CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “HỒ CHÍ MINH TRONG LỊCH SỬ VIỆT NAM” (CHƯƠNG TRÌNH 2018) TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BÌNH MINH- TỈNH NINH BÌNH 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Chủ đề Theo Viện Ngôn ngữ học (2003), Từ điển Tiếng Việt, chủ đề được hiểu là vấn đề cơ bản, là nội dung chính được đề cập đến. Trong dạy học, khái niệm chủ đề ngày nay thường được hiểu là tập hợp các đơn vị kiến thức gần nhau có mối liên hệ về lý luận và thực tiễn trong một môn học hoặc nhiều môn học để xây dựng thành một chủ đề.
Và cũng có thể hiểu chủ đề là một chương hoặc có thể được kết hợp từ các tiết, bài khác nhau của một số môn học. Trong dạy học, thông qua các môn học chủ đề được thực hiện nhằm trang bị cho học sinh một số kiến thức, kĩ năng, năng lực nhất định trong quá trình học tập. Trong bài viết Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông của hai tác giả Nguyễn Thị Thế Bình- Lê Thị Thu (2016) trên Tạp chí Giáo dục, đã đề cập đến khái niệm chủ đề: Theo “Từ điển Tiếng Việt”, “chủ đề” là “tư tưởng trung tâm biểu hiện trong một tác phẩm văn học nghệ thuật, là chủ thể và nòng cốt của nội dung tác phẩm, là biểu hiện nhận thức, sự đánh giá và tư tưởng của tác giả đối với đời sống hiện thực” [1; tr 381]. Trong cuốn “Từ điển Hán Việt Từ nguyên” viết: “chủ” là “cốt yếu”, “đề” là “đầu mối của sự việc”, “Chủ đề” là “vấn đề cốt yếu, quan trọng” [2; tr 381].
Giải thích thêm về khái niệm dạy chủ đề, trong một cuộc chia sẻ với báo giới quốc tế hồi tháng 9 năm 2018 về vấn đề “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”, thầy hiệu trưởng tại trường phổ thông Vesala, Juha Juvonen, đã định nghĩa chủ đề: có thể hiểu chủ đề thường là những vấn đề hiện hữu đang diễn ra xung quanh như một thảm hoạ môi trường, một phát minh khoa học, hay một xu hướng thời trang, học sinh sẽ được khuyến khích đặt các câu hỏi và nhau hợp tác với nhau và với học sinh để làm 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra các câu trả lời thông qua việc tìm kiếm thông tin, làm thí nghiệm, khảo sát. Từ những nghiên cứu về lí luận và thực tiễn triển khai, chúng tôi có thể tạm định nghĩa về chủ đề như sau: Chủ đề là những nội dung chính được giáo viên tập trung làm nổi bật lên trong môn học mà giáo viên cho là quan trọng nhất. Chủ đề được tạo dựng, phù hợp với khả năng và hứng thú của học sinh, sẽ thúc đẩy mong muốn học tập của học sinh, tăng cường khả năng tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Dạy học chủ đề Trong tài liệu Lí luận dạy học ở trường phổ thông.
Một số vấn đề lí luận dạy học hiện đại (Đỗ Thị Trang và Nguyễn Quang Ngọc dịch, 1980), trình về dạy học chủ đề là một phương pháp dạy học trong đó có sự tích hợp liên môn làm cho nội dung dạy học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Với tựa đề bài viết Lê Ngọc Nam (2019), Phát triển năng lực giải quyết vấn đề thông qua dạy học chủ đề sinh trưởng và phát triển (Sinh học 11) cho học sinh Trung học phổ thông, Tạp chí Giáo dục trình bày khái niệm dạy học chủ đề là phương pháp tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các học phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Trên bài viết về “Phương pháp dạy học theo chủ đề- Sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại” đăng trên Wesbite của trường THCS & THPT Việt Anh, quan niệm dạy học chủ đề là phương pháp tìm tòi những đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề tương đồng lẫn nhau làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Với khái niệm này, học sinh được học tập theo từng chủ đề và nghiên cứu sâu các chủ đề dưới sự hướng dẫn của giáo viên các em không những hiểu biết vấn đề sâu hơn mà các em còn được tăng cường tích hợp các 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vấn đề cuộc sống và vận dụng kiến thức của học sinh sau quá trình học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, rèn luyện các kỹ năng sống vốn rất cần cho trẻ hiện nay.
Giải thích thêm về khái niệm dạy học chủ đề, ở bài viết “Tổ chức dạy học theo chủ đề môn Toán ở trường Trung học cơ sở theo chương trình giáo dục phổ thông mới” trên Tạp chí giáo dục số 444 (kì 2- 12/2018), quan niệm dạy học chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề thành một chủ đề; học sinh được hoạt động để khám phá kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Bởi vậy, dạy học chủ đề sẽ tạo thuận lợi cho người học hiểu rõ bản chất của đối tượng và có khả năng vận dụng vào giải quyết tốt hơn các vấn đề thực tiễn, tạo cho người học có cái nhìn tổng quan về đối tượng để khám phá tự nhiên một cách có hiệu quả. Bên cạnh đó, trong công văn số 55/BGDĐT- GDTrH ngày 8/10/2014 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, chúng ta có thể hiểu dạy học chủ đề ở cấp THPT là sự cố gắng tăng cường sự tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều, là sự tích hợp vào nội dung học những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn. Điều này được hiểu, kết thúc một chủ đề, kiến thức học sinh sẽ thu được là một tổng thể các kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ và khác với nội dung trong sách giáo khoa.
Phân loại chủ đề dạy học Nói chung việc phân chia các loại chủ đề học tập là không đơn giản, mỗi tác giả nghiên cứu về dạy học chủ đề có cách phân chia khác nhau theo những tiêu chí khác nhau; có thể theo thời gian, số lượng người tham gia hoặc theo quy mô của chủ đề. Mỗi chủ đề dạy học, phải hướng cho học sinh chủ động giải quyết một vấn đề/ nhiệm vụ học tập tương đối hoàn chỉnh, từ việc hình thành kiến thức, kĩ năng mới đến việc vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề gắn liền với thực tiễn, phù hợp trong điều kiện thực tế của nhà trường. Bởi vậy, qua việc tìm hiểu về những cách phân loại chủ đề dạy học thông qua các nguồn tài liệu, sách, báo, tạp chí. Có thể rút ra cách phân loại chủ đề cơ bản, cụ thể như sau: Chủ đề đơn môn: Là các chủ đề dạy học được xây dựng từ việc cấu trúc lại nội dung kiến thức theo môn học dựa trên cơ sở nghiên cứu chương trình sách giáo khoa 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện hành để đảm bảo các yêu cầu về chuẩn kiến thức, kĩ năng và thái độ.
Chủ đề liên môn: Bao gồm tất cả các nội dung dạy học gần giống nhau và có liên quan chặt chẽ hoặc trùng nhau trong các môn học biên soạn thành các chủ đề dạy học liên môn. Từ đó, dựa trên sự xem xét về nội dung của chủ đề liên môn cùng với điều kiện cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học, đội ngũ giáo viên.để đưa chủ đề liên môn vào kế hoạch dạy học của một môn học nào đó do hiệu trưởng nhà trường, giám đốc trung tâm quyết định trên cơ sở trao đổi, thống nhất với giáo viên bộ môn liên quan, có sự tương trợ của nhóm và tổ chuyên môn hoặc hội đồng bộ môn để không dạy lại nội dung đã trùng lặp, tích hợp trong chủ đề liên môn. Chủ đề tích hợp liên môn: Bao gồm tất cả các nội dung lcó iên quan đến các vấn đề thời sự, chính trị, văn hoá, giáo dục, kinh tế, xã hội, môi trường của đất nước. Ví dụ: Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; Bảo vệ và sử dụng hiệu quả các nguồn năng lượng, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản; Giới và Bình đẳng giới; Bảo vệ và phát triển bền vững môi trường sống; An toàn giao thông nhằm tăng cường năng lực thực hành, kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, giáo dục đạo đức và giá trị sống, rèn luyện kĩ năng sống và hiểu biết xã hội, thực hành pháp luật cho học sinh.
Ưu điểm và nhược điểm của dạy học chủ đề Từ việc tìm hiểu và nghiên cứu trên Internet, sách, báo, tư liệu liên quan đến dạy học chủ đề, chúng tôi nhận thấy mỗi phương pháp, cách thức tổ chức dạy học đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng. Và dạy học chủ đề cũng vậy, cũng có những ưu điểm và hạn chế như sau: Ưu điểm: Với những phân tích về đặc điểm, quy trình tiến hành chủ đề, chúng tôi nhận thấy dạy học chủ đề có những ưu điểm sau: Về mặt kiến thức: Dạy học chủ đề gắn những kiến thức lý thuyết với thực hành, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội. Thông qua các tiết học người học sẽ có điều kiện ghi nhớ được nội dung học tập, kiến thức đa dạng phong phú lôi cuốn người học. Học sinh được chủ động tiếp nhận kiến thức nên kiến thức được lưu giữ trong trí nhớ của 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học sinh lâu hơn.