Chương 3 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG LÀM QUEN VĂN HỌC 1. Hình thức tổ chức hoạt động làm quen văn học cho trẻ mầm non 1.Quan niệm về các hình thức dạy học Lí luận giáo dục học trẻ em trước tuổi đến trường phổ thông, chương trình Giáo dục mầm non bao gồm những lĩnh vực phát triển như phát triển ngôn ngữ, phát triển thể chất, phát triển nhận thức, thẩ m mỹ, tình cảm xã hội. trong đó, lĩnh vực phát triển ngôn ngữ đã coi làm quen văn học là môn học mang tính chất đặc thù của ngành học, tổ chức hoạt động làm quen văn học chính là tổ chức hoạt động dạy và học có chủ đích. Như vậy, hoạt động này phải được diễn ra dưới các hình thức tổ chức sư phạm khoa học.
Quan niệm về hình thức dạy học cũng có những ý kiến khác nhau, đặc biệt trong việc phân kiểu các hình thức dạy học. Vì vậy cần thống nhất quan niệm về hình thức tổ chức dạy học trước khi xác định các hình thức dạy học đích thực tồn tại trong quá trình dạy học ở trường mầm non. Vận dụng quan điểm triết học vào xem xét nội dung của dạy học (nội dung dạy học) và hình thức tồn tại của nó (hình thức tổ chức dạy học) có thể khẳng định: Hình thức tổ chức dạy học là hình thức vận động của nội dung dạy học cụ thể trong không gian, địa điểm, thành phần trẻ em tham gia vào đơn vị nội dung dạy học đó và những điều kện xác định, nhằm thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu dạy học. Điều này cho thấy, hình thức tổ chức dạy học giúp xác định một đơn vị nội dung dạy học cụ thể được học ở đâu, quy mô như thế nào, thành phần trẻ tham gia là cả lớp hay theo nhóm, hoặc cá nhân.
Hình thức dạy học có quan hệ chặt chẽ với mục đích, nội dung và phương pháp dạy học, vì nó là thành tố của quá trình dạy học. Có nhiều cách phân loại hình thức tổ chức dạy học - Căn cứ vào địa điểm diễn ra quá trình dạy học có hình thức dạy dạy học trên lớp và hình thức dạy học ngoài lớp. 36 Hình thức dạy học trên lớp là hình thức tổ chức dạy học mà thời gian học tập được quy định một cách xác định và ở một địa điểm riêng biệt. Cô giáo chỉ đạo họat động nhận thức có tính tập thể ổn định, có thành phần không đổi, đồng thời chú ý đến đặc điểm của từng trẻ em, để sử dụng dụng các phương pháp và phương tiện dạy học, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em từng bước nắm vững kiến thức qua những tài liệu học tập một cách trực tiếp cũng như làm phát triển năng lực nhận thức, các chức năng tâm lí cho các em tại lớp với phương châm “học mà chơi, chơi mà học”.
Hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp, là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó cô giáo tổ chức, chỉ đại hoạt động của trẻ em ở địa điểm ngoài lớp học, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em nắm vững, mở rộng kiến thức, phát triển các kỹ năng thông qua các hoạt động và các mối quan hệ đa dạng từ môi trường học tập. - Căn cứ vào sự chỉ đạo của cô giáo đối với toàn lớp hay với nhóm trẻ em trong lớp, có hình thức dạy học toàn lớp, và hình thức dạy học theo nhóm, cá nhân (có thể tiến hành ở trong lớp hoặc ở ngoài lớp). Hình thức dạy học toàn lớp là hình thức tổ chức dạy học trong đó giáo viên lãnh đạo đồng thời hoạt động của tất cả trẻ em, tích cực điều khiển việc lĩnh hội kiến thức, việc ôn tập và củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng chung cho cả lớp và mỗi em, đồng thời hoàn thành nhiệm vụ học tập chung. Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm là hình thức dạy học có sự kết hợp tính tập thể và tính cá nhân, trong đó trẻ em từng nhóm, dưới sự chỉ đạo của giáo viên trao đổi những ý tưởng, nguồn kiến thức với nhau, giúp đỡ, hợp tác với nhau trong việc lĩnh hội kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo.
Từng thành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học tập của mình, mà có trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của các bạn khác trong nhóm. Đặc trưng của hình thức tổ chức dạy học theo nhóm là sự tác động trực tiếp giữa trẻ em với nhau, sự cùng phối hợp hoạt động của chúng. Tiến trình khi dạy học theo nhóm được bắt đầu bằng việc cô giáo đề ra nhiệm vụ cho các nhóm trước cả lớp. Từng nhóm được sắp xếp ngồi thành cụm với 37 nhau để các em dễ dàng quan sát, lắng nghe, tao đổi ý kiến và cô giáo dễ dàng động viên hoặc gợi ý nếu cần trong quá trình hoạt động của nhóm, cô giáo nên đóng vai trò người cố vấn, người động viên, cổ vũ hoạt động của các nhóm.
Hoạt động của cô giáo làm sao tạo cho trẻ em có những cơ hội tìm tòi, lĩnh hội kiến thức, mở mang trí tuệ. Trong khi các nhóm làm việc, cô giáo nên quan sát các nhóm, tìm ra cách giúp đỡ các em đạt được kết quả, đồng thời phát hiện những lỗi sai mà thành viên của nhóm nào đó mắc phải. Nếu nhóm nào đó gặp khó khăn thì co giáo tham gia với tư cách là một thành viên của nhóm thảo luận, trao đổi nhằm giải quyết khó khăn đó. Vì vậy, cô giáo có thể dành được sư chú ý nhiều hơn đến những trẻ em yếu.
Hình thức tổ chức dạy học cá nhân là hình thức tổ chức dạy học trong đó dưới sự tổ chức điều khiển của cô giáo, mỗi trẻ em độc lập thực hiện những nhiệm vụ học tập của mình theo nhịp độ riêng để đạt đến mục tiêu dạy học chung. Các hình thức tổ chức hoạt động làm quen văn học cho trẻ ở trường mầm non Hiện nay, Chương trình Giáo dục mầm non thực hiện chương trình theo hướng tích hợp chủ đề, do đó việc cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học thường được tổ chức thông qua hai hình thức cơ bản là: hoạt động có chủ đích và các hoạt động ở mọi lúc mọi nơi (hoạt động vui chơi, hoạt động ngoài trời, lễ hội, trong sinh hoạt hằng ngày,…) 1. Làm quen văn học trong hoạt động có chủ đích Hoạt động có chủ đích là hình thức cơ bản để người giáo viên thực hiện các nhiệm vụ và nội dung của chương trình cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học. Hình thức này thường hướng tới hai nhiệm vụ cơ bản: - Giúp trẻ tiếp nhận giá trị của tác phẩm văn học được làm quen - Giúp trẻ rèn luyện các kĩ năng ghi nhớ, đọc hoặc kể lại diễn cảm tác phẩ m văn ho ̣c, kĩ năng đóng kịch theo cốt truyện… *Theo phân chia của giáo dục học, hoạt động chủ đích giúp trẻ tiếp nhận giá trị tác phẩm là loại giờ cung cấp kiến thức mới, có cấu trúc 3 phần như sau: 38 - Ổn định- giới thiệu - Tổ chức các hoạt động nhận thức cho trẻ - Kết thúc Hoạt động có chủ đích được tổ chức tập thể cho tất cả các trẻ trong lớp.
Tuy nhiên để kích thích trẻ tích cực của trẻ, tạo cho trẻ có nhiều cơ hội để tiếp nhận tác phẩm văn học bằng tất cả các giác quan, các giáo viên cần vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các phương pháp và các biện pháp dạy học khi thực hiện cấu trúc ba phần của hoạt động. Đây chính là sự khác biệt giữa cơ bản của giờ học mầm non và giờ học trẻ ở trường phổ thông. Vì thế, giờ học với nhiệm vụ cung cấp kiến thức mới tiến hành trên trẻ mầm non được gọi là hoạt động có chủ đích Giáo viên căn cứ vào tình hình của trẻ và khả năng của bản thân cũng như tình huống cụ thể để lựa chọn dạng giờ học và cấu trúc tiến hành cho phù hợp. Tuy nhiên, dù là hình thức giờ học nào cũng cần chú ý đảm bảo thời gian tiến hành cho phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ ở mỗi độ tuổi.
Theo quy định, thời gian tiến hành tổ chức hoạt động làm quen văn học là 24-36 tháng (12-15 phút), 3-4 tuổi (15-20 phút), 4-5 tuổi (20-25 phút), 5-6 tuổi (25-30 phút) *Các giờ học hướng tới nhiệm vụ rèn luyện kĩ năng đọc kể diễn cảm, đóng kịch,…cần chú ý tới sở thích và khả năng của cá nhân trẻ, chú ý tạo cho trẻ có thời gian, điều kiện và cơ hội để thực hành luyện tập. Vì thế, loại giờ này cần để trẻ được tự do lựa chọn nhóm chơi cũng như mức độ và nội dung cụ thể của cuộc chơi. Làm quen văn học ở mọi lúc, mọi nơi * Hoạt động vui chơi Hoạt động vui chơi được quy định là phải thực hiện ngay sau hoạt động có chủ đích. Các góc có thể tổ chức thường là : - Góc kể chuyện: nhiệm vụ của góc này là hướng dẫn và tạo điều kiện để trẻ nhớ và kể lại diễn cảm nội dung truyện hoặc kể lại sáng tạo.
- Góc đọc thơ: rèn luyện cho trẻ kĩ năng ghi nhớ và đọc lại bài thơ có cảm xúc. 39 - Góc đóng kịch: giúp trẻ cùng nhau thảo luận tìm kiếm, cách thể hiện và phối hợp cùng nhau tập thể hiện hình ảnh của các nhân vật trong tác phẩ m văn ho ̣c bằng trò chơi đóng kịch theo cốt truyện. - Góc tạo hình: tạo điều kiện và cơ hội để trẻ lựa chọn vật liệu và phương tiện để thể hiện cảm nhận về tác phẩ m văn ho ̣c đã được làm quen thông qua các sản phẩm tạo hình (tô màu, vẽ, nặn, xé dán, làm rối các nhân vật, xây dựng mô hình, làm album…) - Góc vận động và âm nhạc: nghe nhạc và vận động tạo dáng hoặc biểu hiện tâm trạng, hành động… của nhân vật trong tác phẩ m văn ho ̣c. - Góc phát triển ngôn ngữ: rèn luyện kỹ năng sử dụng từ, diễn đạt và kể chuyện về các nhân vật có trong tác phẩ m văn ho ̣c, kể về nội dung tranh vẽ, thể hiện cảm nhận của trẻ với các hình tượng nghệ thuật có trong tác phẩ m văn ho ̣c.
Giáo viên căn cứ vào điều kiện cụ thể về cơ sở vật chất,về khả năng sở thích của trẻ, về nội dung của tác phẩ m văn ho ̣c cho trẻ làm quen để lựa chọn tổ chức các góc cho phù hợp.