Trung học cơ sở 1. Các nghiên cứu về giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm Thuật ngữ KNS đã xuất hiện từ những năm 90 của thế kỷ XX, trong một số chương trình giáo dục của UNICEF, trước tiên là chương trình “giáo dục giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần được giáo dục cho thế hệ trẻ. Những nghiên cứu về kĩ năng sống ở giai đoạn này mong muốn thống nhất được một quan niệm chung về kĩ năng sống cũng như chỉ ra được một bảng danh mục các kĩ năng sống mà thế hệ trẻ cần có. Trong đó, Dự án do UNESCO tiến hành tại một số nước, trong đó có các nước Đông Nam Á là một trong những nước nghiên cứu có tính hệ thống và tiêu biểu cho những nghiên cứu về kĩ năng sống.
UNESCO đã đưa ra 3 nguyên tắc cơ bản để định hướng cho việc triển khai giáo dục KNS trong thực tiễn đó là: Quyền được học KNS; Phát triển những KNS; Đánh giá KNS. Những nguyên tắc là cơ sở để giúp nhìn ra bốn trụ cột trong giáo dục thế kỉ XXI: Học để biết; Học để làm; Học để tự khẳng định mình và Học để cùng nhau chung sống, đây chính là khung cấu trúc của một cách tiếp cận KNS trong giáo dục hiện nay [40]. Hội thảo Bali đã xác định mục tiêu của giáo dục kĩ năng sống trong giáo dục không chính quy của các nước vùng Châu Á - Thái Bình Dương là: nhằm nâng cao tiềm năng của con người để có hành vi thích ứng và tích cực nhằm đáp ứng nhu cầu, sự thay đổi, các tình huống của cuộc sống hàng ngày, đồng thời tạo ra sự thay đổi và nâng cao chất lượng cuộc sống. Những vấn đề nghiên cứu kỹ năng ở mức độ khái quát, đại diện cho hướng nghiên cứu này có P.Galperin trong các công trình 6 nghiên cứu của mình chủ yếu đi sâu vào vấn đề hình thành tri thức và kỹ năng theo lý thuyết hình thành hành động trí tuệ theo giai đoạn.
Nghiên cứu kỹ năng ở mức độ cụ thể, các nhà nghiên cứu kỹ năng ở các lĩnh vực hoạt động khác nhau như kỹ năng lao động gắn với những tên tuổi các nhà tâm lý - giáo dục như V.Tseburseva, kỹ năng học tập gắn với G.Menchinxcaia, Kỹ năng hoạt động sư phạm gắn với tên tuổi X.Boyd trong đề tài “Kỹ năng sống cho trẻ- Developing life skills in yourth” tác giả cho rằng thiếu niên hiện nay cần được hình thành và phát triển KNS, tác giả cũng nhấn mạnh đến những kỹ năng cơ bản như: Kỹ năng tự ứng phó, kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kỹ năng tự nhận thức…[8]. Cuối thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI một số nước trên thế giới đã nghiên cứu và xây dựng chương trình chuyên trách về giáo dục giá trị sống, năm 1996 UNICEF đã tổ chức hội thảo thu hút được sự tham gia của nhiều nhà Giáo dục học, Tâm lý học, năm 1998 tại Mỹ đã tiến hành tổ chức một số hoạt động giáo dục giá trị sống ở một số tiểu Bang và đã thu được những kết quả có giá trị. Năm 2000 Mỹ đã lập ra một chương trình và một tổ chức phi lợi nhuận về vấn đề giáo dục giá trị sống. Tại Châu Á - Thái Bình Dương có mạng lưới về giáo dục giá trị sống và coi đây là một vấn đề giáo dục nhằm phát triển bền vững.
Năm 2009, chương trình giáo dục của Hàn Quốc đưa hoạt động trải nghiệm sáng tạo thành nội dung môn học trong chương trình của nhà trường phổ thông bao gồm: Hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện, hoạt động định hướng phát triển bản thân [8]. Ở Việt Nam, chương trình giáo dục kĩ năng sống với nhiều nghiên cứu khác nhau, có thể nhắc đến chương trình giáo dục kĩ năng sống cho học sinh và các nhóm đối tượng đặc thù trong cộng đồng dân cư ở Việt Nam. Chương trình “GDKNS để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường” [4]. Trong cuốn “Giáo trình Giáo dục kĩ năng sống” tác giả Nguyễn Thanh Bình khẳng định những yêu cầu cụ thể đối với việc đổi mới nội dung chương trình và phương pháp dạy học.
Tác giả cho rằng: “Cốt lõi của việc đổi mới phương pháp dạy học là hướng vào 7 học tập chủ động, chống thói quen thụ động, đồng thời coi dạy học thông qua tổ chức hoạt động của học sinh là đặc trưng thứ nhất của phương pháp dạy học tích cực” [1]. Từ năm học 2010 - 2011, Bộ Giáo dục và đào tạo đưa nội dung giáo dục KNS đại trà vào các trường bằng cách tích hợp vào các môn học và các hoạt động ngoài giờ lên lớp. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 về hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được ban hành theo thông tư 32/2018/TT- BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xác định: “Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, hiểu biết mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường và nghề nghiệp tương lai. Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và các năng lực đặc thù cho học sinh; nội dung hoạt động được xây dựng dựa trên các mối quan hệ của cá nhân học sinh với bản thân, với xã hội, với tự nhiên và với nghề nghiệp”.
Chính vì vậy nhà trường thực hiện GDKNS cho học sinh THCS theo chương trình GDPT 2018 đã xác định: Kỹ năng sống của học sinh được học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm, qua thực hành nhưng học qua làm là nhấn mạnh về thao tác kỹ thuật còn học qua trải nghiệm giúp người học không những có được năng lực thực hiện mà còn có những trải nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lý khác; học qua làm chú ý đến những quy trình, động tác, kết quả chung cho mọi người học nhưng học qua trải nghiệm chú ý gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân. Trong quá trình dạy 8 kỹ năng sống trong nhà trường thì quan trọng là các phương pháp, nội dung và khái niệm của các nhà trường. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm Tác giả Nguyễn Đức Lợi (2020) với đề tài “Quản lý GDKNS cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm ở các trường trung học cơ sở huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu đổi mơi giáo dục” đã nêu rõ lý luận về quản lý giáo dục KNS cho HS thông qua HĐTN ở trường THCS đáp ứng chương trình đổi mới giáo dục, từ đó nghiên cứu thực trạng và đề xuất 06 biện pháp cho hiệu trưởng các trường THCS huyện Gia Bình. Bùi Thị Huyền (2020) với luận văn “Quản lý hoạt động GDKNS theo hướng trải nghiệm cho học sinh trường trung học cơ sở Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội” đã chỉ rõ lý luận về quản lý hoạt động GDKNS theo hướng trải nghiệm cho học sinh trường trung học cơ sở; từ đó phân tích thực trạng và đề xuất 05 biện pháp quản lý cho hiệu trưởng.
Tác giả Trần Lưu Hoa (2018) với đề tài “Quản lý GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh các trường tiểu học công lập thành phố Hà Nội trong bối cảnh hiện nay” đã làm rõ cơ sở lý luận cơ bản về quản lý GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh trường tiểu học công lập trong bối cảnh hiện nay; phân tích đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp có tính khả thi và cần thiết cho nhà quản lý. Lê Thanh Huyền (2017) với nghiên cứu “Quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THCS huyện Thanh Ba - Tỉnh Phú Thọ theo định hướng GDKNS” đã nêu rõ cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THCS theo định hướng GDKNS, từ đó phân tích thực trạng và đề xuất biện pháp quản lý cho hiệu trưởng. Tác giả Nguyễn Trường Nguyên (2013) với đề tài “Quản lý hoạt động GDKNS thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở các trường trung học cơ sở trong bối cảnh hiện nay” đã nêu rõ cơ sở lý luận về quản lý giáo dục 9 KNS thông qua giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THCS ở Việt Nam, từ đó nêu được một số biện pháp quản lý cho hiệu trưởng. Nhìn chung giáo dục KNS cho con người nói chung, cho học sinh nói riêng đã được các nước trên thế giới và Việt Nam quan tâm khai thác, nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau.
Tuy nhiên, thường thì các tác giả chú trọng đến giáo dục KNS qua các môn học trong nhà trường, ít có đề tài giáo dục KNS qua hoạt động trải nghiệm, đặc biệt là KNS thông qua hoạt động trải nghiệm ở trường THCS, Vì vậy, đề tài mà tác giả lựa chọn “Quản lý giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động trải nghiệm ở các trường Trung học cơ sở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên” sẽ tập trung làm rõ cơ sở lý luận các vấn đề kỹ năng sống, GDKNS; quản lý hoạt động GDKNS thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho HS THCS huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.